Otvori glavni meni

Politička stranka ili politička partija je politička organizacija (oblik političkog organizovanja ljudi), koja obuhvata ljude s istom političkom ideologijom, a s osnovnim ciljem potpunog ili delimičnog osvajanja i vršenja državne vlasti, demokratskim putem, na osnovu izbora.[1]

Nastanak i razvoj političkih stranaka neodvojivi su od predstavničke demokratije, konkretno, od biračkog prava građana i izbora predstavnika naroda posredstvom tog prava. Međutim, dijalog između narodnih predstavnika i naroda, vladajućih i onih nad kojima se vlada, ne može se ograničiti na momenat glasanja birača. U međuvremenu, građani nastoje da utiču na tok javnih poslova i da bi taj uticaj ostvarivali sa što većom efikasnošću oni se okupljaju u različite organizacije i grupe, od kojih su jedne i političke stranke. Dakle, razvoj predstavničkog sistema otvorio je prostor za posredovanje između građana i predstavničkih institucija javne vlasti, na kojem su nastale političke stranke. One su danas postale jedan od elemenata demokratskog modela organizacije društva.[1]

Izraz „stranka” podrazumeva deo mnoštva, više od jednog, dakle više stranaka (taj izraz potiče od srpske reči „strana“, a strana je uvek samo jedan deo celine), dok reč „partija“ potiče iz latinskog glagola (lat. partiri) koji na srpskom znači podeliti.[2]

Sadržaj/Садржај

DefinicijaUredi / Уреди

Uz definiciju političke stranke izloženu u uvodu članka, tri su konstitutivna elementa u pojmu političke stranke: stranka je organizacija, oblik političkog organizovanja ljudi, osnov organizovanja ljudi u stranku je istovetna politička ideologija, a cilj udruživanja je osvajanje i vršenje državne vlasti, legalnim, demokratskim putem, učešćem na izborima i dobijanjem većine na izborima.[1]

Na krajnje jasan način ovi elementi političke stranke dolaze do izražaja u definiciji Pjetra Virge:

"Stranke su udruženja ljudi koji imaju zajedničku ideologiju i zajedničke interese i koji posredstvom jedne čvrste oragnizacije imaju cilj da utiču na donošenje odluka o političkom pravcu razvoja zemlje."

A Benua Žano kaže:

"Politička stranka je oragnizovana grupa u cilju učestvovanja u funkcionisanju političkih institucija i osvajanja vlasti, kako bi omogućila prevagu ideja i interesa svojih članova.[1]"


Međutim, starije definicije političkih stranaka ne uključuju u pojam stranke element osvajanja vlasti na izborima. Tako je prema poznatoj definiciji Edmunda Berka politička stranka

"udruženje ljudi za unapređenje nacionalnih interesa zajedničkim naporima, na posebnim načelima oko kojih su saglasni.[3]"

Razlika od drugih političkih oragnizacijaUredi / Уреди

Prema ovim (gore navedenim) svojim konstitutivnim obeležjima političke stranke razlikuju se od srodnih institucija koje postoje u sistemu predstavničke demokratije.[4]

Od interesne grupeUredi / Уреди

Glavni članak: Interesna grupa

Tako se politička stranka razlikuje od interesne grupe, prema tome što ima političku ideologiju i što je njen cilj da osvoji i vrši državnu vlast. Interesne grupe umesto političke ideologije imaju konkretne materijalne i ideološke interese čijem ostvarivanju teže i uticajem na državnu valst, ali njihov cilj nije osvajanje i vršenje državne vlasti. U političku stranku se okupljaju ljudi, pripadnici iste ideologije, makar i nemali isti interes, dok se u interesnu grupu okupljaju ljudi koji imaju isti interes, makar i nemali istu idelogiju (R. Lukić).[4]

Od političkog pokretaUredi / Уреди

Glavni članak: Politički pokret

Od političkog pokreta stranka se razlikuje prema jedinstvenoj političkoj ideologiji. Politički pokreti imaju za cilj odbranu, uključujući i posredstvom državne vlasti, vrlo širokih i relativno neodređenih opštenarodnih interesa koji se ne mogu obuhvatiti nikakvom posebnom ideologijom u pravom smislu reči. Za odbranu takvih inetersa formiraju se političke organizacije ljudi s vrlo različitim političkim ideologijama, tako da obuhvataju pripadnike raznih političkih stranaka, čak i same stranke.[4]

Od oružane grupeUredi / Уреди

Glavni članak: Oružana grupa

Najzad, od organizacija koje isto tako imaju za cilj osvajanje i vršenje državne vlasti, kakve su oružane grupe, koje imaju za cilj rušenje postojećih institucija vlasti, ne poštujući ustanovljeni javni poredak u zemlji, političke stranke se razlikuju prema tome što osvajanju vlasti teže na način propisan ustanovljenim javnim poretkom, a to znači legalnim, demokratskim putem, učešćem na izborima i dobijanjem većine na izborima.[4]

UlogaUredi / Уреди

Uloga ili funkcija političkih stranaka je trojaka:

  1. da utvrde i izluče opštu volju;
  2. da odaberu buduće predstavnike i disciplinuju izabrane;
  3. da vaspitavaju i obaveštavaju birače;[4]

Utvrđivanje i izlučivanje opšte voljeUredi / Уреди

Kada su velike mase birača zahvaljujući opštem pravu glasa puštene na biralište, pojavio se problem kako organizovati izbore na osnovu opšteg prava glasa, tj. kako iz tog mnoštva različitosti utvrditi i izlučiti opštu volju. Takvu ulogu preuzele su na sebe političke stranke. Bez političkih stranaka ne bi bilo opšte volje, to će reći, ne bi bilo javnog mišljenja dovoljno povezanog da bi se efikasno moglo uticati na državnu vlast, na vladajuće. Političke stranke su katalizator latentnih težnji, pojedinačnih mišljenja, rasturenih i protivrečnih, koje stranka skuplja i logički sređuje u jednu doktrinu, u jedan program. Na taj način, stranke su transmisioni kaiš između građana i države, njenog aparata.[5]

Stranke omogućavaju da se čin izbora, predlaganje i izbor kandidata za predstavnika birača, pretvara u politički izbor (chox politique). Bez posredovanja stranaka i programa koji predlažu i svojom propagandom šire, izbori bi se svodili na predlaganje jednog čoveka, čime bi broj građana koji učestvuju u utvrđivanju nacionalne politike spao na minimum.[6]

Prema tome, glavna uloga stranke je da prikupi i ujedini jedno mišljenje koje već postoji, samo što je rasuto i suviše diferencirano. Iako se strankama zamera da cepaju narod na neprijateljske grupe, da unose u njega razdor i zavadu, one, naprotiv,

pokušavaju da bezbroj sitnih ljudskih ćudi i gledišta koje postoje u jednom narodu svedu na nekoliko velikih kolektivnih mišljenja, i da mesto velikog broja malih grupa od kojih nijedna ne predstavlja nikakvu političku snagu, stvore mali broj velikih, dobro disciplinovanih grupa, koje su u stanju da prime na sebe teret državne uprave. Stranke su, dakle, organizacije snage; one ne razjedinjuju nego ujedinjuju.
 
— Slobodan Jovanović[6]

Kako se vidi, političke stranke su oruđe za stvaranje i funkcionisanje demokratije.[6]

Odabir budućih predstavnika i disciplinovanje izabranihUredi / Уреди

U odnosu na izabrane, na narodne predstavnike, stranke imaju jednu primordijalnu funkciju, često nedovoljno uočavanu i isticanu. One najpre odabiraju kandidate za narodne predstavnike. Takvu ulogu stranke imaju na predsedničkim izborima, osobito u Sjedinjenim Američkim Državama, gde zahvaljujući sistemu konvencije svaka stranka bira svoje kandidate, a pogotovo na parlamentarnim izborima, s tim što se ovde uloga stranke razlikuje u zavisnosti od načina izbora, odnosno glasanja. Ako je reč o glasanju po listama, stranka ima veliki uticaj na predlaganje kandidata i utvrđivanje lista po izbornim jedinicama, dok se na uninominalnim izborima uloga stranke umanjuje i svodi na izbor kandidata, prepuštajući pitanje konačnog izbora sreći utakmice između ličnosti. U svakom slučaju, odabir kandidata za izbore stranaka ne može vršiti proizvoljno, kao nekad, i mora što više obezbeđivati promociju određenih društvenih kategorija.[7]

Bez ovakve uloge političkih stranaka ne bi se mogla obezbediti kompaktna većina na izborima. Da bi se birački glasovi grupisali oko malog broja kandidata, potrebni su organizatori koji bi pozvali sve birače istog političkog pravca da glasaju samo za jednog kandidata. Tog kandidata moraju predložiti sami ti organizatori, vodeći računa o tome da pronađu takvog čoveka koji će izazvati najmanje otpora. Takav organizator izbora su političke stranke, koje omogućuju da se glasovi birača ne rasturaju na veliki broj kandidata, pri čemu

i onaj od tih kandidata koji bi dobio najveći broj glasova, ipak bi imao za sobom samo neznatni deo biračkog tela.
 
— S. Jovanović[8]

Uloga stranke je i da disciplinuje izabrane predstavnike naroda. Ona se najpre svodi na to da se izabrani zaštiti od sebe samog, tj. od iskušenja da popusti pod pritiskom različitih interesenih grupa i da sačuva program koji je bio izlagan na izborima od napada koji na njega čine pojedinačni interesi. Da bi se to ostvarilo, izabrani mora stalno biti podsećan i opominjan od strane rukovodstva stranke na zahtev opšteg dobra, kako ga vidi stranka, na zahtev očuvanja tradicija i filozofije stranke. Sa svoje strane, stranka mora biti dovoljno dobro uređena da uspostavi disciplinu i poštovanje položaja predstavnika. Ovde je jedina sankcija isključenje, čija se efikasnost razlikuje od zavisno od epohe i načina glasanja. U svakom slučaju, stranka, u različitom stepenu, ostaje savest i osnov stranačke discipline izabranih narodnih predstavnika.[8]

Obrazovanje i obaveštavanje biračaUredi / Уреди

Treća društvena funkcija političkih stranaka je obrazovanje i obaveštavanje birača. Funkcija vaspitavanja ili obrazovanja birača obuhvata podsticanje birača na prevazilaženje njihovih pojedinačnih preokupacija i njihovo okretanje ka potrebama celine društva kojem pripadaju. Svaka politika i svaki program pretpostavljaju izbor, dakle žrtve za opšte dobro, na koje birači moraju pristajati. Uloga stranke je da podseća građane na taj zahtev. U tome je razlika između političke stranke i interesne grupe, koja nastaje na podlozi pojedninačnih interesa. U tom zadatku trajnog vaspitavanja birača da budu okrenuti ka opštim interesima, političke stranke nemaju monopol i tu se očekuje pomoć od strane drugih organizovanih grupa, kakve su klubovi, sindikati, građanski pokreti i sl. Ali, u tom zadatku stranke imaju privilegisano mesto, jer su usled društvene raznovrsnosti svojih glasača sposobnije od drugih organizovanih grupa da odsecaju partikularizme (émonder les particularismes), a to znači da integrišu interese ove ili one socijalne kategorije u globalnu političku viziju.[9]

Političke stranke doprinose obaveštavanju birača, tako što se zahvaljujući postojanju više stranaka između kojih postoji slobodna utakmica u izražavanju opšte volje, postiže raznovrsnost koja dovodi do oslobađanja i širenja različitih obaveštenja. Mnogi smatraju da nema demokratije bez informativnog pluralizma, mnoštva obaveštenja (B. Jeanneau). Na ovom području stranke imaju funkciju da učestvuju u mnogostranom (multilateralnom), a ne u jednostranom (unilateralnom) obaveštavanju.[10]

Odnos države prema političkim strankamaUredi / Уреди

Država može prema političkim strankama zauzimati različite stavove. Četiri najpoznatija stava države prema političkim strankama jesu:

  • stav zabrane — kad država zabranjuje osnivanje i rad svake stranke ili samo onih koje imaju protivustavne ciljeve;
  • stav ignorisanja — kad se država ne interesuje za stranački život, ograničavajući se u odnosima prema strankama na zahteve da se njihov rad odvija u granicama poštovanja krivičnih i policijskih propisa;
  • stav priznavanja — kad država posvećuje posebno zakonodavstvo strankama, kad ih podvrgava obaveznoj registraciji i kad ustanovaljava norme kako bi se omogućila kontrola demokratičnosti njihove unutrašnje organizacije, posebno kad im dodeljuje javnu službu i pravo predlaganja kandidata na predstavničkim izborima;
  • stav inkorporisanja — kad postoji država-stranka, tj. kad država priznaje jednoj stranci javnu funkciju određivanja pravca državne politike i kad predviđa institucionalno spajanje između državnih i stranačkih organa, tako što se vođenje državne politike poverava stranačkim organima;[11]

Pravna priroda političke strankeUredi / Уреди

Pravna priroda političke stranke je dvostruka: ona je, s jedne strane, udruženje građana, tj. ujedinjenje ljudi čvrsto oragnizovanih i pravno povezanih radi izvršavanja zajedničkog političkog cilja, a s druge, stranka je državni organ, s obzirom na svoje svojstvo organizovane grupe birača koji učestvuju na izborima i s obzirom na svojstvo parlamentarne grupe. U stvari, država priznaje kao sopstvene aktivnosti koje stranka obavlja u ta dva svojstva, pošto je npr. vlast predlaganja kandidata na predstavničkim izborima državna vlast, čije vršenje ima za cilj formiranje državnih organa.[12]

Kao udruženje, politička stranka, po pravilu, nema svojstvo pravnog lica, nego svojstvo faktičkog udruženja koje ra