1939

godina
(Preusmjereno sa stranice 1939.)
Ovo je članak o godini 1939.

Godina 1939 (MCMXXXIX) bila je redovna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru.

Milenijum: 2. milenijum
Vjekovi: 19. vijek20. vijek21. vijek
Decenija: 1900-e  1910-e  1920-e  – 1930-e –  1940-e  1950-e  1960-e
Godine: 1936 1937 193819391940 1941 1942
1939. po kalendarima
Gregorijanski 1939. (MCMXXXIX)
Ab urbe condita 2692.
Islamski 1357–1358.
Iranski 1317–1318.
Hebrejski 5699–5700.
Bizantski 7447–7448.
Koptski 1655–1656.
Hindu kalendari
Vikram Samvat 1994–1995.
Shaka Samvat 1861–1862.
Kali Yuga 5040–5041.
Kineski
Kontinualno 4575–4576.
60 godina Yin Zemlja Zec
(od kineske Ng.)
Holocenski kalendar 11939.
p  r  u
Podrobnije: Kalendarska era
1939:
123456789101112
RođenjaSmrti

Događaji

uredi

Januar/Siječanj

uredi
 
Nova Rajhskancelarija u Berlinu, ulaz iz dvorišta
  • 11. 1. - Susret Mussolini-Chamberlain u Rimu - uzaludna nada da bi Mussolini mogao uticati na Hitlera.
  • 13. 1. - Prikazan film Son of Frankenstein.
  • 15. 1. - Rezolucija Hrvatskog narodnog zastupstva (zastupnici izabrani prošlog meseca): odbija se saradnja sa "prividnim predstavništvom" (zbog izbornog nasilja), ističe se pravo samoopredeljenja hrvatskog naroda, daje se puno poverenje Mačeku za pregovore.
  • 16. 1. - Prvi sastanak jugoslovenske skupštine izabrane u decembru - poslanici Seljačko-demokratske koalicije apstiniraju, a (srbijanska) Udružena opozicija i Jugoslovenska nacionalna stranka učestvuju.
  • 16. 1. - Pošto je juče objavila rat Velikoj Britaniji, IRA započinje S-Plan, kampanju podmetanja bombi i sabotaža - 300 eksplozija i sedam mrtvih do marta 1940.
  • 19. 1. - Italijanski ministar spoljnih poslova Galeazzo Ciano stigao u posetu Jugoslaviji, Stojadinoviću nudi sever Albanije.
  • 19. 1. - Nemačka ekspedicija na Tibet stiže u Lhasu - ostaju na Tibetu do avgusta.
  • 19. 1. - Nemačka ekspedicija na čelu sa kapetanom Ritscherom stiže do Antarktika, istražuju područje koje nazivaju Nova Švabija a nalazi se unutar Zemlje kraljice Maud koju su Norvežani upravo prisvojili.
  • 20. 1. - Hjalmar Schacht smenjen s položaja predsednika Rajhsbanke, nakon što je upozorio Hitlera na ogromnu državnu potrošnju, deficit platnog bilansa, iscrpljivanje rezervi i pretnju inflacije nastale usled ubrzanog naoružavanja i pripreme za rat (Četvorogodišnji plan). Ministar ekonomike Walther Funk preuzima i ovaj položaj.
  • 23. 1. - Šef Abwehra Wilhelm Canaris pustio dezinformaciju da će Nemačka u februaru zauzeti Holandiju, kako bi odatle mogla napadati Britaniju - ovo izaziva promenu britanske politike.
  • 24. 1. - Jak zemljotres u južno-centralnom Čileu, oko 28.000 mrtvih.
  • 26. 1. - Španski građanski rat: tokom Katalonske ofanzive, Francove trupe uz pomoć Italijana zauzimaju Barcelonu.
  • 26. 1. - Počinje snimanje Gone with the Wind (do 1. jula).
  • 27. 1. - Adolf Hitler naređuje Plan Z - ekspanzija mornarice.
  • 29. 1. - Utakmica četvrtfinala Zimskog kupa Građanski - Hajduk u Zagrebu prekinuta zbog velike tuče.
  • 30. 1. - Hitlerov govor pred Rajhstagom: ako "jevrejski finansijeri izazovu rat protiv Nemačke... rezultat će biti uništenje jevrejske rase u Evropi".

Februar/Veljača

uredi
 
Dragiša Cvetković

Mart/Ožujak

uredi
  • 1. 3. - Presuda članovima razbojničke družine Petra Blaževića - Petraka u Šapcu: šest smrtnih kazni, dve doživotne robije, 18 vremenskih kazni i 8 oslobođenih.[1]
 
Papa Pio XII (1939-1958)
  • 2. 3. - Kardinal i papin državni sekretar Eugenio Pacelli izabran na trećem glasanju za papu; uzima ime Pio XII., služiće do 1958.
  • 3. 3. - Mahatma Gandi počinje post protiv britanske vlasti u Indiji.
  • 4 - 7. 3. - Španska republika: pobuna nekomunističkih republikanaca u Kartaheni kojoj se pridružuje i nacionalistička peta kolona - ugušena je ali republikanska flota beži u Bizertu u Tunisu.
  • 5. 3. - Republikanski general Segismundo Casado izvodi antikoministički puč protiv premijera Negrína, vlast preuzima Nacionalni savet odbrane, dolazi do sukoba sa komunistima 7 - 12. 3. u Madridu.
  • ca. 6. 3. - Ministarstvo fizičkog vaspitanja naroda KJ odlučilo da ne odobri ženski fudbal, jer je "štetan po ženine organe".[2]
  • 7. 3. - Nakon smrti rumunskog patrijarha i premijera Mirona, novi premijer je Armand Călinescu (do septembra), protivnik Gvozdene garde i pristalica zapadnih demokratija. Za patrijarha će u julu biti izabran Nicodim Munteanu (do 1948).
  • 10. 3. - Izjava premijera Cvetkovića povodom hrvatskog pitanja: treba računati sa posebnim narodnim individualiteom "izvesnih krajeva naše domovine".
  • 10. 3. - Kriza u Češko-Slovačkoj: savezni predsednik Hácha je smenio slovačkog premijera Tisa, u Bratislavu je poslata vojska - Tiso stiže u Berlin tri dana kasnije.
  • 10 - 21. 3. - XVIII kongres SKP(b), prvi posle Velike čistke, potvrđena Treća petoletka, izraženo razočaranje u zapadne demokratije i njihovo neprihvatanje kolektivne sigurnosti (sledeći kongres tek 1952).
  • mart - Okončana Arapska pobuna u Palestini (1936–1939).
 
Komadanje Čehoslovačke
 
Nemačke akvizicije, mart 1938 - mart 1939.
  • 23. 3. - Trgovački sporazum Rumunije i Nemačke - dominacija nad rumunskom privredom, rumunska pšenica i nafta za nemačku vojnu opremu.
  • 23 - 31. 3. - Slovačko-mađarski rat ("Mali rat") - ugovorom iz aprila, Mađari dobijaju 1.697 km² na istoku Slovačke.
  • 25. 3. - Italijanski ultimatum Albaniji.
  • 26. 3. - Frankove snage počinju Poslednju ofanzivu građanskog rata.
  • 26. 3. - Nakon ostatka Bohemije-Moravske i Prag prelazi na vožnju desnom stranom.
  • 28. 3. - Francisco Franco zauzima Madrid, ostaje na vlasti do smrti 1975.
  • 28. 3. - Američki avanturista Richard Halliburton se poslednji put javlja sa kineske džunke kojom je želeo preploviti Pacifik.
  • 31. 3. - Anglo-francuske garancije Poljskoj.
  • 31. 3. - Nacionalisti zauzimaju Almeriju, Mursiju i Kartahenu, čime stavljaju pod kontrolu čitavu Španiju.

April/Travanj

uredi
 
Italijani u Albaniji
  • 11. 4. - Mađarska napušta Društvo naroda.
  • 11. 4. - Okončana Italijanska okupacija Majorke.
  • 12. 4. -   Albanska ustavotvorna skupština proglasila personalnu uniju sa Italijom i Viktora Emanuela III za kralja Albanije), premijer je Shefqet Vërlaci (sledi pojačanje albanske, pa i bugarske iredente u Jugoslaviji).
  • 13. 4. - Anglo-francuske garancije Rumuniji i Grčkoj.
  • 14. 4. - Ruzveltovo pismo Hitleru, u kome ga, između ostalog, pita da li je voljan garantovati da neće napasti navedene nezavisne zemlje [1].
  • 14. 4. - Objavljen Steinbeckov roman The Grapes of Wrath.
  • 14. 4. - Izgorio luksuzni hotel "Plitvice",[3] 11. 5. izgorjelo i kupalište, sumnjalo se na podmetnuti požar.
  • 18. 4. - Sovjetski Savez predlaže Britaniji i Francuskoj "mirovni front" za otpor agresiji, koji bi garantovao integritet Poljske, London odbija 8. 5..
  • 18. 4. - Luksuzni francuski brod Paris zapalio se i potonuo u luci Le Havre (leži do 1947. kada je isečen).
  • 19. 4. - Jugoslovenski pisac i diplomata Ivo Andrić predao akreditive u Berlinu.
  • 20. 4. - 24. 5. - Suixian–Zaoyanška bitka: japanska ofanziva u Hubeiu poništena kineskim protivnapadima.
  • 21. 4. - Blizu Houstona posvećen spomenik San Jacinto, sa 172 m najviši zidani stub na svetu.
  • 22. 4. - Jugoslovenski ministar spoljnih poslova Aleksandar Cincar-Marković u Veneciji razgovara sa italijanskom kolegom grofom Ćanom.
  • 25-27. 4. - Cincar-Marković u poseti Nemačkoj (razgovor sa Hitlerom 26. 4.).
  • 26. 4. - Britanija uvodi ograničenu vojnu obavezu za starost od 20 i 21 godinu.
  • 27. 4. - Potvrđena prva verzija Sporazuma između Cvetkovića i Mačeka, ali ga knez Pavle ne prihvata (pominju se plebisciti u [delu] Bosanske krajine i Srema).
  • 28. 4. - U govoru pred Rajhstagom, Hitler odbacuje Anglo-nemački pomorski sporazum iz 1935. i Nemačko-poljski pakt o nenapadanju iz 1934. Traži povraćaj kolonija, Danzig i vezu sa Istočnom Pruskom.
  • 29. 4. - Vlada Narodnog fronta u Čileu osnovala korporaciju CORFO (Korporacija za razvoj proizvodnje) za rekonstrukciju nakon zemljotresa i industrijalizaciju zemlje.
  • 30. 4. - Johann Keks dao ostavku na čelu udruženja nemačke manjine u Jugoslaviji Kulturbund (povlačenje starog rukovodstva pred pronacističkim "Obnoviteljima"), za naslednika je 6. avgusta izabran Sepp Janko.
  • 30. 4. - Otvorena Svjetska izložba u Njujorku, traje do oktobra 1940; slogan je "Zora novog dana". Televizija NBC započinje emitovanje prikazujući predsednika Ruzvelta na izložbi.

Maj/Svibanj

uredi
 
Zgrada PRIZAD-a (Tanjug)
  • 1. 5. - Batman se prvi put pojavljuje u stripu.
  • 3. 5. - Vjačeslav Molotov sovjetski inostrani komesar umesto Litvinova (1939-49 i 1953-56).
  • 8. 5. - Hrvatsko narodno zastupstvo preti internacionalizacijom Hrvatskog pitanja.
  • 10 - 15. 5. - Knez Pavle i kneginja Olga u poseti Italiji (kao gosti italijanskog kraljevskog para); 11-og prisustvuju mornaričkim manevrima u Napuljskom zalivu.
  • 10. 5. - Osvećenje temelja Hrama Svetog Save u Beogradu.
  • 11. 5. - 15. 9. - Bitke kod Halkin Gola između Sovjeta i Japanaca na granici Mandžurije i Mongolije.
  • 13. 5. - "Putovanje prokletih": brod St. Louis kreće iz Hamburga sa 937 jevrejskih izbeglica prema Kubi - neće ih primiti ni tu ni u SAD i Kanadi.
  • 14. 5. - Petogodišnja Peruanka Lina Medina rodila dete.
  • 15. 5. - U Brandenburgu otvoren ženski koncentracioni logor Ravensbrück.
  • 15. 5. - U Velikoj Britaniji prikazan film Goodbye, Mr. Chips.
  • 17. 5. - Britanska vlada izdaje MacDonaldovu Belu knjigu - napuštena ideja podele Palestine, znatno ograničeno jevrejsko useljavanje.
  • 18. 5. - Fudbalska utakmica na BSK-ovom stadionu u Beogradu: Jugoslavija - Engleska 2:1.
  • 20. 5. - Katastrofalna poplava u Beloj Palanci, 17 mrtvih.
  • 21. 5. - U Njemačkoj je prvi put dodijeljen Križ časti njemačke majke: za brončani je potrebno barem četvero djece, za zlatni osmero (procijenjeno 4,7 milijuna dobitnica do 1941).
  • 22. 5. - U Berlinu potpisan 10-godišnji "Čelični pakt", vojni savez Nemačke i Italije - Italijanima je obećano da rata neće biti još tri godine.
  • 22. 5. - Kod Vučitrna ubijen vođa razbojničke bande Idriz Azirović.[4]
  • 23. 5. - Hitler saopštio vojnom vrhu da je odlučio napasti Poljsku.
  • 23. 5. - Britanski parlament usvojio plan za nezavisnu Palestinu do 1949, zajedničku za Jevreje i Arape.
  • 23. 5. - Potonuće američke podmornice Squalus: stradalo je 26 ljudi, a 33 je spašeno putem McCannove spasilačke komore.
  • 26. 5. - Dogovor Ćano - Karneluti (Mačekov izaslanik) - hrvatska pobuna pračena Mačekovim zahtevom za italijanskom intervencijom bi dovela do nezavisne Hrvatske, sa zajedničkim ministarstvima odbrane i spoljnih poslova sa Italijom i mogućom personalnom unijom (Maček nije potpisao tekst ovog sporazuma).
  • 28. 5. - Pojavio se jugoslovenski strip "Zigomar".
  • 28. 5. - Otvoren jugoslovenski paviljon na njujorškoj izložbi, gradonačelnik La Guardia drži govor na srpskohrvatskom[5].
  • 29. 5. - Na izborima u Mađarskoj ubedljivo pobedila vladajuća krajnje desna Partija mađarskog života, druga je Partija strelastog krsta.
  • maj/jun - Velike poplave u Jugoslaviji, npr. Kupa kod Karlovca 872 cm.[6]

Jun/Juni/Lipanj

uredi
 
Boeing 314 Clipper
  • 9-10. 6. - Zemaljsko savetovanje KPJ u Tacenu kod Ljubljane.
  • 11. 6. - Papa primio u Vatikanu španske falangiste, pozdravio ih kao "drage sinove crkve i branioce civilizacije", podario je blagoslov generalisimu Franku.
  • 14. 6. - Tjencinski incident - Japanci blokirali britansku koncesiju u kineskom Tianjinu povodom spora oko izručenja osumnjičenih ubica, tokom leta dolazi do opasne krize.
  • 15. 6. - Francuska podmornica Phénix nije izronila tokom vežbi pored Vijetnama - stradao 71 čovek.
  • 17. 6. - Eugen Weidmann je poslednja osoba javno pogubljena u Francuskoj.
  • 20. 6. - Osnovan SS-Heimwehr Danzig.
  • 23. 6. - Sijam (/Sajam/) prvi put menja ime u Tajland (Ratcha Anachak Thai - "Kraljevina Tajland").
  • 24. 6. - Prvo putovanje "Letećeg broda" Boeing 314 Clipper preko Atlantika, između Southamptona i Port Washington, New York, sa tri stanice između.
  • 28. 6. - Proslava 550 godina od Kosovske bitke.
 
Mehmed Spaho
  • 29. 6. - Umro Mehmed Spaho, najistaknutiji muslimanski političar u Jugoslaviji. Na čelu JMO ga nasljeđuje Džafer Kulenović.
  • 29. 6. - Turska anektirala Državu Hataj (Aleksandreta), ranije deo Sirije.
  • 29. 6. - Predstavljen traktor Ford 9N sa Fergusonovim sistemom kačenja u tri tačke, budući standard.
  • 30. 6. - Stefan Kraft, stari lider nemačke manjine u Jugoslaviji ("Kulturbund"), smenjen s čela Saveza nemačkih kreditnih i gospodarskih zadruga (pobeda pronacističkih "Obnovitelja").
  • 30. 6. - Procenjeni broj stanovnika Kraljevine Jugoslavije iznosi 15.596.000, četiri miliona više nego u vreme ujedinjenja.[7]

Jul/Juli/Srpanj

uredi
  • 2. 7. - Bitke kod Halkin Gola: Japanci napadaju, bez uspeha.
  • 4. 7. - Lou Gehrig se zbog bolesti povlači iz bejzbola (→ ALS).
  • 6. 7. - U Nemačkoj zatvorena poslednja jevrejska preduzeća.
  • 6. 7. - James Smith McDonnell osnovao McDonnell Aircraft (od 1967. McDonnell Douglas).
  • 14. 7. - Na 150. godišnjicu Pada Bastilje u Parizu defiluju i britanski vojnici.
  • 19. 7. - Štrajk 3.000 rudara u Trepča Mines Limited jer je odbijen novi kolektivni ugovor.[8]
  • 22. 7. - Najviša temperatura u Beogradu 38 stepeni, pre pet dana bilo blizu 37, nema dovoljno vode.[9]
  • 28. 7. - Automobil sa 12 putnika pao u provaliju kod Bjeluha blizu Čakora, petoro putnika poginulo na mestu.
  • 30. 7. - Jugoslavija je prvak Europe u tenisu, nakon pobjede od 3:2 nad Njemačkom u Zagrebu.
  • 30. 7. - Glavne svečanosti kongresa Krista Kralja u Ljubljani, služi papin legat kardinal August Hlond.

Avgust/August/Kolovoz

uredi
  • 1. 8. - Maček je za otcepljenje Hrvatske uz pomoć Nemačke ako Srbi ostanu uporni, makar to "značilo i svetski rat"[10].
  • 1. 8. - Glenn Miller i orkestar snimili In the Mood.
 
Heroj Sovjetskog Saveza
  • 1. 8. - Ustanovljena medalja "Zlatna zvezda" za Heroje Sovjetskog Saveza.
  • avgust-septembar - Veliki ferganski kanal u Uzbečkoj SSR: kolhoznici grade 270 km za 45 dana.[11] Dogodine produžen do Tadžičke SSR; Severni i Južni ferganski kanal su građeni 1940-41, prinosi pamuka su udvostručeni.
  • 2. 8. - Einstein–Szilárdovo pismo predsedniku Ruzveltu - nakon što je u Nemačkoj otkrivena nuklerna fisija, SAD bi morale istražiti proizvodnju atomske bombe (→ Projekat Menhetn).
  • 5. 8. - Las Trece Rosas: u Madridu streljano 13 mladih žena socijalistkinja (tokom saca de agosto je streljano i 43 mladića).
  • 5. 8. - Vežba opasnosti iz vazduha održana u Beogradu, Zemunu i Pančevu.[12]
  • 8. 8. - Počinju velike trodnevne vojne vežbe u Britaniji, sa zamračivanjem gradova.
  • 10. 8. - "Interkozma": razotkrivena prevara lažne pariske firme koja je obećavala lek za ćelavost Jugoslovenima koji pismom pošalju (tri) dlake[13][14]. Na čelu firme je jugoslavenski Nijemac Wilhelm Vilko Heger, inače nećak Ivana Andresa koji ovog mjeseca ulazi u novu vladu.
  • 11. 8. - Trodnevni sastanak Ribbentrop - Ciano u Salzburgu: Italijani iznenađeni odlučnošću Nemačke da napadnu Poljsku.
 
Judy Garland kao Dorothy
  • 12. 8. - Pretpremijera "Čarobnjaka iz Oza" u Viskonsinu (u Holivudu tri dana kasnije).
  • 15. 8. - Štrajk u Trepči: londonska direkcija zatvara rudnik.[15]
  • avgust - Aimé Césaire objavio u jednom časopisu knjigu-poemu Cahier d'un retour au pays natal (→ Négritude).
  • 16. 8. - U KJ sukcesivno ulazi u opticaj novi kovani novac, srebrni od 20 i 50 dinara i aluminijum-bronzani od 50 para i 2 dinara.[16]
  • 17. 8. - Objavljene uredbe o etatizaciji radio stanica Beograd i Zagreb.[17]
  • 18. 8. - Nemačka i SSSR sklopili trgovački ugovor.
  • 18. 8. - Eutanazija dece u Trećem rajhu: cirkular ministarstva unutrašnjih poslova nalaže zdravstvenim radnicima da izveste o rođenjima mentalno i fizički nesposobne dece; prisilna eutanazija će obuhvatiti i psihijatrijske pacijente, → Akcija T4.
  • 18. 8. - Proslava 25-godišnjice Cerske bitke: u Beogradu svečano dočekane srpske ratne zastave na putu za Cer.
  • 19. 8. - Tokom pregovora sa Sovjetima, Hitler naređuje Kriegsmarine-i da započne operacije Fall Weiss-a, plana invazije na Poljsku.
  • 19. 8. - Navodni Staljinov govor Politbirou: rat na Zapadu je u sovjetskom interesu.
 
Pakt Ribbentrop-Molotov
 
Banovina Hrvatska u KJ
  • 24. 8. - Na Brdu kod Kranja izdato zvanično saopštenje o sporazumu Cvetković-Maček (nakon čega Cvetković daje ostavku i odmah dobija mandat za sastav nove vlade).
  • 24. 8. - Vanredno zasedanje britanskog parlamenta: donesen Akt o ratnim ovlašćenjima, Mornarica u ratnoj gotovosti. Istog dana britanskim i francuskim građanima u Nemačkoj rečeno da se vrate kući.
  • 25. 8. - Hitler odlaže napad na Poljsku za pet dana nakon što su Britanci i Poljaci potpisali ugovor o uzajamnoj pomoći i Musolini poručio da Italija ne može ući u evropski rat (neobaveštene jedinice nakratko počele napad sutradan ujutru, → Jabłonkówski incident).
  • 25. 8. - IRA-in S-Plan: petoro mrtvih od bombe u centru Coventryja.
  • 26. 8. - Sporazum Cvetković-Maček: formirana Banovina Hrvatska, od Savske i Primorske banovine i još nekoliko srezova. Na Bledu formirana nova vlada čiji je predsednik opet Dragiša Cvetković a potpredsednik Vlatko Maček (i još 4 ministra iz HSS), Milan Nedić ministar vojske i mornarice. Raspušteni su Narodna skupština i Senat i ukinut izborni zakon - povratak demokratije. Protiv Sporazuma su ustaše, desnica HSS, većina srpskih političara, vojska, SPC i muslimani.
  • 27. 8. - Prvi let Heinkel He 178, prvog turbomlaznog aviona.
  • 28. 8. - Ban Ivan Šubašić položio zakletvu; podban je Ivo Krbek. Ministri Hrvati su preuzeli resore, a Maček je svečano dočekan od mase u Beogradu.
  • 28. 8 - Bombaški napad na Tarnówskom kolodvoru u Poljskoj: od bombe nemačkog agenta gine 20 ljudi.
  • 28. 8. - Nemačka vojska ulazi u Slovačku, na osnovu ugovora o zaštiti,[18] zemlja je pre dva dana proglasila mobilizaciju.
  • 29. 8. - Vlatko Maček na sednici Hrvatskog narodnog zastupstva: granice i kompetencije Banovine Hrvatske nisu definitivne.
  • 31. 8. - Nemci lažiraju incident u Glajvicu, što im služi kao povod da napadnu Poljsku.

Septembar/Rujan

uredi
 
Invazija Poljske
  • 1. 9. - Nemačka invazija Poljske počinje u 04:45 kada bojni brod Schleswig-Holstein otvori vatru na domaćine u poljskoj bazi Westerplatte kod Danciga (→ Bitka za Westerplatte), nemačka kopnena vojska prelazi granicu (→ Granična bitka) - ovo se smatra početkom Drugog svetskog rata.
  • 1. 9. - Istovremeno počinje i Slovačka invazija Poljske, zauzimaju sporne teritorije.
  • 1. 9. - Uveče, Nemačkoj uručeni britanski i francuski ultimatum.
  • 3. 9. - Velika Britanija i Francuska objavljuju rat Nemačkoj.
  • 3. 9. - Auto-trka na kružnoj stazi oko Kalemegdana za Kraljev pehar - prvi je Italijan Tazio Nuvolari, drugi Nemac Manfred von Brauchitsch (sinovac generala Waltera), četvrti Boško Milenković. Procenjeno 75.000 gledalaca.
  • 3. 9. - SS Athenia je prvi britanski putnički brod potopljen u ratu, 128 mrtvih (→ Bitka za Atlantik).
  • 4. 9. - Britanci bombarduju nemačke brodove u Wilhelmshavenu i Brunsbüttelu, oštećena krstarica Emden, oboreno sedam bombardera.
  • 5. 9. - SAD proglasile svoju neutralnost u ratu. Njujorška berza skočila 10% u očekivanju potražnje industrijske robe u Evropi.
  • 5. 9. - Jan Smuts novi premijer Južnoafričke Unije (do 1948), nakon što je J. B. M. Hertzog smenjen zbog zagovaranja neutralnosti.
  • 6. 9. - Ban Vardarske banovine Vladimir Hajdukveljković ubijen u Skoplju od strane otpuštenog policijskog stražara.
  • 7. 9. - Rumunija proglašava neutralnost.
  • 7 - 16. 9. - Saarska ofanziva: kratki francuski upad u Nemačku. Nakon ovoga sledi "Lažni rat" do aprila 1940.
  • 8. 9. - Nemačke prethodnice stigle u okolinu Varšave (→ Opsada Varšave).
  • 11. 9. - Objavljena Uredba o ustrojstvu banske vlasti Banovine Hrvatske: Ban je na čelu Banske Vlasti sa 11 odjela. Banovinski odbor JRZ u Ljubljani (Anton Korošec), traži da se Uredba o Banovini Hrvatskoj proširi i na druge banovine.
  • 13. 9. - Eksplozija francuskog minopolagača Pluton u Kazablanci prilikom istovara živih mina, 186 mrtvih.
  • 15. 9. - Bugarska proglašava neutralnost.
  • 15. 9. - Porinut brod "Kozara", najstarije plovilo rečne flotile Vojske Srbije.
  • 15. 9. - Kreću emisije jugoslovenske redakcije BBC-ja.
  • 16. 9. - Primirje u sukobu između Sovjeta (i mongolskih saveznika) i Japanaca.
 
Evropa, jesen 1939.
 
"Banovina" u Novom Sadu
  • 24. 9. - Osvećena palata Banske uprave u Novom Sadu.
  • 24. 9. - Sudar vozova kod stanice Ivanjska, na pruzi Banja Luka-Dobrljin - stradalo devet ljudi i 57 konja[20].
  • 26. 9. - Zabranjena Francuska komunistička partija.
  • 28. 9. - Pad Varšave (Hitler doleteo 5. 10. i održao paradu).
  • 28. 9. - Potpisan Nemačko-sovjetski ugovor o prijateljstvu, saradnji i demarkaciji: Nemcima ostaje deo Poljske koji su osvojili preko crte, dobijaju i Suwałki; Litvanija zauzvrat prebačena u sovjetsku sferu.
  • septembar, krajem - Italija počinje vojne pripreme protiv Jugoslavije, određeno da se artiljerija postavi u strogoj tajnosti do aprila.[21]

Oktobar/Listopad

uredi
  • 1. 10. - Prvi lord Admiraliteta Winston Churchill se obraća preko radija, Rusiju naziva "zagonetka obavijena misterijom unutar enigme"[22].
  • 1. 10. - Redovan rad nove kratkotalasne radio stanice Beograd - odašiljač u Zemunu.
  • 1. 10. - Reorganizacija Jugoslovenskog nogometnog saveza: Vrhovni n. s. KJ sa Srpskim loptačkim savezom, te hrvatskim i slovenačkim nogometnim savezima. Sarajevo i Subotica imaju po dva kluba u dva saveza, Bata iz Borova je u srpskoj ligi, a Bosanci razmišljaju o svom savezu.
  • 6. 10. - Kraj otpora redovne poljske vojske.
  • 6. 10. - Prikazan film Ninotchka.
  • 8. 10. - Hitlerov dekret o aneksiji zapadnih poljskih krajeva (→ Reichsgau Wartheland i Danzig-Westpreußen), ostatak teritorija pod nemačkom kontrolom organizovan 12. 10. u Generalno gubernatorstvo (guverner Hans Frank). Nemačka sada ima 816.695 kv. km i 104 miliona stanovnika, gustina stanovništva je veća samo u Belgiji, Holandiji i Engleskoj[23]
  • 8. 10. - U Poljskoj osnovan prvi geto za Jevreje, Piotrków Trybunalski.
  • 11. 10. - Američki predsjednik Roosevelt odobrio početak projekta Manhattan, projekt izrade atomske bombe.
  • 14. 10. - Nemačka podmornica U-47 potopila zastareli bojni brod HMS Royal Oak na sidrištu u Scapa Flow, 833 mrtvih.
  • 14. 10. - Mačekov proglas osuđuje ubistva koja su se u Zagrebu dogodila poslednjih nedelja, uključujući policajaca, osoba za koja se drži da su "pod bivšim režimima... počinila nedela".[24][25] "Elementi" u Beogradu šire glasine o antisrpskom nasilju.[26]
  • 15. 10. - Heim ins Reich ("Doma u Rajh"): nemačko-estonski sporazum o preseljenju Baltičkih Nemaca, sličan sporazum postignut i s Letonijom (naseljavaju ih u bivšu Poljsku).
  • oktobar - U uvali Tiha kod Cavtata nasukano mladunče kita.[27]
  • 17. 10. - Premijera filma Mr. Smith Goes to Washington.
  • 19. 10. - Turska, Francuska i V. Britanija potpisali sporazum u Ankari o uzajamnoj pomoći ukoliko ih neka evropska sila napadne na Mediteranu.
  • 19. 10. - Glavni generalštab JKV predlaže formiranje koncentracionih logora za komuniste i njihove pomagače.
 
Palata Albanija
  • 20. 10. - Završena gradnja Palate Albanije, najviše zgrade u Beogradu.
  • 20. 10. - Summi Pontificatus, prva veća enciklika pape Pija XII, osuđuje rasizam, totalitarizam, traži obnovu Poljske (smatra se napadom na nacistički režim).
  • 21. 10. - Sporazum o opciji u Južnom Tirolu: etnički Nemci mogu ostati u Južnom Tirolu bez manjinskih prava ili optirati za preseljenje u Nemačku - do 1943. odlazi ih 75.000.
  • 22. 10. - Sovjetski izbori u Zapadnoj Ukrajini i Zapadnoj Belorusiji.
  • 22. 10. - Indijski nacionalni kongres pozvao na ostavku provincijske vlade, pošto su Britanci jednostrano uveli Indiju u rat.
  • 23. 10. - Prikazan film The Roaring Twenties.
  • 24. 10. - Tuča levih i desnih studenata na Zagrebačkom sveučilištu.[28][29]
  • 28. 10. - SSSR prepustio Vilnius Litvaniji. U redovima za hleb narednih dana dolazi do nereda i antijevrejskih pogroma.
  • 25. 10. - Naredba ministarstva vojske i mornarice KJ o suzbijanju komunističke aktivnosti u vojsci.
  • oktobar - Završena poslednja deonica na međunarodnom putu Horgoš-Beograd, a dalje postoji do Čumića blizu Kragujevca.[30]
  • 31. 10. - Molotov objavio sovjetske zahteve od Finske: razmena teritorije i najam baze (pregovori traju do 13. novembra).

Novembar/Studeni

uredi
 
"Lažni rat" na zapadu
  • 1. 11. - Kinezi pokreću Zimsku ofanzivu na više frontova - traje do kraja marta, uglavnom ne uspevaju da postignu ciljeve, ali Japanci uzdrmani.
  • 1-2. 11. - SSSR odgovorio pozitivno na zahtev novoizabranih skupština u bivšoj istočnoj Poljskoj za prijem u savez.
  • 5. 11. - Kod Siska ubijen Ivan Radić, narodni poslanik 1931-35, rođak Stjepana i Pavla.
  • 5. 11. - SAD usvojile politiku Cash and carry: zemlje u ratu mogu kupovati ratni materijal pod uslovom da same organizuju prevoz i odmah plate.
  • 6. 11. - Ministar Džafer Kulenović izjavio da bi BiH trebala biti četvrta banovina (pored hrvatske i pretpostavljene slovenačke i srpske). Srpska društva Sarajeva i Banjaluke se 12-og izjašnjavaju protiv te ideje.
  • 6. 11. - Prvi semafor u Beogradu, na raskrsnici Kralja Aleksandra sa Takovskom i Kralja Ferdinanda (deo Kneza Miloša).
  • 6. 11. - Sonderaktion Krakau, deo Intelligenzaktion: uhapšena 184 profesora Jagelonskog univerziteta u Krakovu, uglavnom poslati u konc-logor Sachsenhausen.
  • 6. 11. - Holivudska trač-novinarka Hedda Hopper započela svoju radio emisiju (konkurencija Louelli Parsons).
  • 8. 11. - Bezuspješni pokušaj Georga Elsera da bombom ubije Hitlera u minhenskoj pivnici.
  • 9. 11. - Incident u Venlou: nemački obaveštajci oteli dvojicu britanskih kolega u Holandiji, blizu nemačke granice.
  • 11. 11. - "Hrvatski skaut" menja ime u "Domobran" - Maček upozorava da Domobranu, kao frankovačkoj organizaciji, ne mogu pripadati članovi HSS.[31]
  • 12. 11. - Izbor 47 senatora u Kraljevini Jugoslaviji (među njima i Nurija Pozderac, Jovan Radonić, Sava Kosanović, Marko Vujačić, Ivan Pernar...): 29 senatora iz JRZ, HSS 11, Zemljoradnička 4 i SDS 3.
  • 13. 11. - Na zapadu Venecuele izgoreo grad Lagunillas de Agua, preko 200 mrtvih.
  • 13 - 14. 11. - Nadbiskupi Stepinac i Šarić i šestorica biskupa na hodočašću u Rimu: molba za kanonizaciju Nikole Tavelića.
  • 17. 11. - Odgovarajući na demonstracije čeških studenata i srednjoškolaca protiv okupacije, Nemci streljali 9 studenata bez suđenja, 1200 poslato u konc-logore, zatvoreni univerziteti (danas Međunarodni dan studenata i srednjoškolaca).
 
Zimski rat
  • 18. 11. - Teretni brod "Carica Milica" udario u minu kod engleske obale i potonuo, posada spasena (minu postavila nemačka podmornica U-19). Istog dana, holandski putnički brod "Simon Bolivar" naleteo na minu u Severnom moru - 120 mrtvih.
  • 23. 11. - Otvoren put Beograd - Subotica - mađ. granica, deo međunarodnog puta London - Carigrad.
  • 24. 11. - Sastanak muslimanskih organizacija u Sarajevu - traži se autonomna BiH u historijskim granicama.
  • 26. 11. - Bombardiranje Mainile: Sovjeti lažirali granatiranje svog sela kako bi opravdali napad na Finsku.
  • 26. 11. - Veliki zbor Alijanse ženskih pokreta u Inženjerskom domu u Beogradu - traži se aktivno i pasivno pravo glasa (pre četiri dana i na univerzitetu[32]).
  • 27. 11. - Objavljena zabrana saobraćaja vozilima na benzinski pogon vikendom u KJ.
  • 30. 11. - Sovjetskim napadom na Finsku počinje "Zimski rat". Na okupiranoj teritoriji će biti uspostavljena "Finska Demokratska Republika", ali u zemlji preovlađuje složni Duh Zimskog rata.
  • 30. 11. - Tuča na beogradskom pravnom fakultetu, nakon što je juče ometana komemoracija admiralu Gepratu od strane "antiratnih" studenata - Univerzitet zatvoren nekoliko dana i odložene sve priredbe narednog meseca.[33]

Decembar/Prosinac

uredi
Novi željeznički most u Zagrebu
Otvaranje mosta
  • 2. 12. - Otvoren Njujorški gradski aerodrom, kasnije LaGuardia Airport.
  • 2 - 3. 12. - Pušteni u promet Novi kolni i Novi željeznički (zeleni) most u Zagrebu.
  • decembar, početkom - U Beogradu otkrivena banda koja je krijumčarila opijum iz Carigrada u Pariz.[34]
  • 3. i 10. 12. - KPJ organizira demonstracije u Zagrebu, 10-og dolazi do sukoba sa policijom i Hrvatskom građanskom zaštitom.
  • 4. 12. - Blokada Nemačke: Britanci sprečavaju i nemački izvoz, kao odgovor na gubitke zbog nemačkih magnetnih mina.
  • 4. 12. - U Beogradu otkriven lanac krijumčara opijuma iz Carigrada do Pariza.[35]
  • 6. 12. - JAZU odlučuje promeniti ime u HAZU (odluku treba potvrditi Sabor odn. ban). S promenom se ne slažu svi, npr. Ivan Meštrović.[36]
  • 8. 12. - Na arhijerejskom saboru SPC su izabrani vikarni episkopi Pribićević (umro 1941), Bradvarević (na robiji 1954-58) i Lipovac (ubijen 1945). U poseti je bio i Gorazd Praški (ubijen 1942).
  • 10. 12. - Kod Merdara, na pruzi Niš - Peć, probijen kružni tunel, dužine 788 m u krivini radijusa 300 m.[37]
  • 12. 12. - Bitka na Tolvajärviju: Finci u protivnapadu uništili jednu sovjetsku diviziju.
  • 13. 12. - Bitka kod La Plate, prva pomorska bitka rata: Britanci nadjačali Nemce kod Urugvaja.
  • 13. 12. - Sovjetski zatvorski brod Indigirka se nasukao pored Hokaida - stradalo je 742 ljudi.
  • 14. 12. - Revolucionarni studentski pokret na Beogradskom univerzitetu: velike radničko-studentske demonstracije u Beogradu, policija puca, ima mrtvih.
  • 14. 12. - U "Srpskom glasu", glasilu Srpskog kulturnog kluba, objavljen članak "Gde god je Srba - tu je Srbija".
  • 14. 12. - Sovjetski Savez isključen iz Društva naroda zbog napada na Finsku; Jugoslavija se uzdržala.
 
"Prohujalo s vihorom"
  • 15. 12. - Premijera filma "Prohujalo s vihorom" u Atlanti, Džordžija.
  • 15. 12. - Vlada KJ donosi Uredbu koja omogućuje osnivanje logora za komuniste (→ Bileća, Lepoglava).
  • 15. 12. - "Vidovdan", brod Jugoslavenskog Lloyda, nepopravljivo se nasukao u Japanu.
  • 15/16. 12. - Petorica ribara iz Kalija na Ugljanu stradala u oluji kod Vira.[38]
  • decembar - Talas štrajkova u Hrvatskoj u organizaciji prokomunističkog URS, protive se Hrvatskom radničkom savezu[39].
  • decembar - "Sukob na književnoj ljevici": Miroslav Krleža objavio "Dijalektički antibarbarus" u časopisu "Pečat"[40].
  • 16 - 22. 12. - Prva Bitka kod Summe: Finci odvratili sovjetski napad na Mannerheimovu liniju.
  • 17. 12. - Njemački džepni bojni brod Admiral Graf Spee samopotopljen ispred luke Montevideo, Urugvaj.
  • 17. 12. - Sukob policije sa demonstrantima u Splitu, stradao Vicko Buljanović - sutradan proglašen generalni štrajk u Splitu, Solinu i Omišu[41]. HSS tvrdi da "pokušaji demonstracija" žele da "ruše ono što je hrvatski narod stvorio"[42].
  • 18. 12. - Bitka nad Heligolandskim zalivom: Luftwaffe odbila napad RAF-a.
  • 18. 12. - Počinje Bitka za prevoj Kunlun, Japanci pokušavaju zauzeti ovu stratešku poziciju u provinciji Guangxi.
  • 18. 12. - U Beogradu ubijen generalni direktor PRIZAD-a Edo Marković - zabuna prilikom pretresa stana njegove kćerke, vršenog u vezi sa demonstracijama od pre četiri dana[43] (agent oslobođen 7. dec. 1940. jer je ustanovljena nužna odbrana). Istog dana PRIZAD je trebao povesti razgovore o preusmerenju izvoza poljoprivrednih proizvoda u Englesku i Francusku.[44]
 
Velika radna soba Lloyd Wrightove Johnson Wax Headquarters

Kroz godinu

uredi
 
Pozorišni trg u Beogradu

Rođenja

uredi

Januar/Siječanj

uredi

Februar/Veljača

uredi

Mart/Ožujak

uredi

April/Travanj

uredi

Maj/Svibanj

uredi

Jun/Juni/Lipanj

uredi

Jul/Juli/Srpanj

uredi

Avgust/August/Kolovoz

uredi

Septembar/Rujan

uredi

Oktobar/Listopad

uredi

Novembar/Studeni

uredi

Decembar/Prosinac

uredi

Kroz godinu

uredi

Smrti

uredi
Glavni članak: :Kategorija:Umrli 1939.

Januar/Siječanj – Mart/Ožujak

uredi

April/Travanj – Jun/Lipanj

uredi

Jul/Srpanj – Septembar/Rujan

uredi

Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac

uredi

Kroz godinu

uredi

Nobelova nagrada za 1939. godinu

uredi

Nijedna nagrada neće biti dodeljena tri godine, 1940-42.

Reference

uredi
  1. "Vreme", 2. mart 1939, str. 6
  2. "Vreme", 7. mart 1939, str. 10
  3. "Politika", 16. april 1939
  4. "Vreme", 24. maj 1939
  5. Politika, 11. jun 1939, str. 7. digitalna.nb.rs (pristup. 21.3.2016.)
  6. Stoljetna poplava 1939.. kafotka.net
  7. Vreme, 26. okt. 1939, str. 8. digitalna.nb.rs
  8. "Politika", 29. jul 1939
  9. "Vreme", 23. jul 1939
  10. AP (August 02, 1939). Matchek Is for Croat Secession With Reich Aid If Serbs Stand Pat; Admits the Move Might Mean 'World War'--Suggests as Alternative That the Reich 'Come' and Establish 'Order'. New York Times Page 10
  11. "Politika", 18. avg. 1940, str. 13
  12. "Politika", 6. avg. 1939
  13. Politika, 23. avg. 1939, str. 10. digitalna.nb.rs
  14. Vreme, 23. avg. 1939, str. 8. digitalna.nb.rs
  15. "Politika", 15. avg. 1939, str. 7
  16. Politika, 6. avg. 1939, str. 10
  17. "Politika", 18. avg. 1939, str. 6
  18. "Politika", 29. avg. 1939, str. 9
  19. Vreme, 24. sept. 1939, str. 7
  20. Politika, 12. dec. 1939, str 17. digitalna.nb.rs
  21. MacGregor Knox (27 June 1986). Mussolini Unleashed, 1939-1941: Politics and Strategy in Fascist Italy's Last War. Cambridge University Press. str. 53–. ISBN 978-0-521-33835-6. 
  22. The Russian Enigma - Broadcast 1st October 1939 Arhivirano 2021-04-29 na Wayback Machine-u. churchill-society-london.org.uk
  23. Vreme, 18. nov. 1939, str. 2
  24. Vreme, 15. okt. 1939, str. 7
  25. Izveštaj... o političkim ubistvima... Vreme, 17. dec. 1939, str. 7. digitalna.nb.rs
  26. Vreme, 22. okt. 1939, str. 6
  27. "Politika", 20. dec. 1939
  28. "Hrvatski dnevnik" o tuči na Zagrebačkom univerzitetu, Vreme, 26. okt. 1939, str. 6
  29. Oštar napad "Hrvatske straže" na "Jutarnji list" povodom krvavog sukoba na Zagrebačkom univerzitetu, Vreme, 27. okt. 1939, str. 7
  30. Vreme, 27. okt. 1939, str. 8
  31. Vreme, 1. dec. 1939, str. 7
  32. "Vreme", 23. nov. 1939
  33. Vreme, 5. dec. 1939, str. 7
  34. Vreme, 12. dec. 1939, str. 7
  35. "Politika", 12. dec. 1939
  36. Vreme, 14. dec. 1939, str 6
  37. Vreme, 16. dec. 1939, str. 7
  38. Vreme, 23. dec. 1939, str. 9
  39. Politika, 23. dec. 1939, str. 4. digitalna.nb.rs (pristup. 27.3.2016.)
  40. Pečat 8-9, decembar 1939. digitalna.nb.rs (pristup. 17.3.2016.)
  41. Otpor antifašističke Dalmacije - sjećanja splitskog skojevca. forum.tm
  42. Politika, 19. 12. 1939, str. 8. digitalna.nb.rs
  43. Vreme, 19. dec. 1939, str. 7. digitalna.nb.rs
  44. Mira Kolar-Dimitrijević, Strani kapital i Banovina Hrvatska. hrcak.srce.hr
  45. Vreme, 29. dec. 1939, str. 9
Literatura

Spoljne veze

uredi