Maribor (njemački: Marburg an der Drau, latinski: Marburgum) je drugi po veličini grad u Sloveniji. Grad ima 94.809 stanovnika[1] i sjedište je Gradske općine Maribor (Mestne občine). Privredno je, financijsko, obrazovno, kulturno, trgovačko i turističko središte cijele sjeveristočne Slovenije.

Maribor
Panorama historijskog centra grada
Panorama historijskog centra grada
Koordinate: 46°33′N 15°38′E / 46.550°N 15.633°E / 46.550; 15.633
Država  Slovenija
Pokrajina Štajerska
Statistička regija Podravska Regija
općina Mestna občina Maribor
Površina
 - Ukupna 41 km²[1]
Visina 274,7
Stanovništvo (2013.)
 - Urbano područje 94.809[1]
 - Urbana gustoća 2 312.4 stan./km²[1]
Vremenska zona UTC+1 (UTC+2)
Poštanski broj 2000
Službena stranica www.maribor
Karta
Maribor na karti Slovenije
Maribor
Maribor

GeografijaUredi

Maribor leži na sjeveroistoku Slovenije na mjestu gdje se rijeka Drava spušta sa Alpa u panonsku ravnicu, tako da jedan dio grada (historijski centar) leži duž Drave, a zapadna predgrađa po obroncima Pohorja.

On je udaljen oko 127 km od centra Ljubljane, i nekih 20 km od austrijske granice. Sve donedavno bio je sjedište Slovenske Štajerske.

HistorijaUredi

 
Centar grada

Maribor se u pisanim dokumentima prvi put spominje 1164. pod imenom castrum Marchburch.[2][3] To je bila franačka utvrda na brdu iznad Drave (današnja Piramida), ona je trebala štititi južne granice njihove države od Ugarskih upada.[2]

Kao trgovište se prvi put spominje 1204.[3], a kao naselje 1254.[3] pod imenom civitatem Marpurg.[2] Zna se da ga je 1480. opsjedao Ugarski kralj Matija Korvin, ali i to da ga nije uspio zauzeti.[3].

Židovska zajednicaUredi

 
Židovski toranj i sinagoga
 
Stari Maribor, pogled s Drave na Lent

U srednjem vijeku je mjesto bilo centar židovske zajednice. Prvi put se spominju 1277., kada se spominje da su živjeli u getu u jugoistočnom dijelu grada. Na vrhuncu su imali velik broj ulica i dio gradskog centra. U getu je bila sinagoga, židovsko groblje i talmudska škola. Zajednica je bila najbrojnija oko 1410. Nakon 1450. su se okolnosti dramatično promijenile zbog povećane konkurencije i ekonomske krize, a dekretom Maksimilijana I. 1496, su morali napustiti grad. Stambena i radna četvrt Židova je postojala sve do 1861.[4]

U mariborskoj sinagogi je djelovao slavni rabin Israel Isserlein, koji je bio glavni rabin za Korušku, Štajersku i Kranjsku. Većinu života je proveo u Mariboru. Mariborska sinagoga je jedna od najstarijih sačuvanih sinagoga u Evropi i jedna od dviju sačuvanih u Sloveniji.[5]

U gradu su i danas ostaci koji podsjećaju na židovsku zajednicu, između ostalih Židovska ulica i Židovska kula.

Novi vijekUredi

Negdje od 1752. grad je postao administrativni centar svog okruga, a 1758. jezuiti su osnovali prvu gimnaziju u gradu.[3] Velika prijelomnica u razvoju Maribora bio je dolazak Južne željeznice iz Beča 1846. koja se do 1857. protegla do Trsta.[3]

Slovenski građani izgradili su 1899. svoj Narodni dom, koji je ubrzo postao

 
Centralni trg sa zgradom magistrata

centar političkog, ekonomskog i kulturnog života štajerskih Slovenaca.[3] Odmah po završetku Prvog svjetskog rata tadašnji major austrougarske vojske Rudolf Maister uspio je 23. novembra 1918., razoružati njemačke rezerviste (schutzwehr), on je na taj način osigurao ulazak Maribora 1. decembra 1918. u sastav nove države Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.[3]

Okupacija i NOBUredi

 
Hitler 1941. u Mariboru

Za Drugog svjetskog rata Maribor je 8. aprila 1941. osvojila njemačka vojska kao i ostatak tadašnje slovenske Štajerske anektiran u Treći Reich kao dio ujedinjene Štajerske. Zbog tog je bio jedini grad nekadašnje Jugoslavije kog je posjetio Adolf Hitler 26. aprila 1941. U Mariborskom starom gradu se je sasta s mariborskim nacističkim vodstvom na skupu Sturmabteilung. Guverner Štajerske Siegfried Uiberreither govori da mu je Hitler već prije okupacije da naredbu: "Napravite mi tu pokrajinu potpuno njemačkom!" ("Machen Sie mir dieses Land wieder deutsch!").[6]

 
Židovski kvart Akvaturo

Okupatorska represija je bila u Mariboru posebno teška. Njemačka oblast je uvela okrutnu politiku potiranja slovenskog entiteta: ukinila je slovensko školstvo, Zabranila je javnu upotrebu slovenskog jezika te mijenjala osobna imena te imena ulica. Više od 5000 Mariborčana je bilo odmah izgnano u Srbiju, Hrvatsku i u Njemačku. U Mariboru su nacisti masovno streljali taoce za odmadu za njemačke žrtve u NOB. 2. oktobra 1942 su u Mariboru u dvorištu suda ustrijelili 143 talaca, što je bio najveći pomor talaca u drugom svjetskom ratu u Sloveniji.[7]

29. aprila 1941. su tri mariborska đaka pod vodstvom Bojana Ilicha spalili dva automobila njemačke civilne uprave, što je bilo prvo pružanje otpora u okupiranoj Sloveniji. Juna 1941. je ustanovljen odbor Osvobodilne fronte (OF), iako je njegovo djelovanje zbog žestokih represija bilo ograničeno pa se vodstvo zadržavalo u okolnim šumama (na Pohorju i na Kozjaku).

 
Franjevačka crkva

Saveznici (anglo-američka ratna avijacija) su Maribor bombardirali, naročito industrijsko središte. Između ostalih je djelovala tvornica dijelova za avione (kasnije TAM Tvornica automobila Maribor). Bombardiranja su počela 7. januara 1944. i na Maribor je bilo 28 napa s oko 15.000 bomba, koje su usmrtile 482 i ranile 352 civila. Radi bombardiranja su Njemci 1944. proizvodnju preselili u podzemne dvorane.[8]

Maribor je imao pri kraju rata važan strateški značaj. 1. marta 1945. su u bombardiranju potpuno uništeni glavna željeznička stanica.. Okupatorska politika je bila na samom kraju rata iznimno nasilna, Njemci su u aprilu streljali oko 200 talaca, a i mnoge svoje dezertere. Njemci su postavili eksolozive na mostove preko Drave, ali ih nisu aktivirali kako bi omogućili bijeg svojim i kvislinškim trupama. U noći sa 7. na 8. maj su Njemci uništili svoje protuavionske topove i municiju, 8. maja popodne odvučena su vozila i druga vojna oprema, a tada u konvoju prolazi i vođa ustaša Ante Pavelić. Jugoslavanska narodna armija (JNA) nije vodila rat a oslobođenje Maribora. 8. maja navečer ulaze partizanski oficiri i prepuštaju Bolgarskoj narodnoj armiji smještanje na Pobrežje. Nova komanda mjesta pod komandantom Štefanom Pavšičem - Jurom se je smjestila u gradu.

Prva veća partizanska jedinica, III. brigada korpusa narodne obrambe, je u Maribor ušla 9. maja kasno popodne. Maribor je od većih jugoslavanskih mjesta bio posljednji oslobođen. Proslava oslobođenja je bila tek u nedjelju, 13. maja na Trgu slobode, gdje se okupilo nekoliko hiljada Mariborčana. Mariborski prognanici, internirci iz koncentracionih logora, mobilizirani i druge žrtve rata su se pričeli vraćati. Drugi svjetski rat je u Mariboru odnio više od 2.600 žrtava.[9]

Poslijeratno razdobljeUredi

 
2012. veliki protesti Mariborčana

Nakon ponovne integracije u Jugoslaviju 1945. Maribor je izrastao u jedan od najznačajnijih industrijskih centara u državi. Paralelno je postajao i kulturno obrazovni centar Slovenije, teatar, opera, novinsko izdavačka kuća Večer, a od 1975. i univerzitetski grad. [3]

U kapitalističkoj Sloveniji dolazi do propadanja sličnog Rijeci, uništenja industrije zbog gubitka jugoslavenskog tržišta što dovodi do velike nezaposlenosti i do pada broja stanovnika od preko 20% (119.826 po popisu iz 1991. na 99.809 po podacima Statističkog ureda Slovenije za 2014.).

2012. u Mariboru izbijaju velike protuvladine demonstracije ogorčenih građana.

ZnamenitostiUredi

  •  
    Sudski toranj
    Mariborska utvrda, izgradio grof Brandis u XVII. st.
  •  
    Ulice starog grada Maribora
    Katedrala sv. Ivana Krstitelja iz XII. v., prvi put je spomenuta 1248.[3], ali je značajno izmjenjena u XVII. i XVIII. v.
  • Sinagoga
  • Vodotoranj
  • Toranj suda
  • Čeligijev toranj
  • Kužno znamenje
  • Lent
  • Betnavski kaštel
  • Vetrinjski dvor
  • Forma viva u Mariboru
  • kipovi anđelai
  • Kapucinska crkva
  • Kapelica sv. Urbana u Košakima
  • Forma viva na Taboru
  • Najstarija kuća u Mariboru
  • Crkva Marije i najstarija kuća Brezju
  • Twicklova vila
  • Kuća u Poštanskoj ulici 6
  • Kip Leona Štuklja
  • Florijanovo znamenje
  • Vinagova vinska klet
  • Minoritski samostan
  •  
    Vodeni toranj
    Villa rustica

Poznati sugrađaniUredi

KulturaUredi

2012. Maribor je bio Evropski glavni grad kulture. U Mariboru se svake godine održava proljetni Festival Lent koji je najveći festival na Otvorenom u Sloveniji i jedan od najvećih u Evropi. Maribor je poznat i po Borštnikovim susretima (srečanju), najspominjanijem teatarskom festivalu u Sloveniji.

 
Slovensko narodno kazalište (gledalšče) u Mariboru

Kulturne ustanoveUredi

Obzirom na veličinu grada, Maribor je kulturno dobro razvijen. Većina kulturnih ustanova se nalazi u centru. Među najspominjanijim su:

  • Slovensko narodno pozorište (gledališče) - SNG Maribor,
  • Narodni dom Maribor,
  •  
    Dvorac Betnava
    Mariborski stari grad u kojem se nalazi i Pokrajinski muzej Maribor, koji na jednom mjestu ima arheološku i etnološku birku te širu kulturnu povijest na prostoru mariborske regije,
  • Umjetnička galerija Maribor,
  • Konzervatorij za muziku i balet,
  • Kino Udarnik u kome se daju i priredbe i izložbe
  • Muzej NOB-a (narodne osvoboditve) Maribor s muzejskomi zbirkom većom od 10.000 primjeraka,
  • Pokrajinski arhiv Maribor pohranjuje 16 km arhivse građe koja se odnosi na Štajersku, Korušku i Prekomurje.

Pored navedenog u Mariboru se nalaze i Dvorac Betnava - Muzej Nadbiskupije Maribor, Institut informacijskih znanosti - IZUM, MMC Kibla, Pčelarski centar Maribor.

Gradovi prijateljiUredi

 
Novi kvart Betnava

Maribor ima ugovore o prijateljstvu i partnerstvu sa sljedećim gradovima[10];

Privreda i transportUredi

Maribor je od sredine 19. vijeka izrastao u značajni industrijski centar; sa puno kojekakvih tvornica od tekstila do metala i automobila (TAM). Nakon osamostaljenja Slovenije dobar dio starih industrija je bankrotirao, pa je danas najznačajniji privredni pogon nekadašnja tvornica kemikalija Zlatorog (današnji Henkel), uz hidroelektrane na Dravi.

Maribor je odlično povezan sa svim slovenskim gradovima željeznicom i autoputevima, a ima i aerodrom Edvard Rusjan (IATA: MBX, ICAO: LJMB)

Praktički u samom gradu nalazi se poznato skijalište Mariborsko Pohorje.

Panorama grada duž Drave

IzvoriUredi

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 "Slovenia: Podravska" (engleski). City population. http://www.citypopulation.de/php/slovenia-podravska.php. Pristupljeno 05. 05. 2014. 
  2. 2,0 2,1 2,2 "Maribor 850 let" (slovenski). Mestna občina Maribor. http://www.maribor.si/podrocje.aspx?id=238. Pristupljeno 5. 5. 2014. 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 "Prelomnice v zgodovini Maribora" (slovenski). Mestna občina Maribor. http://www.maribor.si/povezava.aspx?pid=3792. Pristupljeno 05. 05. 2014. 
  4. Jewish community of Slovenia
  5. Maribor Synagogue
  6. Tone Ferenc: Nacistična raznarodovalna politika v Sloveniji v letih 1941-1945, str. 142
  7. Šablon:Navedi splet
  8. "Globoko pod zemljo je tovarna, o kateri ne smemo govoriti". Časnik Večer d.o.o. (na jeziku: sl-si). Pristupljeno 2018-08-22. 
  9. "Kako so proslavili osvoboditev Maribora in ga znova postavili na noge". Prvi interaktivni multimedijski portal, MMC RTV Slovenija. Pristupljeno 2018-08-22. 
  10. "Mesto Maribor" (slovenski). Mestna občina Maribor. http://www.maribor.si/podrocje.aspx?id=1162. Pristupljeno 05. 05. 2014. 

Vanjske vezeUredi