Ambox warning blue construction.svg Jedan korisnik upravo radi na ovom članku! Mole se ostali suradnici da ne uređuju članak dok je ova obavijest prisutna. Koristite stranicu za razgovor na ovom članku ako imate komentare i pitanja u vezi s člankom. Kada radovi budu gotovi, korisnik koji uređuje članak uklonit će ovaj šablon! Hvala na razumijevanju!
Šablon može biti uklonjen ako kroz tri dana od trenutka postavljanja ili posljednje izmjene nema novih izmjena na članku.

Crnogorci su južnoslavenski narod, koji pretežno živi u Crnoj Gori, gde čini relativnu nacionalnu većinu od 44,98%. Prema poslednjem popisu stanovništva (2011), Crnogorci čine 44,98% stanovništva Crne Gore. Pored njih tu žive i Srbi, Bošnjaci i Albanci. Crnogorci su većinom pravoslavne vere, te znatnim delom muslimanske i manjim katoličke, a govore, sa gotovo jednakom zastupljenošću, crnogorski. Crnogoraca ima ukupno oko 599.000, od toga u Crnoj Gori oko 273.000,

Crnogorci
Ukupna populacija

500.000- 1.000000

Regioni sa značajnim brojem pripadnika
Jezik/ci
crnogorski
Religija
Pravoslavci, Rimokatolici, Muslimani
Srodne etničke grupe
Južnoslavenski narodi, posebno Bošnjaci, Srbi, Hrvati, Jugoslaveni

Moderna crnogorska nacija formirala se u periodu 1876-1945 iz plemenskog društva - političkim, kulturnim, ekonomskim i teritorijalnim razvojem Stare Crne Gore koja se u procesu modernizacije transformisala u moderno društvo i državu, formirajući uz to i moderan crnogorski nacionalni identitet. U tom periodu desile su krupne društvene i državne promene: konačan nestanak plemenskog društva, početak urbanizacije, prodor kapitalističkih odnosa, donošenje modernog građanskog zakonika i prvog crnogorskog ustava, formulisanje ideologije crnogorstva u Glasu Crnogorca iz 1884.godine, formiranje modernog političkog života u obliku parlamenta i prvih političkih stranaka, puni međunarodni subjektivitet u međunarodnim odnosima, borba za obnovu crnogorske državnosti u Kraljevini SHS/Jugoslaviji i pobeda socijalističke revolucije u Drugom svetskom ratu, pod vođstvom KPJ koja se u svom programu zalagala za priznanje crnogorske nacije. Poseban značaj za formiranja moderne crnogorske nacije predstavljaju četiri velika rata: Velji rat (1876-1878), Balkanski ratovi (1912-1913), Prvi i Drugi svetski rat (1914-1918, 1941-1945) u kojima je Crna Gora vodila ratove za nezavisnost, proširenje, i na kraju, političku obnovu u okviru socijalističke Jugoslavije, posle njenog nestanka u Prvom svetskom ratu kako na međunarodnom, tako i na unutrašnjem planu.

U svim ovim ratovima i krupnim društvenim promenama došlo je, u manjoj ili većoj meri, do izražaja crnogorskog patriotizma i razvoja osećanja pripadnosti crnogorskoj državi i narodu (naciji) bez obzira što su Crnogorci sebe tada smeštali u šire etničke okvire ((južno)slovenstvo i srpska narodnost), i uprkos predmodernim regionalnim i plemenskim razlikama Crnogoraca koje su obeležile najveći deo crnogorske istorije. Današnja teritorija Crne Gore bila je u 19. veku izdeljena regionalno na Staru Crnu Goru, Brda, Hercegovinu, Primorje i kasnije Novopozarski sandžak. Stoga u predmodernoj Crnoj Gori, dominirali su plemenski identiteti i regionalna imena: Crnogorci, Brđani, Hercegovci, Primorci itd. Jezgro plemenskog života crnogorskih predaka iz koga se razvio moderni crnogorski narod (nacija) činila su plemena Stare Crne Gore, Brda i Stare Hercegovine, čiji politički centar u borbi protiv Osmanskog carstva, je činila višekovekovna predmoderna država Stara Crna Gora sa dve ključne političke institucije - Opštecrnogorskim zborom i Cetinjskom mitropolijom na čijem čelu je bila dinastija Petrović-Njegoš.

Iako je Stara Crna Gora još od početka XVIII veka imala sve veći politički uticaj na okolna plemena u Hercegovini, Brdima i Primorju, tek crnogorske pobede nad Turcima na Martinićima i Krusima 1796.godine, imala su snažan odjek i veliki uticaj na okretanje hercegovačkih plemena Banjana, Grahovljana, Rudinjana, Pivljana, Drobnjaka i Župljana Crnoj Gori, što se podjednako odnosi i na brđanska plemena. [1].

Stoga proces objedinjavanja regionalno podeljenih plemena u jedinstven crnogorski narod nije započet 1878.godine, nego je trajao skoro čitav jedan vek pre toga, dok nije ušao u svoju finalnu fazu od 1878-1945 godine.

U ovom rasponu od 1878-1945 izdvajaju se tri faze nacionalnog razvitka Crnogoraca:

  • prva, u okvirima nezavisne crnogorske države, odnosno od Berlinskog kongresa (1878-1918. godine), završen je proces nacionalnoga individualizovanja,
  • druga, u okvirima jugoslovenske države (1918-1941. godine), kada se “lomi” između srpske i crnogorske nacionalne svesti, i
  • treća, u periodu socijalističke revolucije i socijalističke izgradnje (od 1941. godine do danas), kada se određenije oblikuje cnogorska nacija u poseban entitet. [2].

Paralelno sa razvojem crnogorske nacije, u Crnoj Gori delovaće i ideologija srpstva iz čije perspektive se Crnogorci, njihova istorija i kultura smatraju etničkim delovima srpske nacije, kulture i istorije, a crnogorska država kao jedna od etapa u razvoju jedinstvene srpske nacionalne države. Istorijski posmatrano, ideologija srpstva prodirala je u Crnu Goru, kako spolja - iz Srbije i drugih zemalja u kojima su Srbi živeli, tako i iznutra od samih cetinjskih mitropolita, a kasnije i svetovnih vladara Crne Gore, sa osloncem na snažnu srpsku srednjevekovnu crkvenu i državnu tradiciju.[3] Viševekovni uticaj srpske kulture i politike u Crnoj Gori, a naročito događaji s kraja prošlog veka kao što su raspad Jugoslavije, renesansa srpskog nacionalizma, jačanje uloge SPC, politički sukob Crne Gore i Srbije, uticaće da značajan broj Crnogoraca početkom XXI veka svoj nacionalni crnogorski identitet redukuje na zavičajni i državni identitet, a da sebe u nacionalnom smislu redefinišu kao crnogorske Srbe. Tako je broj Crnogoraca u Crnoj Gori opao sa 61% iz popisa 1991.godine, na 43% na popisu iz 2003.godine, dok je u Srbiji broj Crnogoraca opao sa 139.229 iz 1991. godine na 38.527 prema popisu iz 2011.godine.

Srpstvo kao ideologija i kulturno nasleđe Crne Gore i danas predstavlja najveći izazov za stabilizaciju Crnogoraca kao nacije, što dovodi do velikih političkih i društvenih tenzija u Crnoj Gori oko identitetskog spora koji se sužava na biti Crnogorac ili Srbin.[4]

Uprkos osporavanju crnogorskog naroda iz ugla srpskih nacionalista, postojanje crnogorskog naroda (nacije) potvrđeno je u Crnoj Gori na svim popisima u poslednjih 70 godina od 1948.godine, gde su Crnogorci, bez obzira na variranje njihovog ukupnog broja, uspeli da zadrže poziciju većinskog naroda u Crnoj Gori i sebe verifikuju kao nespornu istorijsku činjenicu.

Politička istorija

Politička istorija Crnogoraca neraskidivo je vezana sa srednjevekovnom državom Dukljom/Zetom. Crnogorska država, kao ključni element nacionalnog identiteta Crnogoraca, nastala je iz državnosti Duklje, odnosno Zete. Stoga istorija državnosti Crnogoraca ne počinje samo sa državnošću Stare Crne Gore, jer su političke institucije srednjevekovne Zete/Duklje i njena državotvorna svest preseljene na teritoriju Stare Crne Gore, geografske oblasti Zete, za vreme Crnojevića gde će vremenom dobiti novo crnogorsko ime. Prestonica Zete i Zetska mitropolija preseljene su na Cetinje [5], a crnojevićki Zbor Zete, koji seže do doba dukljanskih sabora iz vremena Vojislavljevića, prerasta u Opštecrnogorski zbor [6].

Svest o pripadnosti Crne Gore srednjevekovnoj Duklji/Zeti i da Crna Gora ima istorijsko pravo na posede stare Duklje/Zete prisutna je u državotvornoj svesti Crnogoraca:

  „ U XVI vijeku zadržala se tradicija da je Crna Gora dio Zete. Tako je 1559.godine jedan kaluđer zapisao: "I pisa se knjiga na mjesto rekomo Cetinje, v Črnej Gori, v predjeleh Zete zemlje" Dakle Zeta predstavlja širu oblast - zemlju, a Crna Gora samo jednu njenu oblast. [7]
()
  „ ...Teritoriju Crne Gore mitropolit Vasilije je ograničavao: Jadranskim morem, Bosnom i Albanijom, ubrajajući u njene „istorijske oblasti“ primorski dio od ušća Bojane do Kotora, prostor od Jadranskog mora do Lima,i od Prokletija do Popova polja. Unutar tih granica nalazile su se, kako on kaže, „crnogorske kneževske provincije“: Katunska, Riječka, Lješanska i Šestanka nahija, Spič i Šušanj, Zeta, Grahovo i Vilusi, Pješivci, Bjelopavlići, Piperi, Rovca, Crmnica, Paštrovići, Grbalj, Miholjski srez, Kuči, Bratonožići, Vasojevići, Klimenti, Tuzi, Grude, Hoti i Kastrati. U crnogorske oblasti, koje se nalaze pod turskom vlašću, mitropolit Vasilije takođe ubraja: Nikšićki kraj, Banjane, Pivu, Drobnjak, Gacko, Trebinje,Zupce i Popovo polje. Neke od tih oblasti, Osmanlije su, kako smatra mitropolit Vasilije, silom uzele od Ivana Crnojevića...[8]
()
  „ ... Crna Gora i sa njom susjedni okrug Gornja Zeta činili su jedno knjaževstvo, kojim su poslije pada Srpskog carstva upravljali kneževi iz porodice Crnojević. Posljednji knez iz te porodice bio je Đurađ, koji je, nemajući nasljednika, pred smrt predao upravu narodnim mitropolitima (tako nazvanim) crnogorskim i zetskim... Okrug Gornja Zeta nasilno su oteli Turci od kneza Ivana Crnojevića, i od tada se nalazi u njihovom posjedu... U toj nadi, molimo Vaše imperatorsko veličanstvo da se od Turske izdejstvuje pristanak da se Crnoj Gori prisajedini susjedni okrug Gornja Zeta, koji joj od davnina pripada... Memorandum Petra II Petrovića Njegoša ruskom caru, 23. 12. 1836,Crnogorski zakonici, knj. 1, Podgorica, 1998, 110-111..[9]
()
  „...Kao vladar koji śedi na prijestolu koji je naslijeđen od Crnojevića, knjaz Danilo traži da se njegovoj zemlji vrate oblasti koje su joj pripadale u Ivanovo doba, a te oblasti su: Zetska ravnica, primorje od Bara do Spiča, Grahovski kraj, Župa Nikšićka, plemenske oblasti Drobnjaka i Banjana, Rudine, Trebinjska oblast i prostor plemena Vasojevića do Tare i Lima. To je teritorija „Ivanbegovine“, čijem obnavljanju teži knjaz Danilo... [10]
()
  „ ...Crna Goro, ti si kolijevka Srbske slobode. Što je stara Zeta u nakrst od Javorja do Kotora, pa od Zahumlja do Drine i do Bojane stekla junačke slave; to je nasljedstvo tvoje, visoka Goro...[11]
()
  „ Duboki su temelji ovoj obnovljenoj kraljevini našoj. Oni silaze do nekadašnjih zetskih kraljeva Vojislava, Mihaila i Bodina. Vrijeme je rušilo samo ono, što je nad zemljom bilo, ali što je izidano bilo u njoj i što je usađeno bilo u srcima slobodnih gorštaka ovih planina, to nijedan silnik, koji je na našu otadžbinu nasrtao, nije mogao porušiti. Na tome dubokom temelju počeli smo mi zidati, i danas evo staroga kraljevstva našeg opet da blista pod suncem nebeskim. Savili smo nad njim svod od blagoslova božjeg i pribiramo narod svoj za dalje pregnuće na putu napretka i jačanja. (PROGLAS KRALJA NIKOLE I PETROVIĆA POVODOM PROGLAŠENJA CRNE GORE ZA KRALJEVINU) [12]
()

Doseljavanje Slovena i Duklja

Sloveni su na tlo današnje Crne Gore dospeli u prvoj polovini VII veka, verovatno ubzo posle 602. godine. Proces slovenskog naseljavanja veoma je slabo poznat. Sloveni su se kretali zatečenim putevima i neizbežno su se morali razliti u mnoštvo predela, koji su svojim geografskim odlikama pružali uslove za život i način privređivanja na koji su bili navikli u svojim ranijim boravištima. Zaposedajući plodne i ranije kultivisane oblasti, Sloveni su izbegavali planinska zemljišta i teško pristupačne regione, gde su nalazili pribežište ostaci kasnoantičkog stanovništva.

Teritorija Balkanskog poluostrva naseljena Slovenima izgledala je kao mnoštvo malih kneževina koje su Vizantinci obeležavali karakterističnom množinom "Sklavinije". Kod Slovena naseljenih u zaleđu jadranske obale opaža se izdeljenost na manje političke okvire u kojima su se obrazovale nove grupe s imenima koja vode poreklo ili sa zemljišta koje su naselili ili od plemenskih imena iz stare postojbine.

U ravnicama oko Skadarskog jezera, dolini Zete i u zaleđu morske obale na potezu od Boke Kotorske do Bojane, obrazovala se bila kneževina Dukljana, koja je svoje ime dobila po rimskom gradu Doklei, u neposrednoj blizini današnje Podgorice. Pored slovenskih doseljenika na tlu današnje Crne Gore bilo je i ostataka kasnoantičkog romanizovanog stanovništva. Planinskom stranom, zemlja Dukljana graničila se sa Srbijom. Granica se najverovatnije pružala planinskim obroncima koji zatvaraju slivove Zete i Morače. U primorskom pojasu Duklja je za suseda imala Travuniju koja se prostirala između Boke Kotorske i Dubrovačkog zaleđa. U okviru toga područja ležala je zemlja Konavljana, kasnije konavoska župa, okružena planinama sa svih strana. Dalje prema severu i zapadu, duž obale i u bližem zaleđu, obrazovala se zemlja Zahumljana između Dubrovnika i doline Neretve.

Kao i u drugim delovima Balkanskog poluostrva i u jadranskom zaleđu može se opaziti čuvanje i širenje starih plemenskih imena, kakva su imena Hrvata i Srba, ali istovremeno i izbijanje novih oznaka koje su poticale s novog zemljišta. Karakteristična u tom pogledu su imena Neretljana, od antičkog imena reke Naron, Dukljana, od antičkog grada Doclea, i Konavljana od ostataka antičkog vodovoda (canale), očuvanih u ovoj župi.

Predslovenski elemenat sačuvao se i u zabačenim planinskim krajevima. Kasnije u srednjem veku on se javlja u obliku Vlaha, koji su se slavizovali, ali su održali svoj način života i privređivanja i osobeni tip društvenih zajednica, u obliku Arbanasa, koji su sačuvali svoj jezik, kulturu i osobenu organizaciju. Najvažniji ostatak antičkog svijeta, koji je delovao na doseljene Slovene, bilo je Vizantijsko Carstvo kao neposredni izdanak i naslednik Rimske Imperije.

Dukljani su bili najisturenija južnoslovenska kneževina, najbliži sused jakog vizantijskog uporišta Dračke teme. Na području dukljanske kneževine gradovi Lješ, Ulcinj, Bar i Kotor bili su pod vlašću stratega u Draču, dok su teritorije u zaleđu čvrsto držali dukljanski kneževi. Isto je tako bilo dalje prema severu gde su gradovi od Dubrovnika pa sve do Istre ostali u rukama vizantijskih careva. Pored Vizantije novi politički činilac javlja se Bugarska koja je posle 680. formirana na prostoru između Dunava i planine Balkana. Ratoborni Protobugari nametnuli su se za gospodare slovenskim kneževinama i koristeći njihovu snagu širili su svoju vlast u svim pravcima.

Do sredine IX veka čitava istočna polovina Balkanskog poluostrva bila je podeljena između Vizantijskog Carstva i nove bugarske države.

Do sredine X veka dukljanska kneževina bila je formirana i jasno razgraničena od susednih slovenskih kneževina i vizantijskog područja. Ništa se, međutim, ne zna o njenoj ulozi u političkim zbivanjima. Ostao je jedino pomen o arhontu Duklje Petru zahvaljujući olovnom pečatu s njegovim imenom.

 
Pečat dukljanskoga arhonta Petra (IX/X vek)

Veruje se da je živeo i delovao negde u IX ili X veku.

 
Dukljanski knez Vladimir - X vek

Posle pokoravanja Bugarske, 971.godine od strane Vizantije, već 976.godine razbuktao se ustanak u Makedoniji protiv vizantijske vlasti. Na čelu ustanka izbiće Samuilo, koji se proglasio za cara i s velikom upornošću nastavio osvajačku politiku. Prodor u pravcu jadranske obale doveo ga je u bliži dodir s dukljanskom kneževinom. Dukljom je tada vladao knez Jovan Vladimir, miroljubivi i pobožni vladar, kojega Vizantinci hvale kao svoga prijatelja. Osećajući da ga Samuilo ugrožava, Jovan Vladimir se obratio za pomoć caru Vasiliju, ali je ipak ostao usamljen i nije bio u stanju da se odbrani. Samuilo ga je zarobio i odveo u svoju prestonicu Prespu, gde je došlo do neočekivanog preokreta. Prema Žitiju Vladimirovom, koje je sačuvano u Letopisu popa Dukljanina u mladog zarobljenika zaljubila se Samuilova kćerka. Otac je popustio pred njenim molbama. odobrio je da se uda za Vladimira i svoga zeta je poslao u Duklju. Pod vrhovnom vlašću Samuilovom Duklja je nekoliko godina uživala mir, jer su i susedne oblasti, Dračka tema i teritorija nekadašnje srpske kneževine, bile pod istim gospodarom. Nemirna vremena su nastala iza 1005. godine, kada se Drač vratio pod vizantijsku vlast, a naročito poslije 1014. kada je posle jednog teškog poraza umro Samuilo. Njegovog naslednika Gavrila Radomira ubio je brat od strica Jovan Vladislav, koji je iz osnova promenio odnos prema dukljanskom knezu. On je na prevaru domamio Jovana Vladimira u Prespu i tu ga je dao pogubiti (1016).

Dve godine kasnije 1018.godine Vizantija je uništila Samuilovo carstvo, čime je dukljanska kneževina došla pod neposrednu vizantijsku vlast. Ustanak protiv Vizantije u Duklji i Srbiji podigao je Stefan Vojislav, osnivač dukljanske dinastije Vojislavljevića. U dva navrata uspeo je da nanese teške poraze vizantijskim vojskama. Neko vreme gospodario je Travunijom i Zahumljem.

Vojislavljev naslednik Mihailo (oko 1050-1080), bio je ubrojan u vizantijske saveznike i prijatelje i nosio je visoku titulu protospatora. U toku vremena i gradovi su dolazili pod vlast slovenskih kneževa. Vladimir je svakako gospodario Skadrom, Stefan Vojislav je držao Bar, a Mihailovi dvori bili su već u Kotoru i Prapratni. Mihailo Vojislavljević postao je prvi dukljanski kralj. Kraljevsku titulu dobio je od pape, a dukljanska kneževina je uzdignuta na rang kraljevine. Pošto je Duklja bila u rimskoj sferi u crkvenom pogledu, kralj Mihailo je izdejstvovao od pape arhiepiskopski rang Barske nadbiskupije.

Kralja Mihaila nasledio je sin Bodin.

 
Dukljansko kraljevstvo u doba kralja Bodina Vojislavljevića (1050-1099)

Bodin je započeo svoju vladavinu u veoma burnim vremenima. Normani su poslje uspeha u Italiji prešli na drugu stranu mora i pokušavali da osvoje vizantijske teritorije polazeći od Drača. U veliki okršaj između Vizantije i Normana bili su uvučeni i okolni vladari i gradovi. Tako su Dubrovnik i Split pomagali Normane dok je Bodin bio na strani vizantijskog cara koga je pomagala i venecijanska flota. Za vreme odlučne bitke kod Drača, 18. oktobra 1081, Bodin je imao zadatak da smeta snabdevanje i logor Normana, ali se on nije umešao u borbe bojeći se nepovoljnog ishoda. Kada je saznao da je car Aleksije I Komnin uzmakao, napustio je bojno polje i vratio se kući sa svojom vojskom. Normani su posle toga postizali velike uspehe prodrevši u Epir, Makedoniju i Tesaliju. Bodin je takav obrt situacije iskoristio da proširi svoju vlast na zemlje u unutrašnjosti Poluostrva. Kao ranije Mihailo, tako je i on zavladao Raškom i Bosnom. Plodove toga uspeha nije mogao dugo uživati, jer se vizantijski car oslobodio normanske opasnosti, povratio Drač i učvrstio svoje pozicije. Bodin je i dalje nastavio da uznemirava okolne vizantijske oblasti i da potčinjava sebi gradove. Njegov najbliži protivnik u periodu 1085-1090, bio je drački namesnik i carev šurak Jovan Duka. On je u jednoj bitci uspjeo da pobedi Bodina i da ga zarobi zajedno sa mnogim ratnicima. Nije poznato kako se Bodin ovoga puta oslobodio zarobljeništva. Sigurno je samo da se vratio na vlast i da se održao do prvih godina XII vijeka. Početkom XII vijeka Bodin je sišao sa istorijske pozornice. Njegovi potomci veoma su slabo poznati. Zavađeni međusobno i obuzeti borbama za vlast, oni su iscrpljivali snage dukljanske države, koja je sve više gubila u značaju.

Raški veliki župani dolazili su i u prvoj polovini XII vijeka u bliži dodir s Dukljom, ali sa izmenjenim ulogama. Dok su u vreme Mihaila i Bodina dukljanski vladari postavljali namesnike u Raškoj, sada su se Raški veliki župani mešali u unutrašnje borbe Duklje i postavljali na vlast svoje štićenike. Ponekad su i članovi raške vladajuće porodice, prisiljeni da napuste zemlju zbog unutrašnjih obračuna, nalazili utočište u Duklji. Tako je i otac Stefana Nemanje, kasnije velikog župana i ujedinitelja srpske države, pobegao u Duklju. U vreme toga izgnanstva rodio se u Ribnici Nemanja i bio kršten od "latinskih jereja", kako priča njegov sin Stefan Prvovenčani.

Kao veliki župan Stefan Nemanja (1166-1196) se u prvom periodu svoje vladavine morao miriti s vizantijskom vrhovnom vlašću. Ipak kasnije je sam i u savezništvu sa ugarskim kraljem širio svoju vlast na okolne vizantijske oblasti. U jedan mah negde između 1183. i 1186. okrenuo se Duklji i potpuno je potčinio svojoj vlasti. Poslednji dukljanski knez Mihailo, koji je bio izgleda u srodstvu s Nemanjom, napustio je zemlju. Njegova žena Desislava predala je 1189. u Dubrovniku dve lađe. Duklju je tada napustio, verovatno kao pristalica stare dinastije, i barski nadbiskup Grgur. Zajedno s Dukljom došli su pod Nemanjinu vlast i nekadašnji vizantijski gradovi Kotor, Bar, Ulcinj, Skadar, Sarda, Danj, Drivast i Drač. Iako je Stefan Nemanja bio poražen od Vizantije 1190.godine, i morao da se odrekne jednog dela osvajanja iz predhodne decenije. Duklja s gradovima ostala je, međutim, čvrsto u njegovoj vlasti.

Duklja/Zeta pod vlašću srpske države Nemanjića

Nakon pokoravanja Duklje, koja se od doba Nemanjića, sve više imenuje kao Zeta, dukljanskoj dinastiji se gubi trag. U novim političkim odnosima nameće se pitanje upravljanja zetskom zemljom u okvirima proširene srpske države u kojoj je sada vladar srpske zemlje bio suveren nad vladarima Duklje/Zete, kao i ostalim pomorskim zemljama.

Koristeći se tradicijom, što raškom/srpskom - što tradicijom dukljanskih kraljeva, da se izdeljena državna teritorija poverava prinčevima, Nemanja je na položaj namesnika u Zeti postavio najstarijeg sina Vukana. Zbog kraljevskog dostojanstva dukljanske zemlje, Vukan Nemanjić nosiće kraljevsku titulu. U natpisu na crkvi Sv. Luke u Kotoru iz 1195.godine navodi se uz raškog velikog župana Nemanju i njegov sin Vukan kralj Dioklije, Dalmacije Trebinja, Toplice i Hvosna. U pismu papi Inokentiju iz 1199.godine u kome je tražio obnovu Barske nadbiskupije, Vukan se tituliše kao Dioclie atque Dalmatie rex.

 
Vukan Nemanjić - kralj Dioklije, Dalmacije Trebinja, Toplice i Hvosna

Titulu kralja od Vukana je nasledio njegov sin Đorđe, ali je između 1215.godine i 1242.godine izgubio, jer se pominje zvanično kao princeps Dioklie. Uzrok tome, nalazi se u krunisanju Stefana Nemanjića za prvog srpskog kralja 1217.godine. Tada srpski kralj preuzima svu dukljansku kraljevsku tradiciju na sebe koji se tituliše kao kralj svih raških zemalja i Dioklitije i Dalmacije i Travunije i Zahumlja. Za ovo je trebalo ideološko opravdanje na ove zemlje i titulu. Zato i Sava i Stefan, pre krunisanja, ne insistiraju da je otečestvo i dedina Nemanjina Duklja, ali zato i Stefan, kao i srpski hagiografi Domentijan i Teodosije, pa i rodoslovi, ponavljaju da je Nemanja iz Duklje, da je to otačastvo njegovo i dedina. Domentijan se izričito poziva na "kraljevstvo ot prva" i time Stefan smatra da ima legitimno pravo na Duklju, na krunu, odnosno kraljevsku titulu.

Vremenom, kako se razvijala srpska država i jačala centralna vlast, naročito za vreme srpskog kralja Uroša I Nemanjića (1243-1276), titula upravnika Zete degradirana je na rang župana. Tako je titulu župana, pre zamonašenja nosio najmlađi sin Vukana, Dimitrije Nemanjić. Upravo od vremena kralja Uroša, gasi se kraljevsko dostojanstvo bočne grane Nemanjića u Zeti, a kralj pokušava da sprovede snažnu centralističku vlast u čitavoj državi. Iz kraljevske titule izbacuje Duklju tako da sada glasi kralj srpske i pomorske zemlje.

Međutim, posle odlaska sa prestola kralja Uroša I, koga je smenio njegov sin, a potom i kralj Dragutin Nemanjić (1276-1282), nakon što je pobedio oca kod Gacka 1276.godine, Zeta ubrzo dolazi pod upravu majke kralja Dragutuna, kraljice Jelene Kurtnejske. Kraljica Jelena upravljaće Zetom nekih trideset godina (1276-1309). Za to vreme kraljica Jelena vodila je unutrašnju i spoljnu politiku zemlje, potpisivala državne ugovore, davala carine pod zakup, imala uvid i kontrolu nad trgovačkim prometom, svesrdno pomagala crkvu. U natpisu na manastiru Sv. Srđa i Vlaha na reci Bojani, Jelena se titulisala kao kraljica Srbije, Dioklije, Albanje, Holmije, Dalmacije i Pomorskog kraja.

Posle kraljice Jelene, Zeta 1309.godine dolazi na upravu mladom kralju Stefanu Dečanskom (1321-1331) koga je na to mesto postavio njegov otac, jedan od najvećih srpskih srednjevekovnih vladara, kralj Milutin (1282-1321). Ubrzo mladi kralj je podigao pobunu protiv oca uz pomoć zetske vlastele da bi se domogao srpskog prestola. Kralj Milutin je uspeo da pobedi sina. Za kaznu ga je oslepeo i prognao iz zemlje, ali se na kraju Stefan ipak vratio u Srbiju. Po smrti kralja Milutina, Stefan Dečanski u borbi za srpski presto protiv polubrata Konstantina uspeva da odnese pobedu. Zetska vlastela je bila uz Stefana.

Sledeći istu praksu, kralj Stefan Dečanski, dodeliće Zetu svome sinu, mladom kralju, Dušanu Nemanjiću (1331-1355). U Zeti će, međutim, izbiti sukob između oca i sina, u kome će otac odneti pobedu nad sinom, ali samo privremeno. Konačnu pobedu nad ocem mlad kralj ostvariće 1331. uz pomoć zetske vlastele i krunisati se titulom kralja srpskih i pomorskih zemalja.

O poziciji Zete, od trenutka kada je kada je Dušan sa položaja namesnika Zete došao na kraljevski prestao u Srbiji, izvori malo govore. Za kratko vreme Dušan je od Srbije stvorio najjaču vojnu silu na Balkanu i teritorijalno najviše proširio od svih srpskih vladara u istoriji. Dušan se 1346. proglasio se za cara Srbljem i Grkom, a na saboru srpske i grčke vlastele, Pećku arhiepiskopiju je uzdigao na rang patrijaršije. Prema istoričaru Mihailu Diniću, podvajanje srpske i grčke vlastele nema etnički značaj, nego teritorijalno-politički. U grčku vlastelu spadale su i srpske velmože koje su dobile na upravu novoosvojene oblasti od Vizantije sa grčkim titulama (despot Oliver, sevastokratori Dejan i Branko, kesari Preljub i Vojihna i drugi). [13] Na isti način, carska titula car Srbljem i Grkom, nema etničko (niti nacionalno), nego političko-teritorijalno značenje, to se vidi iz Dušanovih grčkih povelja u kojima se titulisao kao car Srbije i Romanije[14], kao i iz latinskog natpisa na novcu rex Rasie- imperator Romanie[15].

U Dušanovo vreme, Zeta je bila daleka pozadina srpskog carstva.

Posle smrti cara Dušana, na carski presto dolazi njegov sin Uroš (1355-1371), ali srpsko carstvo odmah ulazi u fazu opšteg rasula. U Zeti, na istorijsku pozornicu tada stupa, druga zetska i crnogorska dinastija Balšići, koji će krizu srpske države iskoristi da ponovo Zetu osamostale.

Zeta za vreme Balšića

Prvi spomen Balšića kao gospodara Zete nalazimo u povelji cara Uroša Dubrovčanima iz 1360.godine. Balšići su prvobitno bili gospodari Donje Zete, sa središtem u Skadru. Rodonačelnik dinastije Balšića bio je Balša I. Poreklo Balšića nije sasvim jasno. Najverovatnije je bio vojvoda još u doba cara Dušana i oblasni gospodar. U vreme Balše I, srpsko carstvo ulazi u fazu raspada. U borbu za presto uključuju se Dušanov sin Uroš, polubrat Simeon i majka Jelena, dok drugi velikaši teže samostalnosti. U borbama oko srpskoga prestola Balšići su stali na stranu Uroša i uživali njegovo poverenje. Koristeći se ovim sukobima, oni šire svoju teritoriju. Balša I tako je brzo napredovao da su njegovi sinovi nasledili centar države te stvorili jedinstvenu teritoriju potiskujući svoje rivale. Koristeći se ovakvim razvojem događaja i nestabilnom političkom situacijom, Balšići su bili među prvima koji su se odvojili od centralne srpske vlasti. Godine 1362. Mletačka Republika prima Balšiće u svoje građanstvo, što je potvrđeno poveljom i srebrnim pečatom.

 
Teritorija Zete za vreme prvih Balšića

Posle smrti Balše I 1362.godine, na vlast dolazi njegov sin Balša II. Pored njega, Balša I imao je sinove Stracimira, Đurđa I, Balšu II i kćerku Katarinu. Nastavljajući politiku svog oca, oni šire vlast na celu Gornju Zetu. Kotor je odbio prihvatiti vlast Balšića, želeći zadržati svoju autonomiju. Šireći granice svoje države, Balšići dolaze u sukob sa svojim susedima, a pre svih s humskim knezom Vojislavom Vojinovićem. Balšići su uspeli proširiti svoje posede od Trsata do Ulcinja. Južno od reke Bojane ratuju protiv Karla Topije, gospodara oblasti između reka Mata i Škumbe, koji je 1368. godine zauzeo Drač, čime je postao najkrupniji feudalac na ovome području. Njegovo širenje na sever sprečavaju upravo Balšići. Godine 1367. Balšići postaju gospodari Budve. Već sledeće godine oni uspostavljaju prijateljske odnose s Karlom Topijom, dajući mu svoju sestru Katarinu za ženu. Balšići su na specifičan način upravljali državom. Zadržali su stare patrijarhalne odnose u upravljanju i posedovanju. Braća su upravljala državom u slozi, zajednički su izdavali i potpisivali povelje, zajednički davali povlastice.

Posle smrti cara Uroša i kralja Vukašina Mrnjavčevića 1371.godine, više ništa nije Balšićima stajalo na putu da postanu legitimni nosioci vrhovne vlasti u oblastima kojima su i do tada gospodarili. Balšići šire svoju državu zauzimanjem Prizrena krajem 1372. godine. Poraz Nikole Altomanovića od bosanskog bana Tvrtka i srpskog kneza Lazara, Balšići koriste da uzmu od Altomanovića posede Dračevicu, Trebinje i Konavle. Vlast nad ovim područjem donela je Balšićima pravo na svetodmitarski dohodak koji su Dubrovčani plaćali caru Dušanu. Balšići su uspeli da za relativno kratko vreme znatno prošire svoje posede. Oni su se protezali od Dubrovnika do Prizrena.

Vlast Balšića nad Trebinjem, Konavlima i Dračevicom donela im je neprijateljstvo s Bosanskom banovinom. Bosanski ban Tvrtko smatrao je da ova teritorija pripada njemu na osnovu podele nakon poraza Nikole Altomanovića. Ove oblasti ostale su u vlasti Balšića do 1377. godine. Ban Tvrtko u dosluhu s nekim Trebinjanima izazvao je pobunu, a zatim zauzeo Trebinje, Konavle i Dračevicu. Iz toga razloga Đurađ I, zajedno s Karlom Topijom, napada Tvrtka I sa strane Onogošta, prodirući sve do Nevesinja. Već sledeće godine umire Đurađ I Balšić. Po njegovoj smrti Prizren je zaposeo Vuk Branković, gospodar Kosovske oblasti. Na zetski presto došao je Balša II, koji odmah nastoji da sredi unutrašnje prilike u zemlji. Godine 1383. osvojen je Drač, koji je do tada bio u mletačkim rukama.

Po osvajenju Drača Balša II titulisao se kao duka drački. Međutim to je trajalo veoma kratko vreme. Njegovi južni posedi bili su ozbiljno ugroženi od strane nadolazećih Osmanlija. Oni su imali otvorene puteve ka zapadu i nisu propuštali priliku da oplene bogate i do tada nedirnute krajeve. Da bi zaštitio svoje posede u Albaniji, Balša II uputio se s vojskom na jug svoje zemlje. Do sukoba s osmanskom vojskom dolazi kod Berata 1385. godine. Zetske snage bile su poražene, a život je izgubio i sam Balša II.

Balšu II nasledio je Đurađ II Stracimirović. Njegova prestolnica bila je u Skadru i Ulcinju. Osim s najezdom Osmanlija on se susreo i s problemom samovolje pojedinih velikaša kao što su Radič Crnojević i braća Dukađini. Đurađ II ženi se Jelenom, kćerkom kneza Lazara Hrebeljanovića i time osigurava severnu granicu svoje države.

Osmanlije su kontinuirano nastavili prodirati u zetsku zemlju. Kada je Đurađ II dospeo u njihovo zarobljeništvo, iskupio se Osmanlijama tako što im je prepustio Skadar, Drivast i Sv. Srđ na Bojani. Ipak 1395. godine, uspeva da ih ponovo, ali privremeno, vrati pod svoju vlast, ali ih na kraju prepušta Mlečanima.

Sledeće godine, Đurađ II od ugarskoga kralja Žigmunda Luksemburškog koji je boravio u Dubrovniku, dobija na upravu ostrva Hvar, Brač i Korčulu, ali i titulu princepsa od Albanije. Ovo izaziva nezadovoljstvo Mlečana i mesnoga stanovništva, koje podiže pobunu. Ona će biti ugušena tek 1401. godine.

Đurađ II Stracimirović Balšić umire 1403. godine, a nasledio ga je sin Balša III. Kako je on imao svega 17 godina, u upravljanju državom pomagala mu je majka Jelena. Oni nastoje vratiti teritorije koje su zaposeli Mlečani. U tome im je pomagao Jelenin brat, despot Stefan Lazarević.

Balša III. zaposeo je oblasti Skadra i Drivasta, čime je započeo višegodišnji rat između Zete i Venecije. Mlečani vrlo brzo zauzimaju Bar, Ulcinj i Budvu, a zatim i Drivast, tako da su se Jelena i Balša III. sklonili u Gornju Zetu. Tražeći pomoć od Osmanlija, Balša III. postaje njihov vazal i obavezuje se da će plaćati harač. Borbe s Mlečanima vođene su do 1407. godine kada dolazi do primirja. Balša III je 1412. uspeo ugovorom vratiti Budvu, Bar i Ulcinj. Time je okončan Prvi skadarski rat (1405–1412).

Do novog rata sa Mlečanima oko Skadra doći će 1418.godine i trajaće iduće tri godine. Teško bolestan, Balša III odlazi kod ujaka despota Stefana Lazarevića u Srbiju, gde umire. Sa Balšom III gasi se dinastija Balšića, a Zeta ponovo dolazi pod srpsku vlast, ali ovog puta, ne nasilno, nego poslednjom voljom Balše III.

Zeta za vreme Crnojevića

Crna Gora pod turskom vlašću

Crna Gora za vreme Petrovića

Crna Gora u Kraljevini SHS/Jugoslaviji

NR/SR Crna Gora u socijalističkoj Jugoslaviji

Republika Crna Gora u SRJ/SCG

Nezavisna Crna Gora

Kultura

Tradicija plemenskog društva

Plemensko društvo, deo je kulturnog i istorijskog nasleđa Crnogoraca. Plemenski način života, koji je prethodio modernoj crnogorskoj državi i modernom crnogorskom narodu, predstavlja jedno od osnovnih kulturnih i etničkih osobenosti koje obeležavaju posebnost crnogorske nacije u odnosu na druge:

  „Posebna nacionalna svest Crnogoraca rađa se u borbi u protiv turske vlasti i ima ishodište u navodno nikad nepokorenoj Crnoj Gori. Djelovanje toga ognjišta u borbi za slobodu, počevši od XVIII vijeka, povezuje sa crnogorskim plemenima prvo brdska plemena, pa zatim hercegovačka plemena. Prvo povezanost Crnogoraca i Brđana, pa zatim država Crna Gora, koja poslije 1878, obuhvata crnogorska, brdska i hercegovačka plemena, daju etničko jezgro iz kojeg će postati sadašnji crnogorski narod. To etničko jezgro, taj etnos, nije isti po svojoj obuhvatnosti sa ranijim crnogorskim etnosom. On više nije ograničena samo na Staru Crnu Goru, iako njegovo povezivanje istorijski potiče iz njene etnarhije. Ali ne samo to nego se povezanost pojedinih njegovih dijelova drugačije uspostavlja. Razvija se crnogorska država koja ima odsudnu ulogu u razvitku nacionalne samosvojnosti Crnogoraca. Srodnost dijelova tog etničkog jezgra, ispoljavala se u tome što su njegovi dijelovi izlazili iz plemenskog života. To je dalo karakter životu u državi koja se počinje razvijati u modernu državu. Po tome se Crna Gora ne razlikuje samo od Srbije, nego od svih oblasti gdje Srbi žive. [16]
()
  „ Nakon formalnoga pada srednjovjekovne feudalne zetske države pod Osmansku imperiju nastaje specifično plemensko društvo kao vid socijalne zajednice, koja u sebi sjedinjuje ispunjavanje osnovnih ekonomskih funkcija zajedničkog života, na privatnoj svojini, odupiranja fizičkom pokoravanju turskoj vlasti i borbi za održanje relativne samostalnosti. Postepeno stvaranje centralizovane državne organizacije, nasuprot tribalističke rascjepkanosti, i zajednička borba Crnogoraca, bez obzira na kojoj su teritoriji bili nastanjeni (Stara Crna Gora i Sedmoro Brda, Boka, Crnogorsko-Hercegovačka plemena itd.), stalne međusobne veze, vaspitavanje na istim etičkim vrijednostima, učinili su da se, posebno poslije Berlinskoga kongresa 1878. godine, odnosno konačnoga i zvaničnoga priznanja nezavisne Crne Gore, kao punopravnoga međunarodnopravnoga subjekta, njenoga značajnoga teritorijalnoga, ekonomskoga, demografskoga i drugoga uvećanja i ujedinjenja svih područja koje je naseljavalo crnogorsko stanovništvo, crnogorski narod završno oblikuje u zasebno nacionalno biće [17]
()
  „ Učeni Francuz Andrej Delari napisao je o Crnogorcima 1857. godine: Veoma razvijene socijalne svijesti, oni pomažu danas, kad prelazi iz stanja plemena u stanje nacija, svoju narodnu upravu sa svom onom ljubavlju sa kojom su nekad pomagali svoja plemena.[18]
()
  „Poznato je da je Crna Gora i nastala od zbira plemena [19]
()
  „ Crna Gora je jedina samostalna država u Jevropi, gde su se plemena do danas očuvala u priličnoj nezavisnosti i gde se o njima vodi računa i kao o administrativnim činjenicama. Nekad su se crnogorska plemena i između sebe tukla i s Turcima se udruživala - isto kao u klasično vreme Grčke. Mlečanima i svim drugim zavojevačima, dobro je došla ova podvojenost narodna, pa i sada se oseća da Crna Gora nije prekaljena država, nego plemenski savez. Ali i ta ostavština iz starine, približava se svome kraju. [20]
()
  „ Bez postojanja posebne crnogorske države teško da bi došlo do formiranja individualnosti, koju nazivamo crnogorski narod, odnosno kasnije crnogorska nacija. Zahvaljujući što su se našli u zajedničkoj državi, crnogorska, brdska i hercegovačka plemena su se integrisala i slila u jednu cjelinu, koja je dobila ime po onoj relativno maloj teritoriji oko Cetinja, ali koja je zbog svojih posebnih geopolitičkih i drugih uslova postala jezgro jedne slobodne teritorije, odnosno kasnije slobodne države [21]
()

Razvitak crnogorskog plemenskog društva

Pratiti razvitak crnogorskog plemenskog društva od XVI do XIX veka znači ići kroz suštinu istorije Crne Gore.[22]

Posle Drugog svetskog rata, istoriografija o Crnoj Gori temeljno je uzdrmala staru etnološku školu o crnogorskom plemenskom društvu na čelu sa Jovanom Cvijićem. Polazeći od pozitivnog nasleđa Jiričeka i Šuflaja, ali i znatno je dopunjujući, neki istoričari zastupaju gledište da su crnogorska plemena postala stapanjem gorskih katuna i župa po selima. Ova teza koliko god nije do kraja razrađena, temelji se na proverenim kritičkim podacima.

Počevši od srednjeg veka, na celom području Balkana stočari sa svojim stadima stalno se kreću od letnje do zimske paše. Ta pojava prisutna je i u Crnoj Gori do kraja XVIII veka. Nije slučajno što se neka imena kasnijih plemena u Crnoj Gori pominju XIV i XV veku kao vlaški katuni. U ovo vreme Cetinje je bilo zetski katun. Zimski pašnjaci bili su u župnim predelima Skadarskog jezera i Rijeke Crnojevića. Crnogorci su tada davali stoku na zimovanje i mletačkim podanicima. Katuni su tada bili stalna naselja. Početkom marta 1430.godine dubrovačka vlada rešila je da 50-60 kuća iz Bjelica naseli u Konavlju. Iz ovoga se vidi da su neki zetski katuni početkom XV veka bili prenaseljeni. Stari Zećani, koji su išli za stokom po Crnoj Gori, konačno se stalno naseljavaju u XIV veku. Prema tome, crnogorska plemena nisu se razvila iz povremenih katuna, nego iz stalnih naseljenih stočarskih naselja, koja se u latinskim i italijanskim izvorima nazivaju cattuni. Reč katun je starobalkanskog porekla i znači naselje u kojem je stočarstvo glavna privredna grana, bez obzira na geografski položaj sela. U dolini Zete Malonšići se 1526.godine nazivaju katunom.

Pojam katun u Zeti u XV veku ima širi smisao u odnosu na onaj koji je ima u nemanjićkoj državi. Pod katunom, tog doba, podrazumeva se veća grupa međusobno povezanih naselja sa samoupravnim kompetencijama, slobodnim seljaštvom i unutrašnjom plemenskom organizacijom.

Katunska organizacija, nastala u vreme samostalnosti Zete, nosila je u sebi feudalne elemente. Feudalne titule: vlastel, ćefalija i pronijar u vreme poslednjih Crnojević, ne odgovaraju njihovom stvarnom društvenom položaju. To su uglavnom baštinci, seoske i katunske starešine.

Slabljenje feudalnog društva, u vreme poslednjih Crnojevića dovelo je do toga da slobodno seljaštvo preovlada i postane odlučujuća društvena snaga.

Slobodni seljaci iz katuna Crne Gore pružili su odlučan otpor zavođenju timarskog sistema. Ni pad Crne Gore pod tursku vlast neće prekinuti proces društvenog razvitka Crne Gore.

Prvi turski popisi Crne Gore pokazuju da je njena teritorija u upravnoj podeli bila podeljena na nahije, knežine i sela. Katunska organizacija je preko knežine prerasle u plemena. Mletački izvori u XVI i prvoj polovini XVII veka, govore o isključivoj knežinskoj organizaciji u Crnoj Gori. Popis iz 1592.godine, izvršen je po upravno-teritorijalnoj podeli na knežine. U popisu se nigde ne upotrebljava termin pleme. Katunska nahija popisana je tako da su se sve knežine poklopile sa kasnijim plemenima. Dalji proces formiranja plemena razvijao se u datim okvirima knežine, kao upravno-teritorijalne jedinice, sa prevagom plemenskih elemenata čiji su nosioci bili crnogorska bratstva. Od vremena jačanja bratstava u rodbinskom, ekonomskom, vojnom i verskom smislu, započinje proces formiranja plemena. Kada se taj proces dovrši u celoj knežini, nastaje pleme. Proces formiranja plemena u Crnoj Gori nije se odvijao ravnomerno i podjednako.

Na proces formiranja pojedinih crnogorskih plemena, npr. Malonšića, uticalo je stočarsko privređivanje koje se odlikovalo posebnim letnjim ispašama u planini i zimskim ispašama u župskim predelima, gde su gorski katuni imali odlučujuću ulogu u objedinjavanju sa stanovništvom u župama. U Katunskoj nahiji, u Staroj Crnoj Gori, leti se odlazilo sa stokom na Lovćen i druge planine Katunske nahije, a na jesen se spuštalo u crnogorsko Primorje. Taj ciklus se ponavljao stolećima, sve do početka XVII veka, zbog čega će Crnogorci dolaziti često u sukob sa Mlečanima i njihovim podanicama. Bez potpunih sopstvenih privrednih izvora ova plemena se brže formiraju nego u ostalim nahijama. U uslovima zimske i letnje ispaše, morala je postojati stroga podela rada unutar porodice i bratstva. Sama priroda posla nametala je članovima zajednice veliku odgovornost. Svakog člana zajednice prožimao je jak kolektivni duh.

Uticaj katuna na proces formiranja plemena utvđen je i kod brđanskih plemena. Za pojedina brdska plemena Bjelopavliće, Pipere, Kuče, narodna predanja i turski popisi saglasno svedoče da je postanak tih plemena povezan sa razvitkom knežine ili vojvodstva u njima. To su ustanove koje izrastaju iz vlaške katunske organizacije. Prema turskim popisima iz XV veka, knezovi i vojvode su starešine katuna, odnosno u knežine i vojvodstva sjedinjenih grupa katuna. Turski popisi iz druge polovine XV veka pokazuju kako se ti katuni i delovi katuna u obrazovanim knežinama i vojvodstvima sele i preseljavaju, pa prave osnovu za konačno formiranje plemena[23].

Isti uticaj zabeležen je i kod hercegovačkih plemena. Katuni Nikšića, Banjana i Drobnjaka preslojili su stara župska imena Onogošt i Komarnicu nakon doseljavanja u te krajeve i odigrali odlučujući uticaj u formiranju tih plemena. Ali bilo je slučajeva kod crnogorskih plemena, da su njihova imena potekla iz ranijih predeonih župskih imena, kao što je to bilo u slučaju Pivljana[24].

Osim starocrnogorskih, hercegovačkih i brđanskih plemena, i u crnogorskom Primorju (Boka Kotorska ili Boka) razvio se plemenski način života. Narod se delio, kao u Staroj Crnoj Gori na plemena, bratstva i patrijahalne porodice. Vuk Karadžić je zabeležio da u Boki plemena imaju serdare, vojvode, knezove i harambaše. Iako je Boka poslednja ušla u sastav moderne crnogorske države tek 1945.godine, izuzev kratkotrajnog ujedinjenja sa Crnom Gorom 1813.godine, još od doba Vuka Karadžića do Jovana Erdeljanovića, Bokelji i Crnogorci smatraju se jedinstvenim etnosom po plemenskom načinu života, običajima, govoru, stanovanju i nošnji. Na etničku srodnost Crnogoraca i Bokelja presudno su uticali Crnogorci koji su se naselili u Boku.

Struktura plemena

Najmanja jedinica crnogorskih plemena bila je porodica ili dom. Odnosi u porodici bili su patrijahalni. Muž je bio gospodar žene i mogao je kažnjavati. Žena je u kuću unosila miraz ili prćiju. Miraz je bio neprikosnovena ženina imovina. Žena je bila izuzeta od krvne osvete, a napadanje, silovanje i ubijanje žena smatralo se nedostojno čoveka.

Više porodica čini bratstvo. Bratstvo je po pravilu krvna zajednica koja potiče od stvarnog ili fiktivnog pretka i u crnogorskom plemenskom društvu čini međustepen između porodice i plemena. Obično u svakom naselju dominira po jedno bratstvo, ali se uvek nađu po neke kuće drugih bratstava. Neka bratstva naseljavala su po nekoliko sela. Pored rodovskih obaveze krvne osvete, bratstvo ima i zajedničku slavu. Bratstvo karakteriše i zajednička bratstvenička svojina i zabrana sklapanja braka između bratstvenika.

Za razliku od bratstava, koja su u prvom redu rodovske organizacije, pleme je viši tip organizacije u crnogorskom plemenskom društvu, teritorijalno-upravna organizacija, objedinjena kolektivnom svojinom i nizom drugih veza. Ekonomska osnova plemena je zajednička svojina ili komunice. Komunice su bile: ispaše, šume, vode, lovišta i drugo što se ne može deliti. Komunice su imale veoma važnu ulogu za život plemena, zbog čega su se branile krvlju. Mnogo krvi je proliveno oko ispaše, voda i gora. Plemena su vodila male ratove za planine i dolove. Kolektivna svojina nije bila jedini faktor koji je držao pleme na okupu. Osećanje plemenskog identiteta isticalo se sa ponosom, kao što se danas ističe nacionalna pripadnost. Pleme je štitilo ličnu i imovinsku bezbednost plemenika. Samo kroz plemensku organizaciju, plemenik je mogao ostvariti svoja prava i obaveze i svoju ličnost. Isterivanje iz plemena bilo je teže nego danas biti bez državljanstva.[25]

Posebna veza između plemenika bilo je predanje o prošlosti plemena. Predanje je narativna istorija jednog plemena koju plemenska mašta dovodi u vezu sa krupnim istorijskim zbivanjima i poznatim istorijskim ličnostima. U crnogorskom plemenskom društvu predanje je politička istorija i životna potreba. U plemenskom predanju postoji jak uticaj nemanjićke tradicije i sećanje na Crnojeviće. Jovan Erdeljanović nije sumnjao u istorijsku verodostojnost plemenskog predanja. Međutim, od vremena Erdeljanovića do danas objavljeno je mnogo dokumenata koja jasno pokazuju da o plemićkom poreklu crnogorskih bratstava ne može biti ni reči. Legenda o visokom poreklu nastala je onda kada su neka crnogorska bratstva vidno istakla u političkom životu Crne Gore u XVIII veku. Tada se traže "diplome" o direktnom poreklu od Nemanje ili Dušana. Time su glavari pojedinih bratstava isticali svoje pretenzije na prvenstvo u Crnoj Gori[26].

Plemenske institucije

Sa razvojem plemenske organizacije, crnogorska plemena su razvila i svoj samoupravni aparat i institucije.

Crnogorska plemena predstavljaju tipične vojno-demokratske plemenske organizacije koje su izrasle iz oslobodilačke borbe naroda Crne Gore. Dok proces formiranja plemena nije bio okončan, knezovi su imali vodeću ulogu u knežinama u kojima će se formirati pleme. Međutim, kada je proces formiranja plemena bio okončan vodeću ulogu imali su serdari i vojvode. Serdari su bili nahijske starešine. Prvi put u izvorima funkcija serdara pominje se u predlogu crnogorskih glavara mletačkom Senatu iz 1717.godine. Nije jasno kada je ta funkcija ustanovljena. Vojvode, kao plemenske starešine, javljaju se u XVIII veku. Iz činjenice da su funkcije serdara i vojvoda, kao plemenskih starešina, vojnog karaktera jasno proističe da je potreba za stapanjem u čvršću plemensku celinu bila uslovljena borbom protiv Turaka i da je titula serdara i vojvoda nikla iz borbe, a da je titula kneza kao plemenskog starešine potisnuta na drugo mesto. Vrhovni zapovednici u crnogorskom plemenskom društvu bili su vladika i guvernadur. Osim serdara i vojvode, Vuk Karadžić navodi da je svako pleme imalo kneza i barjaktara. Pored ove četiri osnovne upravno-vojne funkcije, Vuk Karadžić objašnjava da su u plemenima svi viđeni i ugledni ljudi u plemenu nazivani zajedničkim imenom glavari.[27]

Plemenske funkcije bile su načelno izborne, ali pošto su se funkcije nasleđivale unutar uglednih bratstava, izbor plemenskih starešine bio je slabo osporavan od plemenika.

Vlast glavara počivala je na običajnom pravu. Ona nije počivala samo na ličnoj hrabrosti, razboritosti, mudrosti i prednosti porekla, nego i na nadmoći bogatstva i poseda. Ipak glavar je morao posedovati kvalitete koji su odgovarali kriterijumu crnogorskog ratničkog društva. Iako su glavari težili da se uzdignu iznad plemena, oni se ni po broju, ni po društvenom položaju, nisu mogli izdvojiti u jedan stalež. Glavari su se razlikovali od naroda po tome što su se bavili opštim poslovima i raspravljanjem razmirica (suđenjem). Oni nisu imali nikakve stvarne vlasti i nikoga nisu mogli kazniti za neizvršavanje zapovesti.[28]

Ipak, institucija koja je imala najširu demokratsku osnovu bio je plemenski zbor koji je okupljao sva bratstva plemena i održavao jedinstvo plemena.

U Staroj Crnoj Gori, gde je ponikla crnogorska država, najviši upravni i politički organ bio je Opšti crnogorski zbor koji je bio iznad užih seoskih, bratstveničkih, plemenskih i nahijskih podvojenosti. Zbor je u stvari bio vojno-demokratsko predstavništvo naroda Crne Gore. Njegove odluke su načelno bile obavezne za svu Crnu Goru. Na tom mestu raspravljala su se sva pitanja iz unutrašnjeg i spoljnopolitičkog života zemlje. Pravo učešća u crnogorskom zboru imao je svaki punoletan Crnogorac, odnosno ratnik.[29]

Najčešći su bili plemenski zborovi. Sazivali su se po potrebi i najčešće praznikom.

Plemenski pogled na svet

Crnogorsko plemensko društvo imalo je profilisan pogled na svet i moralna shvatanja. Preci Crnogoraca su u doba plemena bili potčinjeni strogim plemenskim moralnim i pravnim normama, ali nisu bili previše pobožni. Crkva u Crnoj Gori imala je više plemenski, nego verski karakter. Iako su crnogorskog mitropolita zvali sveti vladiko, njegove zapovesti nisu izvršavali ako su se kosile sa njihovim shvatanjem međuljudskih odnosa. Na popa se gledalo kao na plemenika, a ne na svešteno lice. Ali, Crnogorci su bili sujeverni. Gledali su u plećku, verovali u zduhaće, veštice, snove i predskazanja i motrili na nebeske pojave. Centralna etnička vrednost bilo je junaštvo i junački ponos. To je bilo osnovno merilo ljudske vrednosti. Nijedan čovek sposoban za borbu nije smeo ostati kod kuće u slučaju rata. Smrt na bojnom polju lakše se podnosila, nego kukavičluk. Junačka smrt plemenika ga je uvrštavala među plemenske heroje. Crnogorska plemena su bila ratoborna i volela slobodu. Časti i obraz bili su iznad svega. Pored junaštva, glavna etička vrednost je čojstvo - plemenitost i duševnost. Marko Miljanov je mnogobrojnim primerima pokazao da junaštvo ne vredi bez čojstva. Preterana ponositost vodila je do čestih sukoba, zlobe, zavisti i zluradosti. Takve prznice su se izbegavali i njima se nije dobro mislilo. Izuzetno se cenila zadata reč. [30]

Uprkos visokim moralnim idealima crnogorkog plemenskog društva, i romantičarskim predstavama o Crnogorcima, plemensko društvo je bilo daleko od idealnog. Plemensko društvo je potresala nesloga i zloća:

  „Idilične predstave o junaštvu Crnogoraca ne mogu prekriti i svu neslogu i zloću koju su ispoljavali između sebe kroz plemenski partikularizam, krvnu osvetu, odbijanjem ikakve vlasti iznad sebe, prebjegavanjem pod tursku zaštitu kad im se prohtije, ili kada im plemensku autonomiju ugroze centralističke mjere crnogorske vlasti, ili kad se “prodaju” da bi preživjeli, dobili izlaz na turske pazare. Vještica u “Gorskome vijencu” najbolje je izrazila zlosrećnu narav Crnogoraca “Zlo mrznome činit ne možemo; ako nam je mio ali svojta, trag po tragu njegov iskopamo”. Njegoš je vapio da se ne boji od “turskoga kota”, nego od zla domaćega. [31]
()

Propast plemenskog društva

Pored svih propisa običajnoj prava i plemenskih institucija, crnogorsko plemensko društvo nije bilo u stanju da osigura javnu bezbednost. To će biti jedan od glavnih razloga nestanka tog društva i ustupanja mesta savršenijoj društvenoj organizaciji - državnoj vlasti u Crnoj Gori. Najveća opasnost po javni mir u plemenima bila je krvna osveta. O razmeri tog problema najbolje se vidi iz pravne analize Zakonika Sv. Petra Cetinjskog, donetog 1798.godine. Od 33 člana Zakonika skoro 16 članova bilo je upereno protiv krvne osvete i otimačine. Upravo će od crnogorskog mitropolita Svetog Petra Cetinjskog, započeti odlučna borba crnogorske države protiv plemenske anarhije, krvne osvete i plemenskog separatizma. Delo Sv. Petra Cetinjskog nastaviće odlučno vladika Petar II Petrović Njegoš, zatim knjaz Danilo I Petrović-Njegoš i najzad knjaz/kralj Nikola I Petrović- Njegoš. U tom vremenskom rasponu počinje novo doba u formiranju pravne svesti crnogorskog plemenskog čoveka, a plemensko društvo nepovratno počinje da silazi sa istorijske pozornice.[32]

Pored političkog rada crnogorskih vladara na ukidanju plemenskog društva, ključan uticaj na njegovo rasfomiranje bio je i proces modernizacije Knjaževine/Kraljevine Crne Gore posle međunarodnog priznanja na Berlinskom kongresu 1878.godine i njenog teritorijalnog proširenja.

Migracijama, tj. naseljavanjem stanovništva u novodobijene oblasti (posebno nikšićki, kolašinski i podgorički kraj), izvršeno je njihovo izvanplemensko grupisanje, bez obzira na to što se prilikom podele zemlje uvažavao princip plemenske homogenosti. Socijalizacijom tih ljudi u novodobijenim oblastima, daleko od “centra” plemena, i njihovim uključivanjem u intenzivnije ekonomske tokove u ovim oblastima, označen je početak stvaranja zajednica u kojima plemenska svest postepeno prestaje da bude dominantni faktor integracije. Taj novi sloj, iako u početku malobrojan, predstavljao je pandan onoj Crnoj Gori koja je, istorijski gledano, bila savez plemena. Izlazak izvan tog plemenskih okvira, i socijalno grupisanje i egzistiranje koje nije dominantno zasnovano na plemenskoj osnovi, predstavljaće krupan korak u izgrađivanju građanskog društva u Crnoj Gori i u oblikovanju jedne nove društvene svesti. [33]

Spisak crnogorskih plemena

(staro)crnogorska hercegovačka brđanska primorska
Bandići, Katunska nahija, Danilovgrad. Banjani, Nikšić Bjelopavlići, Danilovgrad Brajići, Primorje, Budva
Bjelice, Katunska nahija, Cetinje Drobnjaci, Šavnik Bratonožići, Podgorica Grbalj, Primorje
Boljevići, Crmnička nahija Golija, Nikšić Kuči, Podgorica Krivošije, iznad Boke
Brčeli, Crmnička nahija Grahovo, Nikšićko pleme Morača, Kolašin Krtole (Krtoljani), Boka
Buronje, Lješanska nahija Jezerci, Žabljačko pleme Piperi, Podgorica Kruševice, Boka
Ceklin (Ceklinjani), Riječka nahija Nikšići, Nikšić Rovca, Kolašin Luštica, Boka
Cetinje, Katunska nahija Nikšićka župa (Župljani), Nikšić Vasojevići, Berane, Andrijevica Ljubibratići, Bokeško pleme
Cuce, Katunska nahija Piva, Plužine / Maine]], Primorje, Budva
Ćeklići, Katunska nahija Rudinjani, Nikšićko pleme / Paštrovići, Primorje, Budva
Dobrsko selo, Riječka nahija. Ovo pleme se naziva i Dobrljani Šaranci, Žabljak / Pobori, Primorje, Budva
Draževina, Lješanska nahija Trebješani, Nikšićko pleme, većinom odseljeni Ukrajinu / Prijedojevići, Bokeško pleme
Dupilo, Crmnička nahija / / Sutorina, Boka
Gluhi Do (Gluhodoljani), Crmnička nahija / / Ubli, Boka
Gradac, Lješanska nahija / / /
Komani, Katunska nahija / / /
Kosijeri, Riječka nahija, Cetinje / / /
Limljani, Crmnička nahija / / /
Lješkopoljci, Podgorica / / /
Ljubotinj, Riječka nahija / / /
Njeguši, Katunska nahija, Cetinje / / /
Ozrinići (Čevljani), Katunska nahija, Cetinje / / /
Pješivci, Katunska nahija, Danilovgrad-Nikšić / / /
Podgor, Crmnička nahija / / /
Sotonići, Crmnička nahija / / /
Progonovići, Lješanska nahija / / /
Zagarač, Katunska nahija, Danilovgrad / / /
Zeta, Golubovci, Podgorica / / /

Folklor

Crnogorsko oro

Oro u Crnoj Gori je skup devojaka i mladića, odraslih i starih osoba, na kojem se igra, peva, halakće (viče), veseli, šali, peva uz gusle, razgovara i igraju zabavne igre. Na oro se igra po crnogorski – zetsko i crmničko kolo. Izuzev “Kola bokeljske mornarice” i “Nijemog kola” sva crnogorska kola su se igrala uz pesmu, bez pratnje muzičkog instrumenta. Pesmom su podsticani igrači da uđu u igru, da bolje, brže i veselije igraju. To veselje je trajalo dugo, ponekad do zore. Ranije su ovi skupovi bili česti, a danas retko da se mogu videti, uglavnom o nekom prazniku.

Oro je bio uglavnom zimi, u vreme praznika, kada su ljudi najviše slobodni od domaćih obaveza, a kako leti nema mnogo svečanosti, to se retko igralo, i tada obično na otvorenom prostoru – gumnu (ograđen i popločan prostor kružnog oblika na kome se mlati i vije žito, i razgovara). Održavanje ora oglašava se pucnjem iz puške ili pištolja. Kako se odvijalo u večernjim časovima, to su se isturale svetiljke (lampe na gaz – petrolej, ili fenjeri) na prozorskim oknima. Iz kuće u koju će se svi okupiti zaori se pesma, a gosti najavljuju dolazak pucnjima iz oružja. Izuzetan je prizor kada se u noći sa svih strana pojavljuju lampe, fenjeri i zublje (komad zapaljenog luča ili hrasta) koje nose posetioci da osvetle sebi put. Ulaskom u kuću pozdravljaju se sa domaćinom i ostalima, rečima “Dobro veče ljudi, srećna vi skupština”, a na to im se odgovara “Dobra vi sreća, zdravo i veselo bili”. Na oro se dolazi u najboljem odelu i najlepšoj haljini. Starije osobe sede oko ognjišta, a devojke i mladići, ako ne igraju, uglavnom stoje jedni naspram drugih.

Poslednjih decenija stilizovanu igru prati narodni orkestar sastavljen od klasičnih muzičkih instrumenata, ali ne i narodnih. Pesma je većinom usaglašena sa igrom ne samo ritmički i melodijski već u karakteru i sadržajno.

Zetsko kolo može biti zapučeno (zatvoreno) ili otpučeno (otvoreno). Kolo je mešovito (igraju ga muškarci i žene) i svi se kreću suprotno kazaljki na satu. U nekim krajevima Crne Gore, igrači se hvataju do igrača za mišice, a igračice se ređaju do poslednjeg igrača držeći se za ruke dole. Počinju dva ili više igrača pesmom “Kolo, kolo, hvatajmo se”, a zatim se pridružuju ostali. Pesmu uvek počinju igrači, a ponavljaju igračice. Kada je kolo zatvoreno, u njemu igra jedan par “po crnogorski” (igrač i igračica). Jedno naspram drugog izvode skokove pomerajući se na razne načine u prostoru – poskočice, skoke. Simbolično, on sa raširenim i podignutim rukama predstavlja snažnog orla, a ona, sa spuštenim rukama, nežnu lastavicu. [34]

Etimološki gledano, reč oro izvedena je iz reči orao, jer kada par igra po crnogorski podseća na pokrete orla.[35]

Crnogorska narodna nošnja

Crnogorska narodna nošnja ili crnogorsko odijelo (ođelo) u savremenom obliku javlja se od sredine XIX veka, a posebno od početka XX veka, kada stare materijale u izradi zamenjuju novi, od najfinijeg materijala industrijske proizvodnje, zlatom izvezeni, zbog čega se zove i crnogorska svitna narodna nošnja (svita - čoja, čoha).

Ubrzo, u svim većim crnogorskim mestima razviće se zanatske radnje za izradu crnogorske nošnje. Terzije su šile odeću, dok su je zlatari ukrašavali. Ovi zanati bili su izuzetno cenjeni. Crnogorsko odelo oblačilo se samo u izuzetnim prilikama. Kod Crnogoraca postojala je sklonost kitnjastom odelu i ukrašenom oružju. Do lepog odela uvek se mnogo držalo i čovek se donekle cenio i prema spoljnjem izgledu.

Crnogorska svitna nošnja deli se na mušku i žensku:

  • Crnogorska muška svitna narodna nošnja sastoji se od: čakšira (pantalona), geta (dokolenica), podvezica, košulje, džamadana, dušanke, dolame, pasa (pojasa), kape, opanaka i čarapa.
  • Žensku svitnu nošnju čine: suknja, košulja od ćenara (svile), čarape, opanci, ćemer (pas), jaketa, dolaktica, koret, kapica (nose je mlade žene) ili resača (marama koju nose udate žene).

Istorijski crnogorska narodna nošnja razvila se pod uticajem narodne nošnje u Boki. U vreme Petra II Petrovića Njegoša, formiraće se crnogorska narodna nošnja koja će od tog vremena vredeti i kao nacionalna i koja će se od tada širiti van tadašnje Crne Gore. Prvi službeni organi državne vlasti Crne Gore nosili su crnogorsko odelo kao uniformu. Do 1910.godine, crnogorsko odelo bilo je jedina uniforma crnogorskih oficira. S obzirom da je crnogorsko odelo bilo izrađivano od skupocenih materijala, ono je u početku bila odeća užeg i ograničenog broja ljudi, pre svega kapetana, serdara, perjanika i drugih plaćenih činovnika. Serdari i kapetani su uz odelo nosili i crnogorsku kapu sa grbom u obliku zlatnog dvoglavog orla, a perjanici sa srebrnim orlom, kao oznakom njihovog položaja. Za vreme knjaza Nikole, crnogorsko odelo bilo je u potpunsti rašireno kod Crnogoraca.[36]

Crnogorska kapa

Crnogorska kapa je sačinjena od dva osnovna dela - tepelka i derevije. Tepelak je crvene boje i obuhvata gornju površinu kape, dok derevija okružuje po ivici tepelak svojom crnom bojom. Tepelak je ukrašen polukružnim zlatnim nitima. Unutar polukruga, smeštani su različiti simboli: zvezda, vladarski monogrami, crnogorski dvoglavi orao itd. Crnogorska kapa raširila se van Stare Crne Gore još u XIX veku na okolna plemena koja su ušla u sastav Kneževine Crne Gore. Tako su, na primer, hercegovačka plemena pod uticajem hercegovačkih ustanika, koja su za vreme ustanaka protiv Turaka često bežali u Crnu Goru i vraćali se natrag sa crnogorskim kapama, postepeno primili crnogorsku kapu kao svoj odevni deo [37].

 
Crnogorska kapa sa monogramom kralja Nikole

O crnogorskoj kapi ostao je veliki broj svedočanstva u XIX i XX veku:

  „Crvena boja označava krv Turaka u kojoj će biti ostvarena sloboda, zvijezda označava Crnu Goru, a duga označava nadu u skoro oslobođenje. Ponekada se umjesto zvijezde unutar duge mogu vidjeti slova HI, to znači Nikola I[38]
()
  „Malo ih je koji ne znaju za crnogorsku kapicu. To je kapa ravnoga dna i ravnoga oboda, širine oko 8 cm. Ona je sva od crvenog ili tamnocrvenog tankog sukna i dvaput je dublja od širine oboda, ali se njeni krajevi zavrću kako se i dobija dvostruki obod. Odozgo je krug od isto takvoga sukna koji je izvezen zlatom, ovako: sa jednoga kraja izvezen je luk koji ima tri pruge, od kojih srednju čine tri reda od oboda do oboda, a sa obje njene strane uz manja rastojanja su po dva reda i još dva reda zajedno; dakle, ukupno pet pruga. U tome luku je oznaka "H.I." što znači "Nikola Prvi". Obod je obložen tankom svilom (derevija ili bogzija)..[39]
()
  „U tom pogledu kod definisanja pomaže vam i jedinstvena nacionalna nošnja... Tjeme konačno ukrašava kapa, čije simbolične boje, crni atlasni rub, krvavo crveni poklopac i zlatna duga sa jednom zvijezdom ili sa inicijalima knjaževog imena, podsjećaju na žalost za izgubljenom slobodom..[40]
()
  „Meni se veoma dopada njihova kapa, kapa - simbol; pravi se od crvenog sukna, koje se po obodu obšiva crnim materijalom, a sredina gornje površine ostavlja se nezacrnjena, sa zlatom izvezenim polukrugom unutar kojega su inicijali Knjaževog imena[41]
()
  „Prva stvar koju urade Crnogorci koji se vraćaju u otadžbinu iz Amerike ili od drugdje, to je da kupe lijepu narodnu nošnju. Uz nju ide lijepa okrugla crvena kapa sa crnom ivicom, koja krasi čitav crnogorski narod. Na gornjoj strani ove kape nalazi se zlatnim nitima uokviren kraljev monogram. [42]
()

Moderna crnogorska kapa sadrži uglavnom crnogorskog dvoglavog orla. Sa druge strane, kod crnogorskih Srba, crnogorsku kapu ukrašava krst sa četiri ocila.

Crnogorska narodna muzika

Gastronomija

Tradicionalna ishrana Crnogoraca je različita po oblastima. Kuvarska veština je znatno veća u primorskom delu, gde jela od ribe dominiraju. U planinskim predelima gde se gaje ovce poznati su raznovrsni načini prerade ovčijeg mleka. Mlečni proizvodi su raznovrsni: sir, skorup, kiselo mleko, vareno slatko mleko malo posoljeno. Tradicionalna crnogorska jela su kačamak i kaše. Od mesa tradicionalno se jede jagnjeće ili kozje meso koje se najčešće usoljava ili suši. U posebnom prilikama, nekada su Crnogorci pekli celo bravče na ražnju. Od alkoholnih pića u unutrašnjosti pije se uglavnom rakija, a na primorju vino. [43]

Posebni crnogorski specijaliteti su: kačamak sa kiselim mlekom, popara sa skorupom i sirom, cicvara, raštan sa mesom, bokeljski brodet, jagnjetina u mleku, njeguški pršut, kolašinski lisnati sir ili njeguški u ulju itd.[44]

Književnost

Slikarstvo

Film

Sport

Jezik

Glavni članak: Crnogorski jezik

Crna Gora sve do XXI veka nije imala vlastitu jezičku politiku. Do Drugog svetskog rata, Crna Gora nije imala kadra ni za izvođenje nastave u osnovnim i srednjim školama, a fakulteti su formirani tek posle rata. Jezička politka je vođena iz Srbije, Beograda i Novog Sada. Zbog čestih ratova, plemenske kulture, siromaštva i teških uslova života, prosveta i kultura bile su u Crnoj Gori marignalizovane sve do Njegoša. Od doba Njegoša započinje moderna prosveta u Crnoj Gori kada se poklanja posebna pažnja jeziku. Jezička politika crnogorskih vladara je u to vreme sledila srpsku jezičku politiku što će imati veliki uticaj na savremeni jezički identitet Crnogoraca. Tako se u prvoj maloj školi na Cetinju 1834. godine učila srpska gramatika. Učitelji iz stranih zemalja koji su dolazili u Crnu Goru na rad donosili su sa sobom srpskoslovenske bukvare s crkvenim sadržajima. Na Cetinju 1836.godine štampan je Srbski bukvar radi učenja mladeži crkovnomu i graždanskomu čitanju i 1838. godine Srbska gramatika sastavljena za crnogorsku mladež. Srpski jezik bio je nastavni predmet u Djevojačkom institutu 1879.godine i Cetinjskoj gimnaziji 1886/87.godine i svim crnogorskim školama sve do njenog nestanka 1918.godine i njenog utapanja u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca. Između dva svetska rata, jezik se zvao srpskohrvatskoslovenački. Posle obnove crnogorske državnosti u okviru socijalističke Jugoslavije, Crnogorci su sledili jezičku politiku nove države. U Crnoj Gori na snazi je bio Novosadski dogovor o srpskohrvatskom jeziku iz 1954.godine i Pravopis srpskohrvatskoga književnoga jezika (1960). Nakon raspada SFRJ u Ustavu Republike Crne Gore iz 1992.godine unosi se odredba o srpskom jeziku kao službenom jeziku u Crnoj Gori. Posle referenduma i sticanja nezavisnosti, novim crnogorskim ustavom 2007. kao službeni jezik je potvrđen crnogorski jezik. Osim Crnogoraca u Crnoj Gori, crnogorskim govore i Crnogorci u iseljeništvu, pogotovo u Peroju (Republika Hrvatska), u Skadru i susednoj Vraki (Albanija), te u Lovćencu i Feketiću (Vojvodina - Republika Srbija).

Istorijski razvoj

Prema montenegristici istorijski razvoj crnogorskoga jezika deli se na 6 perioda [45]:

  • dukljanski period (od sredine IX veka do 80-ih godina XII veka;
  • zetski period (od 80-ih godina XII veka do kraja XV veka);
  • period pisanoga jezika (od kraja XV veka do sredine XVIII veka);
  • prelazni period (od 30-ih godina XIX veka do Prvoga svetskog rata);
  • vukovski period (od Prvoga svetskog rata do naših dana) koji ima dve etape: belićevsku (međuratni period) i savremenu (od 1944. godine).

U dukljanskom periodu na teritoriji uz Skadarsko jezero razvija se književna delatnost. Centar te delatnosti bio je manastir Prečista Krajinska, gde je nastalo i reprezentativno književno delo Život zetskoga kneza Vladimira anonimnoga Dukljanina iz Krajine. Drugo značajno delo iz toga perioda jeste hronika Kraljevstvo Slovena Popa Dukljanina, odnosno Regnum Sclavorum. Ni jedno ni drugo delo nije sačuvano u originalu, već u latinskome prepisu iz XVII veka.

U zetskome periodu razvija se zetska (crnogorska) redakcija starocrkvenoslovenskoga jezika. Najznačajniji predstavnik te redakcije i reprezentativno delo toga perioda jeste Miroslavljevo jevanđelje, nastalo u Kotoru 80-ih godina XII veka, a pisala su ga dva pisara – Zećanin Varsameleon, koji je napisao glavninu dela, i Rašanin Gligorije, pisar poslednje dve stranice. Crnogorska/zetska redakcija definiše se kao tip starocrkvenoslovenskoga jezika izgovorno prilagođen mesnome jeziku prepisivača iz srednjevekovne Zete. Ta redakcija nastala je verovatno u dvorskoj kancelariji Stefana Nemanje u Kotoru i obeležila je zetski period crnogorske pismenosti i književnosti. Zetska/crnogorska redakcija neosnovano je često tretirana kao zetsko-humska, iako se zna da je nastala u Zeti, pa se odatle proširila na Hum. U XV veku u pravoslavnim crkvama na ostrvima i obalama Skadarskoga jezera veliki broj sveštenika radio je na prepisivanju crkvenih knjiga. Stoga se pojava crnogorske štamparije može smatrati prirodnom posledicom te razvijene prepisivačke književne delatnosti. Ta štamparija, koju je utemeljio Đurađ Crnojević, najverovatnije je prvobitno bila magacionirana na Obodu, a rad je započela na Cetinju. U njoj je pečatano pet inkunabula: Oktoih prvoglasnik, Oktoih petoglasnik, Psaltir s posljedovanjem, Trebnik i Četvorojevanđelje.

 
Oktoih - prva južnoslovenska i crnogorska štampana knjiga iz 1496.godine

Period pisanoga jezika obuhvata vreme od kraja XV do sredine XVIII veka. Pod pisanim jezikom podrazumeva se pisana realizacija mesnoga govornog jezika. U novim društveno-istorijskim okolnostima u Crnoj Gori postepeno se prelazi na ponovnu upotrebu crnogorskoga jezika s narodnom osnovom. Ipak u pravoslavnoj crkvi će se još dugo upotrebljavati starocrkvenoslovenski jezik. Na spontano ujednačavanje crnogorskoga narodnoga i književnoga jezika posebno je uticala izuzetno razvijena usmena književnost i kult reči. Dva najznačajnija pisca u periodu pisanoga jezika javljaju se u poznoj fazi, u baroknome periodu. To su Andrija Zmajević u primorskome delu (Boka Kotorska) i Danilo Petrović Njegoš u kontinentalnome delu (Cetinje). I jedan i drugi pisali su crnogorskim narodnim jezikom.

Od druge polovine XVIII veka, jačanjem državne i crkvene organizacije, stvaraju se preduslovi za uspostavljanje nekodifikovanoga crnogorskog književnoga jezika kao sredstva zajedničke komunikacije na celome terenu što se nalazio pod jurisdikcijom tadašnje države i crkve, a isto tako i na Crnogorskom primorju. Pisani jezik tako spontano prerasta u nekodifikovani književni (standardni) jezik. Još pre Vuka Stefanovića Karadžića Peraštanin Ivan-Antun Nenadić (1768) zalagao se za fonetsko pravopisno načelo da se lašnje može štjeti kako se govori i da se izgovara kako se i štije. To je pravilo vrlo rano bilo praktično primenjeno u jeziku crnogorske književnosti. U periodu o kojemu je reč najveći domet takvoga književnog jezika dosegnut je u poslanicama Svetoga Petra Cetinjskog.

Kao posledica delovanja jezičke reforme Vuka Karadžića, u crnogorskome jeziku prelaznoga perioda (od 30-ih godina XIX vijeka do Prvoga svjetskog rata) dolazi do značajnih promena i zvaničnoga ukidanja nekih tipičnih crnogorskih jezičkih obelžja. U celome tom periodu jezik je u Crnoj Gori zvanično nazivan srpski, a asimilacija crnogorskoga jezika prema opšteštokavskome karadžićevskom modelu najviše je sprovođena putem udžbenika i vanjskog nastavnog kadra koji je bezrezervno sledio tekovine jezičke reforme Vuka Karadžića. prihvatanje svih tekovina te reforme nije teklo glatko, pa se stvarao front između crnogorskih kulturnih poslenika jer Karadžićev model jezika bio je namenjen prostoru čiji je Crna Gora bila tek neznatan deo, pa je on vremenom napuštao iz toga modela neka opštecrnogorska jezička obeležja. Iako su se i jedni i drugi pozivali na Vuka, glavni uzrok nesuglasica ticao se žrtvovanja tih obeležja koja su u crnogorskoj pismenosti i književnosti imala dugu, viševekovnu upotrebnu tradiciju. U dugim raspravama naročito su se istakli Jovan Pavlović (dosledni vukovac) i Lazar Tomanović, koji se, između ostaloga, zalagao za uvođenje grafema ś i ź, te Đuro Špadijer, koji je u svoju Srpsku gramatiku (namenjenu 3. i 4. razredu osnovnih škola u Crnoj Gori) uneo neke osobine što su Vukovim modelom bile svrstane u dijalektizme i provincijalizme, i Mirko Mijušković, profesor Velike škole u Beogradu. Od školske 1863/64. godine počinje u Crnoj Gori kontinuirano sprovođenje Karadžićeve jezičke reforme u cetinjskoj „maloj školi“, u almanahu Orlić od 1865. godine te u spisima crnogorskoga Senata i državne administracije od 1868. godine. Ta reforma će do kraja XIX veka u Crnoj Gori odneti konačnu pobedu, i to najpre u administrativnome, publicističkome i naučnome stilu. Tome se procesu najduže opirao beletristički stil, koji će i dalje uglavnom ostati izvan domašaja pomenute reforme i s očuvanim temeljnim crnogorskim jezičkim obeležjima ući u XX vek. O očuvanju tipičnih osobina crnogorskoga jezika u beletrističkome stilu svedoče dela trojice reprezentativnih predstavnika toga perioda: Petra II Petrovića Njegoša, Stefana Mitrova Ljubiše i Marka Miljanova Popovića.

Najkrupnije promene crnogorski književni jezik pretrpeo je u vukovskom periodu koju je obeležio srpski jezikoslovac Aleksandar Belić, tj. između dva svetska rata. Crnogorske jezičke osobenosti, očuvane u beletrističkome stilu u prvim dvena decenijama XX stoleća, u novim društveno-istorijskim okvirima bile su utopljene u zajednički srpski/srpskohrvatski jezički šablon. Iako je Belićevim Pravopisom iz 1923. godine npr. ijekavica bila formalno dopuštena, on i u njemu i u narednim izdanjima ističe kako je jekavska jotacija dijalekatska pojava, te su time Crnogorci bili obavezni na upotrebu atipičnih nejotovanih oblika tipa djed, cjedilo, tjerati, sjesti i sl. U narednim izdanjima Belić će ukinuti normativni status i tzv. dužim nastavcima zameničko-pridevske promjene -ijem, -ijeh i umjesto njih kodifikovati samo kratke nastavke. Tako će Vukov model jezika početi da napuštaju Vukove pristalice. No i pored formalnoga priznavanja ijekavice u književnome jeziku, Crnu Goru međuratnoga perioda obeležiće sve veća upotreba ekavice. Uvođenje ekavice sprovodilo se i preko prosvete jer su udžbenici i nastavni kadar bili mahom ekavski. O tome slikovito svedoče napisi u ondašnjoj crnogorskoj štampi.

Savremena etapa u razvoju crnogorskoga književnoga jezika počinje posle II svetskog rata. Od 1968. godine u Crnoj Gori se pojavljuje grupa kulturnih radnika koja je imala novi pristup temeljnim crnogorskim vrijednostima što su potvrđivale postojanje zasebnoga crnogorskog naroda, nacije, jezika i države. Zahvaljujući zalaganju te generacije crnogorskih kulturnih delatnika, posle raspada SFRJ, u Crnoj Gori će se formirati niz institucija koje će raditi na očuvanju suštinskih crnogorskih vrednosti: Crnogorski PEN centar, Matica crnogorska, Dukljanska akademija nauka i umjetnosti, Institut za crnogorski jezik i jezikoslovlje i Crnogorsko društvo nezavisnih književnika.

U poslednjoj deceniji XX veka, kao plod dugogodišnjega izučavanja crnogorskoga jezika, pobrojane institucije objavile su udžbenike neophodne za izučavanje toga jezika. To su: pravopisni priručnik Piši kao što zboriš (Crnogorsko društvo nezavisnih književnika, Podgorica, 1993), dvotomna istorija crnogorskoga jezika – Crnogorski jezik (Matica crnogorska, Cetinje, 1993. & 1997), Pravopis crnogorskoga jezika (Crnogorski PEN centar, Cetinje, 1997) i Gramatika crnogorskoga jezika (Dukljanska akademija nauka i umjetnosti, Podgorica, 2001). Njima je utemeljena nauka o crnogorskome jeziku – montenegristika. Borba za afirmaciju crnogorskoga jezika krunisana je novim crnogorskim Ustavom (2007), gde je taj jezik prvi put stekao službeni status. [46]

Crnogorski govori

Prepoznatljivost Crnogoraca po svom govoru primećena je u lingvističkoj literaturi:

  „Postoji neka neulovljiva impresionistička linija koja nam pomaže da čim otvori usta, odmah prepoznamo Crnogorca i razlikujemo ga od svih drugih, pa i Crnogorca novoštokavca od drugih novoštokavaca. Dalibor Brozović (Crnogorski govori, CANU, 1984, str. 60 [47]
()

Montenegristika deli crnogorske govore u tri govorne skupine: 1) jugoistočnu, 2) severozapadnu i 3) skupinu govora crnogorskoga dela Sandžaka.

U okviru jugoistočne skupine govorne specifičnosti pojedinih plemena nešto su izrazitije, pa se može govoriti o 5 govornih grana: 1. podlovćenska govorna grana (teritorija četiri nahije i Crnogorsko primorje od Perasta do Bara); 2. barsko-mrkojevićka govorna grana; 3. kučko-pipersko-bratonožićka govorna grana; 4. zetsko-podgorička govorna grana (kojoj pripadaju i Tuzi s okolinom te govor crnogorske dijaspore u Vraki i Skadru); 5. donjopješivačko-bjelopavlićko-vasojevićka govorna grana.

Najkrupnije zajedničke osobine crnogorskih govora koje ih čine jedinstvenim su [48]:

  1. ijekavica;
  2. duži oblici zameničko-pridevske promjene (npr. tije(h), tijem);
  3. jekavska jotacija (tě > će, cě > će, dě > đe, sě > śe, zě > źe);
  4. dvje, svje, cvje > đe, śe, će (npr. međed, śedok, Ćetko);
  5. prilično zastupljena jotacija labijala;
  6. konsonantski sistem proširen fonemima ś i ź;
  7. ě + j > i (npr. cio, sijati), ali u gl. pridevu radnom nijesu nepoznati ni oblici tipa: śeđeo, viđeo;
  8. -st, -zd, -št, -žd > -s, -z, -š, -ž (npr. plas, groz, priš, daž)
  9. česta upotreba -j < -đ, -ć (npr. goj, doj, moj);
  10. česta upotreba infinitva bez krajnjega -i (npr. trčat, pri-čat);
  11. dativ i lokativ mene, tebe, sebe;
  12. enklitike ni i vi;
  13. aktivna upotreba aorista i imperfekta;
  14. deklinacija Pero – Pera – Peru...;
  15. poremećen odnos između padeža mesta i pravca
  16. upotreba genitiva umesto lokativa uz predlog po (npr. po kuća).

Kad je u pitanju akcenatska situacija, crnogorski govori mogu se podeliti na dve velike skupine: severozapadnu i jugoistočnu. Prvi su četvoroakcenatski, a ostale karakteriše akcenatsko šarenilo: dvočlani, tročlani i četvoročlani akcenatski sistem. [49]

U montenegristici, opštecrnogorske foneme ś i ź koji, uz đ i ć, kao produkti jekavske jotacije, predstavljaju najbitnije fonetske distinktivne elemente crnogorskoga standardnog jezika u odnosu na bosanski, hrvatski i srpski standardni jezik. Kao foneme koje pripadaju naddijalektalnome (koine) jezičkom sloju, danas su obeležje crnogorskoga standarda, dok u bosanskome, hrvatskom i srpskome jeziku one imaju dijalektalan status. [50].

Crnogorsko pismo

Nacionalno pismo Crnogoraca je latinica i ćirilica. Crnogorskim pravopisom iz 2009.godine definisana je crnogorska azbuka i abeceda sa dva nova slova.

latinica A B C Č Ć D Dž Đ E F G H I J K L Lj M N Nj O P R S Š Ś T U V Z Ž Ź
ćirilica А Б Ц Ч Ћ Д Џ Ђ Е Ф Г Х И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Ш С́ Т У В З Ж З́

Crnogorski jezik iz ugla serbistike i serbokroatistike

Iz ugla serbistike, jezik Crnogoraca je deo srpskog jezika, [51] i kategorički odbacuje osnovanost za naziv crnogorski jezik[52]. Glavna argumentacija serbistike je da je jezik Crnogoraca lingvistički isti sa srpskim, da su jezičke osobine Crnogoraca prisutne i van Crne Gore (u Bosni i Hercegovini i Srbiji), kao i da je tradicionalni naziv za jezik u Crnoj Gori Petrovića bio srpski.

Montenegristika na ove primedbe odgovara da su jezičke osobine Crnogoraca u statusnom pogledu kod Crnogoraca markantne i glavne, a u drugim područjima izuzetak, zatim, da su jezičke osobine Crnogoraca dospele u područja van Crne Gore seobama iz Crne Gore, a da crnogorski jezik s bosanskim, hrvatskim i srpskim jezikom „deli“ zajednički strukturni element – štokavski sistem. Međutim, u odnosu na njih (kao i svaki od njih u svom odnosu prema drugima) on ima svoju specifičnost. Ona i čini da crnogorski jezik jeste poseban i samostalan (autonoman) standardni jezik.[53]

Sa druge strane, serbokroatistika, osporava lingvistički postojanje posebnog i srpskog i crnogorskog, ali i hrvatskog i bosanskog jezika. Iz njenog ugla, svi ovi jezici su lingvistički jedan jezik koji se u slavističkoj nauci od Jakoba Grima 1824.godine ustaljeno naziva srpskohrvatski, dok je istorijski nazivan od njegovih korisnika različitim imenima: slovenski, ilirski, srpski, hrvatski, bosanski, slavonski, dalmatinski itd. Ipak, serbokroatistika, crnogorskom jeziku, kao i drugim jezicima srpskim, hrvatskim i bosanskim, priznaje status nacionalne varijante policentričnog srpskohrvatskog jezika po uzoru na nacionalne varijante drugih policentričnih jezika (engleski, nemački, portugalski itd).

Religija

Crnogorci su većim dijelom vjernici Mitropolije Crnogorsko-primorske, nasljednice Zetske episkopije nastale nakon što je Sveti Sava izborio autokefalnost Srpske arhiepiskopije. Po posljednjem popisu koji je bio izvršen 2011., ima i značajan broj Crnogoraca koji pripadaju Islamskoj religiji (oko 12 000), a u manjem broju ima i katolika (oko 5 000). Manji broj Crnogoraca vjernici su Crnogorske pravoslavne crkve. Crnogorska pravoslavna crkva je uredno registrovana u ministarstvu unutrašnjih poslova, prvobitno kao nevladina organizacija, ona ipak nije kanonski priznata pravoslavna crkva ni od Vaseljenskog patrijarha niti bilo koje druge pravoslavne crkve. Iako teži autokefalnosti, nikada nije posjedovala tomos koji svjedoči da je nekada bila autokefalna. Na čelu CPC se nalazi, od ostatka pravoslavlja, anatemisani i raščinjeni Miraš Dedeić zbog sklapanja svjetovnog braka o čijem razvodu nema podataka. 2018. godine došlo je i do raskola unutar CPC na CPC (1993) i CPC (2018).

Poznati Crnogorci

 
Marina Abramović, konceptualna umjetnica


Crnogorski simboli

Glavni članak: Crnogorske zastave

Crnogorski vladari do 1918.

Glavni članak: Crnogorski vladari

Običaji

Običaji Crnogoraca vezani su primjerice i uz 'krsnu slavu', koja dolazi jednom godišnje, na dan sveca zaštitnika obitelji, bratstva. Ovakvu slavu imali su i Malisori, po vjeri katolici, ali je kod njih svetac zaštitnik čitavog plemena. 'Krsna slava' u Crnogoraca nije se mijenjala, i prelazila je s koljena na koljeno. Kršenje pravila da se mijenja svetac zaštitnik bila su veoma rijetka. Najpoznatiji crnogorski sveci zaštitnici su: Sveti Nikola-Nikoljdan, Aranđelovdan, Jovan(nj)dan, Đurđevdan i Sveta Petka.

Običaji proslavljanja ‘prislavice’ ('poslužbice’) također se javljaju uz nekog sveca, međutim u ovom slučaju to se čini na dan kada se nekome dogodilo nešto jako ružno, ili pak nešto lijepo. Odaje se poštovanje i zahvalnost svecu, a obitelj ili bratstvo pripremi manju svečanost te se pogosti obilnijim ručkom.

Navodne kontraverze oko imena i definicije

Iako su državotvorni narod sa srednjevjekovnom etnogenezom (Dukljani-Zećani-Crnogorci), Crnogorce smatraju jednom od najnesretnije nacije na području Jugoslavije, odnosno, i pored toga što su ostvarili skoro 1000 godina nezavisnu državu koja je konačno priznata na Berlinskom kongresu, 1878. godine, kao nacijom u modernom smislu su se počeli određivati tek u 20. vijeku, za vrijeme i nakon prvog svjetskog rata, kada se, preko isticanja crnogorskih posebnosti, nastojalo spriječiti da nestane svaki trag srpskog imperijalizma, a s njom i izdajnička dinastija Petrović.

Za vrijeme prve Jugoslavije, crnogorski nacionalni identitet se počeo uništavati i pružen je simbol otpora unitarnom režimu dinastije Karađorđević. To su raspoloženje iskoristili i pobjednički komunisti te su, nakon drugog svjetskog rata, formirali Crnu Goru kao federalnu republiku, a godine 1948. na popisu Crnogorce stavili kao posebnu nacionalnu kategoriju. Tada se oko 90 % stanovnika Crne Gore izjasnilo kao Crnogorci. Međutim, Crna Gora nije u tome periodu dobila nacionalne institucije.

Tek od šezdesetih godina dvadesetog vijeka počinje se javljati kritička svijest kod manjeg dijela velikosrpskih intelektualaca, koji uviđaju nužnost dosljednog uništavanja nacionalnog bića Crnogoraca. Međutim, oni nailaze na osudu oficijelne politike, koja je te intelektualce označila kao nacionaliste i separatiste. Ipak, od tada je otpočeo proces crnogorskog nacionalnog preporoda, pa su, početkom sedamdesetih, osnovane neke nacionalne institucije, kao što je Crnogorska akademija nauka i umjetnosti i Univerzitet Crne Gore.

Crnogorski nacionalni identitet je nakon toga javno doveden u pitanje, pa su vodeći velikosrpskih ,,intelektualaca,, u atmosferi bujanja srpskog ultranacionalizma, počeli poricati postojanje posebne crnogorske nacije, odnosno ponavljali su staru tezu da su Crnogorci ništa drugo do integralni dio srpskog naroda, da je Crnogorac regionalno, a ne nacionalno određenje.

Pitanje etnogeneze, odnosno posebnog identiteta Crnogoraca je prilično slično nekim primjerima iz evropske historije, od kojih je možda najilustrativniji odnos Nijemaca i Austrijanaca mada su Austrijanci Nijemci.

Literatura

  • Sima Ćirković, Doseljavanje Slovena i dukljanska država, Crna Gora - Monografija, Grupa autora, Književne novine, Beograd 1976.
  • Jovan Kovačević, Tradicija o dukljanskom kraljevstvu kod Nemanjića, Istorijski časopis, Organ Istoriskog instituta SAN, Beograd 1955.
  • Crna Gora, Biografski zapisi I, Tragom istorijskih mijena, priredio Niko Martinović, Obod - Cetinje, Podgorica 2005.
  • Mihailo Dinić, Iz srpske istorije srednjeg veka, priredili Sima Ćirković i Vlastimir Đokić, Equilibrium, Beograd, 2003.
  • Sima Ćirković, Srbi među europskim narodima, Zagreb, 2008.
  • Sima Ćirković, Srbi u srednjem veku, Idea, Beograd, 1995.
  • Mehmet Hodžić, Balšići u Zeti: Od oblasne vlastele do gospodara, Časopis studenata povijesti Sveučilišta u Zadru, Vol. 8 No. 8, 2017.
  • Istorija Crne Gore, Knjiga III, Tom I, Titograd (Podgorica), 1975.
  • Branislav Đurđev, Postanak i razvitak brdskih, crnogorskih i hercegovačkih plemena, CANU, Titograd (Podgorica), 1984.
  • Branislav Đurđev, Ponovo o postanku crnogorskog naroda, Istorijski zapisi 1, Godina XXXIV(LIV), Titograd (Podgorica, 1981.
  • CRNA GORA MOJA POSTOJBINA, Udžbenik za crnogorsku dijasporu, Centar za iseljenike Crne Gore, Podgorica 2011.
  • Vesnik - Belgrade, Vojni muzej Jugoslovenske narodne armije, Issues 1-3, Beograd, 1954.
  • Spiridon Gopčević, Crna Gora i Crnogorci, CID, Podgorica, 2008.
  • Pavel Rovinski, Etnografija Crne Gore, tom I, CID, Podgorica, 1998.
  • Kurt Hasert, Crna Gora, tom 1, Putopisi, CID Podgorica i Izdavački centar Cetinje, 1995.
  • Knez Dm. Golicin (Muravlin), Kraj sinjeg mora, CID, Podgorica, 1999.
  • Henri Van Mandere, Crna Gora, CID, Podgorica, 2002.
  • Jovan Erdeljanović, Etničko srodstvo Bokelja i Crnogoraca, Podgorica 1997.
  • Živko Andrijašević, 1878.godina kao granica epoha, Matica crnogorska, Podgorica 2009.
  • Živko Andrijašević, Politička upotreba tradicije Crnojevića u XVIII i XIX vijeku, Matica crnogorska, Podgorica, zima 2010.
  • Sreten Zeković, Sijamstvo svjetovne i crkvene (SPC) opozicije, Matica crnogorska br. 81, Podgorica, 2020.
  • Adnan Čirgić, Crnogorski jezik u prošlosti i sadašnjosti, Institut za crnogorski jezik i književnost − Podgorica, 2011.
  • Dragoje Živković, Istorija crnogorskog naroda: Razdoblje crnogorskog principata, 1992.
  • Dušan Ičević, Crnogorska nacija, Forum za etničke odnose, Beograd 2015.
  • Mirko Barjaktarević, Poreklo "crnogorske" nošnje, Glasnik Etnografskog instituta SANU, knjiga 43, Beograd 1979.
  • Mirko Barjaktarević, Novija dinarska plemena, Glasnik Etnografskog instituta SANU, knjiga XXXV Beograd 1986

Vanjske veze

  1. Dragoje Živković, Istorija crnogorskog naroda: Razdoblje crnogorskog principata, 1992 str. 347
  2. Dimitrije Dimo Vujović, O etnogenezi Crnogoraca i marksističkom opredjeljenju nacije, str. 107,
  3. https://montenegrina.net/nauka/istorija/crna-gora-u-xix-v/vladavina-knjaza-kralja-nikole/srpstvo-u-crnoj-gori-dr-zivko-andrijasevic/
  4. https://www.slobodnaevropa.org/a/frantisek-sistek-identiteta-ima-vise-ali-se-u-crnoj-gori-suzavaju-na-biti-srbin-ili-crnogorac/27109731.html
  5. Živko Andrijašević, Politička upotreba tradicije Crnojevića u XVIII i XIX vijeku, Matica crnogorska, Podgorica, zima 2010, str. 563.
  6. Sreten Zeković, Sijamstvo svjetovne i crkvene (SPC) opozicije, Matica crnogorska br. 81, Podgorica, 2020, str. 153. i 154.
  7. Istorija Crne Gore, Knjiga III, Tom I, Titograd (Podgorica), 1975, str. 8
  8. Živko Andrijašević, Politička upotreba tradicije Crnojevića u XVIII i XIX vijeku, Matica crnogorska, Podgorica, zima 2010, str. 581
  9. Živko Andrijašević, Politička upotreba tradicije Crnojevića u XVIII i XIX vijeku, Matica crnogorska, Podgorica, zima 2010, str. 576
  10. Živko Andrijašević, Politička upotreba tradicije Crnojevića u XVIII i XIX vijeku, Matica crnogorska, Podgorica, zima 2010, str. 580.
  11. Orlić, Crnogorski godišnjak stari i novi, za prostu godinu 1867. god. 3, str. 62
  12. https://www.rastko.rs/rastko-cg/povijest/kralj_nikola/npetrovic_2.html#govor
  13. Mihailo Dinić, Iz srpske istorije srednjeg veka, priredili Sima Ćirković i Vlastimir Đokić, Equilibrium, Beograd, 2003, str. 215. i 216.
  14. Sima Ćirković, Srbi među europskim narodima, Zagreb, 2008, str. 54.
  15. Sima Ćirković, Srbi u srednjem veku, Idea, Beograd, 1995, str. 156.
  16. Branislav Đurđev, Ponovo o postanku crnogorskog naroda, Istorijski zapisi 1, Godina XXXIV(LIV), Titograd (Podgorica) 1981, str.152.
  17. Dušan Ičević, Crnogorska nacija, Forum za etničke odnose, Beograd 2015, str. 5-6.
  18. Dušan Ičević, Crnogorska nacija, Forum za etničke odnose, Beograd 2015, str. 166.
  19. Mirko Barjaktarević, Novija dinarska plemena, Glasnik Etnografskog instituta SANU, knjiga XXXV Beograd 1986, str. 76.
  20. Pregled geografske literature o Balkanskom poluostrvu za 1901, Državna štamparija kraljevine Srbije, 1901 str. 13
  21. Dimitrije Dimo Vujović, Prilozi izučavanju crnogorskog nacionalnog pitanja, str. 22-26
  22. Istorija Crne Gore, Knjiga III, Tom I, Titograd (Podgorica), 1975, str. 464.
  23. Branislav Đurđev, Postanak i razvitak brdskih, crnogorskih i hercegovačkih plemena, CANU, Titograd (Podgorica), 1984, str. 158.
  24. Branislav Đurđev, Postanak i razvitak brdskih, crnogorskih i hercegovačkih plemena, CANU, Titograd (Podgorica), 1984, str. 134,138, i 139.
  25. Istorija Crne Gore, Knjiga III, Tom I, Titograd (Podgorica), 1975, str. 476.
  26. Istorija Crne Gore, Knjiga III, Tom I, Titograd (Podgorica), 1975, str. 479.
  27. Istorija Crne Gore, Knjiga III, Tom I, Titograd (Podgorica), 1975, str. 483.
  28. Istorija Crne Gore, Knjiga III, Tom I, Titograd (Podgorica), 1975, str. 484.
  29. Istorija Crne Gore, Knjiga III, Tom I, Titograd (Podgorica), 1975, str. 484. i 485.
  30. Istorija Crne Gore, Knjiga III, Tom I, Titograd (Podgorica), 1975, str. 497. i 499.
  31. Dušan Ičević, Crnogorska nacija, Forum za etničke odnose, Beograd 2015, str. 5-6.
  32. Istorija Crne Gore, Knjiga III, Tom I, Titograd (Podgorica), 1975, str. 494.
  33. Živko Andrijašević, 1878.godina kao granica epoha, Matica crnogorska, Podgorica 2009, str. 290.
  34. CRNA GORA MOJA POSTOJBINA, Udžbenik za crnogorsku dijasporu, Centar za iseljenike Crne Gore, Podgorica 2011, str 249. i 250.
  35. "Montenegro and its Borderlands". The Geographical Journal 4 (2-6): 389. 1894. 
  36. Mirko Barjaktarević, Poreklo "crnogorske" nošnje, Glasnik Etnografskog instituta SANU, knjiga 43, Beograd 1979, str. 127-130.
  37. Vesnik - Belgrade, Vojni muzej Jugoslovenske narodne armije, Issues 1-3, Beograd, 1954, str. 161
  38. Spiridon Gopčević, Crna Gora i Crnogorci, CID, Podgorica, 2008, str. 109
  39. Pavel Rovinski, Etnografija Crne Gore, tom I, CID, Podgorica, 1998, str. 347
  40. Kurt Hasert, Crna Gora, tom 1, Putopisi, CID Podgorica i Izdavački centar Cetinje, 1995, str 40
  41. Knez Dm. Golicin (Muravlin), Kraj sinjeg mora, CID, Podgorica, 1999, str. 69
  42. Henri Van Mandere, Crna Gora, CID, Podgorica 2002, str. 98
  43. SANU, Etnografski institut, Posebno izdanje, Narodi Jugoslavije, Beograd, 1965, str. 190-191
  44. https://montenegrina.net/nauka/gastronomija/
  45. Adnan Čirgić Crnogorski jezik u prošlosti i sadašnjosti, Institut za crnogorski jezik i književnost − Podgorica, 2011, str. 24-25
  46. Adnan Čirgić Crnogorski jezik u prošlosti i sadašnjosti, Institut za crnogorski jezik i književnost − Podgorica, 2011, str. 25-45
  47. Adnan Čirgić Crnogorski jezik u prošlosti i sadašnjosti, Institut za crnogorski jezik i književnost − Podgorica, 2011, str. 51
  48. Adnan Čirgić Crnogorski jezik u prošlosti i sadašnjosti, Institut za crnogorski jezik i književnost − Podgorica, 2011, str. 62-63
  49. Adnan Čirgić Crnogorski jezik u prošlosti i sadašnjosti, Institut za crnogorski jezik i književnost − Podgorica, 2011, str. 73
  50. Adnan Čirgić Crnogorski jezik u prošlosti i sadašnjosti, Institut za crnogorski jezik i književnost − Podgorica, 2011, str. 143
  51. https://www.rastko.rs/rastko-cg/zemlja/vkaradzic/vkaradzic-crnagora.html
  52. Pavle Ivić, Srpski narod i njegov jezik Beograd, 1986, str 219
  53. Adnan Čirgić Crnogorski jezik u prošlosti i sadašnjosti, Institut za crnogorski jezik i književnost − Podgorica, 2011, str. 17