Manastir – razlika između verzija

Uklonjeni sadržaj Dodani sadržaj
Red 9:
 
Riječ '''samostan''' doslovan je prijevod grčke riječi ''monasterion''. Upotrebljava se od XIX. stoljeća u Katoličkoj crkvi umjesto starih sinonimnih naziva manastir (namastir), klaustar (ili kloštar), konvenat, koludrište ili stanište. Historijski [[Izvori#ARJ|Rječnik JAZU]] ima, na primjer, samo 4 potvrde za riječ '''samostan''' (od toga tri rječničke), za razliku od riječi '''manastir''', koja je obilno potvrđena u djelima starih hrvatskih pisaca.
 
== Budistički manastiri ==
 
U [[Buda|Budino]] doba i tokom vekova posle njegove smrti, pripadnici Reda ([[sangha|sanghe]]) lutali su bez stalnog prebivališta proseći. Pre no što su istekla dva veka od Budine smrti ustalio se običaj zajedničkog življenja u skloništima, poznatijim kao avase. Ove avase su prvobitno predstavljale utočišta u koja su monasi mogli da se povuku u doba monsunskih kiša, kada je putovanje bivalo otežano ili nemoguće. Avase su se postepeno razvile u stalne naseobine, prozvane lenama, pri čemu su lene naseljavali stalni monasi, dok su ranije avase bile svratišta bez stalnog broja žitelja<ref name="Rečnik budizma">Trevor O. Ling, Rečnik budizma, Geopoetika, Beograd 1998.</ref>.
 
[[File:Tiksemonastery.jpg|mini|Tikse manastir u Ladahu, [[Indija]].]]
U Vinaja-pitaki, prema kojoj se upravlja zajednički život [[budizam|budističkog]] Reda, pod zajedničkim terminom lena se pominje pet različitih vrsta prebivališta. Od ovih su najvažnija dva: [[vihara]] (kuća za monahe) i [[guha]] (pedna). To su dva najranija oblika nastanjenih manastira. U ravnicama severne Indije vihara sagrađena od opeke, postala je monaška institucija; u predelima Indije južno od planina Vidhja, guha je postala uobičajeno monaško pećinsko obitavalište. Ove pećine su ispočetka bile prilično jednostavne, ali, kasnije postaju velika i uređena monaška prebivališta, koja se sastoje od prostranih celina sa odajama, dvoranama, svetilištima itd. Pošto su bile manje izložene vremenskim neprilikama i osvajačkim pohodima od vihara izdvojenih po ravnicama, mnoge su se održale, naročito u zapadnim krajevima Indije (oko hiljadu)<ref name="Rečnik budizma"/>. Neke od značajnijih otkrivenih celina su Adžanta, Elefanta, Elora, Kanheri i Karle; danas je poznato ukupno četrdeset četiri takva središta, raštrkana širom južne i zapadne Indije. Neki od njih su bili naseljeni hiljadama godina, i moguće je uočiti prelaz sa pećinskih manastira uklesanih u stenama, ka kasnijim zasebnim, kamenim građevinama. Još jedna promena karakteristična za indijske manastire od [[8. vek]]a nadalje, bio je prelaz sa brojnih, malih „parohijskih“ manastira, koji su služili kao središta budističkog učenja i posvećenosti za jedno ili više sela, ka prostranim, velelepnim središtima podučavanja koja su više nalikovala školama ili univerzitetima - poput Nalande, Odantapure (u [[Bihar]]u), Vikramasile (u zapadnom [[Bengal]]u), Amaravatija i Nagarđunakonde (u [[Andra Pradeš]]u). Moguće je i da su izvršile i izvestan uticaj na asketske zajednice po istočnom Sredozemlju, pošto se između Indije i Sredozemlja tokom prvih vekova hrišćanske ere odvijala živa kulturna razmena<ref name="Rečnik budizma"/>.
 
[[File:Ki Monastery.jpg|mini|levo|Ki manastir na [[Himalaji]]ma.]]
Velike manastiri severne Indije predstavljale su bogat i lak plen turskim [[musliman]]skim osvajačima u 11. i [[12. vek]]u; do tada je preostalo tek nekoliko starijih, manjih manastira, a do [[13. vek]]a budističko monaštvo je već skoro potpuno iščezlo iz Indije. Monaške institucije su se do tada ustalile na [[Cejlon]]u, u jugoistočnoj Aziji, Kini, Koreji, [[Japan]]u i [[Tibet]]u. Monasi koje su muslimanska osvajanja lišila manastira otputovali su iz Indije na sever i istok, naročito na Tibet. Procvat tibetanskih manastira se nastavio, čineći dominantnu crtu tibetanskog društva sve do modernog doba (vidi: [[Tibetanski budizam]]).
 
Trag neprekidne tradicije monaškog života od 3. veka p. n. e. sve do današnjih dana uočljiv je na Cejlonu, a u kontinentalnom delu jugoistočne Azije od 5. veka n. e. U jugoistočnom azijskom arhipelagu manastiri su postojali od 7. veka, ali većina njih se nije održala do današnjih dana. Pored manastira budističke Kine, Koreje i Japana, gde su budizam i monaška tradicija pretrpeli razvojne promene specifične za istočnu Aziju, budističko monaštvo se u većoj meri održalo u obliku koji nalikuje ranom obliku monaštva na Cejlonu i kontinentalnim zemljama jugoistočne Azije (Burmi, Tajlandu, Kambodži i Laosu).
 
Tipičan manastir obrazuje grupa građevina sa dvorištem ograđenim bedemom; bedem koji opasuje manastir omogućava neophodan stepen izdvojenosti. U okviru kompleksa građevina koje zajednički sačinjavaju budistički manastir jugoistočne Azije, najvažniji elementi su:
 
[[File:Gangtey Monastery Bhutan 2001.JPG|mini|Gangti manastir, [[Butan]].]]
* oltarna odaja ili svetilište, gde se obično nalazi velika Buda-rupa, i gde se održavaju uposatha bogosluženja i zaređivanja, a monasi izgovaraju Patimokhu;
* saborna dvorana, obično otvorena sa sve četiri strane, u kojoj su smeštene ostale Buda-rupe i gde stanovnici u tokom budističkih praznika dolaze da slušaju monaške besede;
* kućice ili sobice u kojima su smešteni monasi (ili gosti), uglavnom jednostavne sobe u drvetu skoro bez nameštaja, izuzev trščanih asura za spavanje koje se smotavaju, malog oltara i možda jedne ili dve slike;
* u mnogim manastirima postoji i školska zgrada za seosku decu;
* jedna ili više [[stupa]], ili [[pagoda]] na zemljištu koje se obično nalazi u blizini svetilišta.
Broj, veličina i dorađenost elemenata razlikuje se od manastira do manastira, kao i između gradskih i seoskih sredina. Takođe se razlikuje i sam naziv manastirskog kompleksa. Na Cejlonu je to '''vihara''' ili '''sangharama''', na Burmi '''phongji-čuang''', tj. kuća za monahe (''phongji'' - „velika slava“ je burmanska reč za monahe); na Tajlandu, Kambodži i Laosu to je '''vat''', reč koja je verovatno izvedena iz primitivnog naziva za manastir, tj. avasu<ref name="Rečnik budizma"/>.
 
== Manastir kao kulturna institucija ==