Dalmatski jezik

Dalmatski jezik (ISO 639-3: dlm) u koju skupinu se pokušava stavljati i veljotski jezik, kako se u međunarodnoj lingvistici naziva, je izumrli jezik za koji se pretpostavlja da spada u isti jezik koji se govorio u gradovima na obalnom prostoru rimske provincije Dalmatiae (današnje Hrvatske i Crne Gore). Kako veljotski jezik ne spada u istu skupinu s romanskim jezikom koji se razvio u Istri, a to je istriotski jezik, isto tako nema znanstvene osnove svrstavati veljotski jezik u dalmatsku skupinu jezika o kojoj ne znamo gotovo ništa.

Dalmatski
Govori se u Hrvatska, Crna Gora
Region obala Jadrana
Izumiranje jezika 10. jun 1898, kada je poginuo Tuone Udaina
Jezička porodica


>Italički
->Romanski
-->Italo-zapadni
--->Italo-dalmatinski
---->

Jezički kodovi
ISO 639-1 Nema
ISO 639-2 roa
ISO 639-3 dlm

Veljotski jezik je specifičan po tome što je zapisan i što se zna točan trenutak njegova nestanka, a to je 10. VI. 1898. kada je poginuo zadnji govornik ovog jezika Tuone Udaina u Vegli (Krk) pa je zato i nazvan veljotski jezik. Izvorni govornici nazivali su svoj jezik veclisun.

Je li veljotski jezik pripadao romansko-dalmatskoj skupini jezika može se samo pretpostavljati, jedino pouzdano znamo da je dio šire zapadnoromanske skupini[1].

Dalmatinski i dalmatskiUredi

Izraz „dalmatski jezik” postao je uobičajen naziv za ovaj jezik u hrvatskoj terminologiji i ne smije se miješati s dalmatinskim. Pod dalmatinskim jezikom tj. dijalektom ili skupom dijalekata smatraju se razne govorne inačice hrvatskog jezika koji spada pod slavenske jezike. Dalmatski jezik je lingvistički pojam za romanski govor koji je nastao od latinskog jezika i koji se govorio na srednjem i južnom dijelu istočne jadranske obale (današnja Dalmacija i crnogorsko primorje), tako da dalmatinski i dalmatski nisu srodni.

Povijest i govorno područjeUredi

 
Govorno područje dalmatskog jezika u kasnom srednjem vijeku

Dalmatski, veljotski i istriotski jezici nastali su u srednjem vijeku u izravnom nastavljanju govornoga (vulgarnog) latinskoga u tadašnjoj romaniziranoj Dalmaciji, a nastao je spontano kao i ostali romanski jezici. Dalmatski jezik nije bio korišten u službene svrhe, osim ponekad u Dubrovniku gdje se koristio u bilježničkim ispravama. U to vrijeme književni i najviše korišteni jezik bio je latinski. Najstariji tekstovi na ovom jeziku su iz XIII. st., a pisani su raguškim (dubrovačkim) dijalektom. koji nema slučnosti s veljotskim i istriotskim jezikom.

Prodiranjem slavenskog jezika, a kasnije i venecijanskog te talijanskog, dalmatski se govorni jezik postupno gasi. Smatra se da je prvo nestala zadarska inačica ovog govora.

Govornici dalmatskog jezika živjeli su u obalnim gradovima današnje Dalmacije (Zadar, Trogir, Split, Dubrovnik) i Crne Gore (Kotor), a govornici veljotskog jezika na kvarnerskim otocima Krku, Cresu i Rabu, a pretpostavlja se i u istočnoj Istri (Labin). Najbolje poznat je istriotski i veljotski (viklasun) jezik s otoka Krka (Veglia), a dalmatski raguški koji se nekoć govorio u Dubrovniku (Ragusa) je poznat samo u tragovima te jezik koji se govorio u Splitu (Spalato, izumro u XVIII. st.), Trogiru (Trau( i Zadru (Zara) je samo pretpostavljen pa nema nikakve znanstvene lingvističke osnove da se te govore svrstava pod istu jezičnu skupinu (dalmatsku) kao što se to ne može učiniti s istriotskim jezikom (istroromanski jezik) koji čini posebni romanski jezik iako je nastao u neposrednoj blizini Kvarnera.

Zadnji govornik veljotskog jezika bio je Tuone Udaina koji je 1898. poginuo od mine. Na temelju njegovog poznavanja tog jezika, austrougarski lingvist Matteo Bartoli iz Labina koji ga je posjetio 1897. napisao je rad o veljotskom jeziku u kojem je zabilježeno oko 2800 riječi, te priče i događaji iz Udainovog života. Ovo djelo izvorno je napisano na talijanskom jeziku, a objavljeno je na njemačkom 1906. godine. Bartoli je veljotski svrstao pod dalmatinski jezik, što su kasnije lingvisti ispravili nazvavši ga veljotskim jezikom upravo zbog nepoznavanja romanskog jezika koji se govorio na srednjem i južnom području rimske provincije Dalmacije, ali na žalost konfuzija je ostala pa se nastavlja veljotski jezik svrstavati u istu skupinu s nepoznatim govorom u srednjoj i južnoj obali istočnog Jadrana..

Raguški dijalekt koji nedovoljno poznajemo se koristio u Dubrovačkoj Republici bio je već u XIV. stoljeću pod velikim venetskim utjecajem, da bi još i nakon većeg širenja hrvatskog jezika ovaj dijalekt izumro u XVI. stoljeću.

Primjer jezikaUredi

Ovo je primjer molitve „Oče naš” na latinskom, veljotskom (koji se gura pod nepoznati dalmatski), talijanskom, istrorumunjskom (slavenizirani morlački jezik u Istri) i rumunjskom jeziku, a na žalost nije uspoređen s najbližim, istriotskim jezikom

Latinski Dalmatski Talijanski Istrorumunjski Rumunjski
Pater noster, qui es in caelis: Tuota nuester, che te sante intel sil, Padre nostro, che sei nei cieli, Ciace nostru car le şti en cer, Tatăl nostru care eşti în ceruri,
sanctificetur Nomen Tuum; sait santificuot el naun to. sia santificato il tuo nome. neca se sveta nomelu teu. sfinţească-se numele tău.
adveniat Regnum Tuum; Vigna el raigno to. Venga il tuo regno. Neca venire craliestvo to. Vie împărăţia ta.
fiat voluntas Tua, sicut in caelo, et in terra. Sait fuot la voluntuot toa, coisa in sil, coisa in tiara. Sia fatta la tua volontà, come in cielo così in terra. Neca fie volia ta, cum en cer, aşa şi pre pemânt. Facă-se voia ta, precum în cer, aşa şi pe pământ.
Panem nostrum cotidianum da nobis hodie; Duote costa dai el pun nuester cotidiun. Dacci oggi il nostro pane quotidiano Pera nostre saca zi de nam astez. Pâinea noastră cea de toate zilele, dă-ne-o nouă astăzi.
et dimitte nobis debita nostra, E remetiaj le nuestre debete, E rimetti a noi i nostri debiti, Odproste nam dutzan, şi ne iartă nouă păcatele noastre,
Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris; coisa nojiltri remetiaime a i nuestri debetuar. come noi li rimettiamo ai nostri debitori. ca şi noi odprostim a lu nostri dutznici. precum şi noi le iertăm greşiţilor noştri.
et ne nos inducas in tentationem; E naun ne menur in tentatiaun, E non ci indurre in tentazione, Neca nu na tu vezi en napastovanie, Şi nu ne duce pe noi în ispită,
sed libera nos a Malo. miu deleberiajne dal mal. ma liberaci dal male. neca na zbăveşte de zvaca slabe. ci ne mântuieşte de cel rău.

PovezanoUredi

IzvoriUredi

BibliografijaUredi

Vanjske vezeUredi