Otvori glavni meni
Sava Nemanjić

Freska iz Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (UNESKO).
Freska iz Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (UNESKO).

Pravo ime Rastislav (Rastko) Nemanjić
Datum rođenja oko 1175.
Mesto rođenja Ras (Raška)
Datum smrti 14. januar 1236.
Mesto smrti Trnovo (Bugarsko carstvo)
Zvanje Arhiepiskop srpski
Godine 1219–1233.
Naslednik Arsenije I

Rastko Nemanjić (1175[1]1236.), crkveno Sveti Sava, je bio raški plemić iz vladarske porodice Nemanjića, uticajni diplomata i prvi srpski arhiepiskop.[2] Srpska pravoslavna crkva ga slavi kao svog osnivača.

Bio je najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje I i brat kraljeva Vukana i Prvovenčanog. Uz podršku vaseljenskog patrijarha je proglasio samostalnost Pravoslavne crkve u Srbiji od Ohridske arhiepiskopije 1219. godine i postavio temelje današnje Srpske pravoslavne crkve. Od pape iz Rima je dobio kraljevsku krunu i potvrdu suverenosti za tadašnju Srbiju.[2] Nakon krunisanja brata Prvovenčanog, radio je na jačanju crkvene organizacije. i podizanju duhovnosti srpskog naroda. Napisao je ili priredio nekoliko dela poglavito namenjenih organizaciji crkve. Najznačajnija su: Zakonopravilo, Hilandarski tipik, Studenički tipik i Žitije svetog Simeona. Na Svetoj gori je, zajedno sa ocem Nemanjom, obnovio manastir Hilandar, a uz njegovo ime pominje se i osnivanje manastira Žiča u Srbiji.

Dan svetog Save, Savindan, obeležava se 27. januara po gregorijanskom, odnosno 14. januara po julijanskom kalendaru, kao crkveni praznik, i kao "školska slava" u Srbiji i Republici Srpskoj.

Zbog jakog Savinog kulta, pravoslavlje kod Srba se nekad naziva i svetosavlje.

Sadržaj/Садржај

Mladost i zamonašenjeUredi

Rastko Nemanjić se rodio oko 1175. u mjestu Ras,[1] u blizini današnjeg Novog Pazara, u Raškoj oblasti. Bio je najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje I i njegove supruge Ane.[3][4]

1190. godine, Rastka je sa petnaestak godina njegov otac postavio za humskog upravnika, ali on tu ostaje kratko, to jest do sedamnaeste godine.[5] Hum je bio oduzet Nemanjinom bratu Miroslavu, a kao upravnik u Zahumlju Rastko je imao svoj dvor, dvorjane i sluge. Povremeno je sa delom svojih dvorjana odlazio i posećivao vladara i dobijao savete kako da prevaziđe teškoće u upravljanju Zahumljem.[6]

 
Manastir Hilandar na Atosu.

Verovatno između sredine juna i kraja oktobra 1192,[7] a kad je imao sedamnaest godina, Rastko je otišao na Svetu Goru (u današnjoj Grčkoj), jedan od najznačajnijih centara istočnopravoslavnog monaštva, gde postaje monah pod imenom Sava. Hagiografski pisci navode da se najmlađi Nemanjin sin Rastko toliko zaljubio u pravoslavnu veru da je napustio položaj princa, pobegao na Svetu Goru i zamonašio se.[8][9]

Postoji, neosnovana, pretpostavka da je Nemanja I oko 1192. odlučio da najmlađega sina Rastka pošalje na Atos prvenstveno iz političkih razloga, jer je kao Raški župan znao da mu država ne može napredovati od županije do kraljevstva ako ne postigne autokefalnost Crkve, to jest da je predvideo da će Srbija postati Kraljevina.[10] Ipak, Nemanja I u svojoj povelji o osnivanju Hilandara, koju je pisao pred smrt piše: “Bog premilostivi utvrdi Grke carevima, a Ugre kraljevima, i svaki narod razdeli, … i postavi mene velikoga župana”. Vidi se da nema nagoveštaja da je on mislio da vladari Srba treba da postanu kraljevi, a Srbija kraljevina.[11]

Na Atosu, Sava I Nemanjić kratko je boravio u manastiru Sv. Pantelejmona, a posle je prešao u Vatoped i tu se zadržao nekoliko godina.[12] Dok je monah Sava bio u Vatopedu, njegov otac Stefan Nemanja I se odrekao vlasti, a za nslednika postavio je srednjeg sina Stefana Nemanju II Prvovenčanog. To se verovatno dogodilo 25. marta 1196. godine na državnom saboru kod Petrove crkve u Rasu.[13] Opis tog događaja ostavio je Sveti Sava I Nemanjić u Studeničkom tipiku. On piše da njegov otac, veliki župan Stefan Nemanja I, pred sakupljenima na saboru za svog naslednika „Božijom voljom izabra blagorodnog i ljubljenog sina, Stefana Nemanju, zeta blagovenčanog kir Aleksija, cara grčkog“.[14], a najstariji brat Vukan zadržao je upravljavu u Zeti.[15]

Osnivanje HilandaraUredi

Kada se odrekao vlasti Nemanja I se zamonašio pod imenom Simeon i ostao u Studenici do oktobra 1197. godine, a 2.11.1197. kao monah Simeon stigao je na Svetu Goru u Vatoped i tu se susreo sa monahom Savom I Nemanjićem. Zajedno su boravili u Vatopedu, a onda u junu 1198. godine car Aleksije III Anđeo odobrio je da obnove porušeni manastir Hilandar (Χιλανδαριου).{sfn|Logos|2017|p=144-145}}

  „...koji će služiti za primanje ljudi od srpskoga naroda...“
(Osnivačka hrisovulja manastira Hilandar)

Car je odredio da manastir uživa potpunu slobodu. Obnova Hilandara je brzo napredovala i već sredinom 1198. godine u njemu je otpočeo monaški život. Stefan Nemanja, u monaštvu Simeon umro je, ubrzo po osnivanju Hilandara, 13. februara 1200.[16][17] Prema mišljenju nekih istoričara Simeon je umro 13.2.1199. godine. Sava je na Atosu radio na učvršćenju Nemanjinog kulta, koji je kanoniziran za sveca u sledećoj godini posle smrti, to jest 1200. ili 1201. godine.[18]

Borba Prvovenčanog i Vukana za vlast nad SrbijomUredi

 
Nakon smrti Stefana Nemanje, dolazi do borbe za vlast između Prvovenčanog i Vukana.

Nakon smrti monaha Simeona (Stefana Nemanje I) doošlo je do otvorene borbe za vlast u Srbiji između Vukana i Prvovenčanog.[19] Uoči krstaških napada na Carigrad, oko 1201. godine, Prvovenčani je proterao vizantijsku princezu Evdokiju zbog neverstva u braku. Progon Evdokije verovatno odražava i namere vladara Srbije da sebe čvršće veže za Veneciju i rimskog papu, od koga je očekivao da će dobiti kraljevsku krunu. Ponižena princeza je prvo otišla kod Vukana, koji ju je lepo primio, a zatim je iz Drača otplovila za Carigrad. Vukan je zbog ovoga uputio velikom županu teške prekore.[20] Evdokija je bila deo mirovnog ugovora sa Vizantijom na osnovu koga je Prvovenčani nasledio presto, a ne stariji Vukan. Raskid braka sa njom slabio je pravo Prvovenčanog na presto u Srbiji.

Najkasnije 1202. došlo je do unutrašnjeg rata u Srbiji. U sukobu sa bratom Vukan je dobio značajnu pomoć od ugarskog kralja Emerika. Kraljevina Ugarska napala je Srbiju 1202. godine, a Vukan je zbacio Prvovenčanog sa vlasti.[21][22] Vukan je ubrzo potom proglašen za velikog župana. Izgleda da je Vukan vladao Srbijom između 1202. i 1204/05. godine, a poraženi Prvovenčani bio je privremeno proteran iz Srbije.[21]Sukob braće oko prestola naneo je ogromne štete Raškoj i izazvao veliku sablazan.[23]

  „"U takvom neprijateljstvu i preganjanju između braće bila je srpska zemlja u velikoj nevolji, kao u nekoj teskobi, opustevši od mnogo plenjenja i prolivanja krvi, propadajući do kraja od gladi zbog neoranja, tako da su se mnogi razišli po tuđoj zemlji."“

Podršku je našao verovatno u Bugarskom carstvu. Napad krstaša u aprilu 1204. godine doveo je do pada Carigrada u ruke krstaša i Venecije, a carstvo se raspadalo. Slabljenje Vizantije, omogućilo je Bugarskoj da stekne veći uticaj i proširi svoju teritoriju (od Vizantije zauzeli su veliki deo Makedonije sa gradovima Skoplje, Ohrid i Ber). U leto 1203. godine, bugari cara Kalojana porazili su Ugarsku i osvojili oblasti od Niša do Braničeva. Kalojanov napad oslabio je Ugare i njihovog saveznika Vukana, a pomogao Prvovenčanom, ali sudeći po papskim pismima Vukan je i u jednom delu 1204. bio na vlasti u Srbiji, kao i ranije u martu 1203.[24][25]

1204. godine kralj Emerik umire, tako da je Vukan ostao bez saveznika, i 1204. ili 1205. godine, Prvovenčani, uz pomoć bugarskog cara Kalojana, preuzima vlast nad Raškom.[26][18]

Povratak Save I Nemanjića u Srbiju, mirenje braće i igumanski položajUredi

Posle nekoliko godina, nesloge, oružanih sukoba i nepotpunog pomirenja u Srbiji, Sava I Nemanjić dobio je pisma od „Stefana Nemanje, koji je vladao njegovom državom, i brata njegovog, velikog kneza Vukana”, a u pismima braća su tražili da Sava I donese mošti Svetog Simeona (Stefana Nemanje I) u Srbiju.[27] Oni su molili da ih simbolično izmiri nad kostima Svetog Simeona:

  „"Zato te neprestano molim, o prečasni oče naš Savo, poslušaj glas koji ti šaljem iz dubine srca, i ne prezri moljenja mojega, i, skupivši mošti Svetoga i Prečasnoga, učini nam milost, potrudi se i sam donesi prijatna mirisa mošti Svetoga, da se prosveti otačastvo njegovo donosom moštiju njegovih i dolaskom tvojih..."[18]

U to vreme, Latini su uspostavljali svoju vlast na Svetoj Gori.[28] Sava se odlučio da posluša Prvovenčanog i Vukana, a sa grupom učenika dođe u Srbiju.

  „I ne prezre moljenja njegova, i požurivši se sveljubazno, i skupivši mošti svetoga, i uzevši sobom Hristoljubive muževe i prepodobne, izvanredne svete črnce Svete Gore, na pohvalu i na blagodarenje svetoga, i pošavši na put, počeše putovati sa svetim u svoje otačastvo".[18]

Sava je opisao da je osam godina posle smrti monaha Simeona, to jest verovatno 1208. godine stigao u Srbiju.[29] Neki, kao Dimitrije Obolenski misle da je Simeon umro 1199, a da je Sava u Srbiju krenuo verovatno u zimu 1206/1207. godine i početkom 1207. sahranio ostatke Simeona u Studenici.[30] Prema Savinom opisu u Hvosnu je bio svečani doček Savin i svetih moštiju Simeona, a na dočeku su Stefan Nemanja II i Vukan.[31] Savin stav o vladaru potpuno je jasan, on Stefana Nemanju II naziva "vladajućim" dok Vukana zove "velikim knezom".[31] Sava je sahranio Nemanjine mošti u Studenici, a opisao je i da su se Prvovenčani i Vukan, baš tu nad moštima mrtvoga oca, konačno izmirili.[31][32]

Vukan Nemanjić se tada poslednji put spominje kao živ i ostao je da upravlja u Zeti, a izgleda da je ubrzo vlast nad njom predao sinu Đorđu.[33] Po povratku u Srbiju, Sava postaje iguman manastira Studenica, u kojem je položeno Nemanjino telo.[34]

Proglašenje autokefalnosti crkve 1219.Uredi

 
Države nastale nakon pada Vizantije.

U vreme kada je Sava I Nemanjić bio iguman u Studenici pravoslavna crkva u Srbiji nije bila samostalna, već je bila podređena Ohridskoj arhiepiskopiji, a imala je samo tri episkopije (Ras, Lipljan i Prizren) u kojima su vladike bili Grci. Sava je iskoristio tadašnje političke prilike i izborio se za autokefalnost srpske crkve.

Izgleda da je 1217. papa Honorije III u razgovoru sa poslanstvom velikog župana Srbije brzo pokazao spremnost da pošalje kraljevsku krunu u Srbiju. Po ugledu na krunisanje u Bugarskoj 1204. godine, iz Rima 1217. verovatno je predloženo velikom županu Srbije i „uzdizanje” crkvenog starešine u Srbiji pre krunisanja kralja. Predlog pape da po ugledanju na Bugarsku i u Srbiji uzdigne starešinu pravoslavne crkve bi objasnio zašto je Sava bio nezadovoljan pregovorima o krunisanju. Pregovori o krunisanju su verovatno doveli do pregovora o srpskoj pravoslavnoj crkvi 1217. Kada je otišao na Svetu goru Sava I je ojačao veze sa monasima Grcima i završio uobličenje zamisli da se uzdizanje pravoslavne crkve u Srbiji zatraži od vaseljenskog patrijarha i cara u Nikeji. U prepisci sa bratom postigao je saglasnost o tome.[35][36]

Posle dogovora sa bratom Sava I je otišao na pregovore u Nikejsko carstvo.[37] U Nikeju je otišao jer 1204. godine Carigrad je pao pod vlast Venecije i krstaša, a prestao da bude deo Vizantije. Nikeja je bila sedište za nikejskog cara Teodora I Laskarisa i vaseljenskog patrijarh Manojla I Sarantena Haritopula. Od njih je Sava I tražio samostalnost za pravoslavnu crkvu u Srbiji. Prilike za takav zahtev bile su povoljne, jer su pravoslavne episkopije u Srbiji bile potčinjene Ohridskoj arhiepiskopiji, a ona je podpadala pod drugu državu nastalu raspadom Vizantijskog carstva, Epirsku despotovinu, protivnika Nikejskog carstva. Pored toga ponude pape da on „uzdigne“ starešinu pravoslavne crkve u Srbiji dodatno su ubeđivale patrijarha i cara da ispune zahteve Save Srpskog. Za cara i patrijarha u Nikeji molba Save I bila je i prilika da se istakne značaj Nikeje kao središta istočnog hrišćanstva u sporu crkava Epira i Nikeje. Car Teodor I Laskaris i patrijarh Manojlo odlučili su da Sava I bude rukopoložen za prvog arhiepiskopa Srpske pravoslavne crkve.[38] [39] Prema starim srpskim letopisima to se dogodilo 1218/19. ( 6727) godine,[40] Iz toga je izvedeno skoro nepodeljeno mišljenje kod istraživača prošlosti Srba da je između 1.1.1219. i 31.8.1219. Sava I Nemanjić hirotonisan za arhiepiskopa.[41]

Do tada bio je monah i iguman, ali postao je arhiepiskop, preskočivši čin episkopa.[10] Takođe, Savino rukopoloženje dovelo je do delikatnog problema u oblasti kanonskog prava, koje je zabranjivalo da se određena ličnost preporuči za neku dijecezu.[42] Sava u povratku prevodi Fotijev Nomokanon (Zakonopravilo), zbornik crkvenih i pravnih propisa, sa grčkog na staroslovenski jezik. U Nomokanonu navodi i popis kanonskih knjiga, kako bi sprečio upotrebu slovenskih apokrifa.[43] Arhiepiskop Sava I u Nikeji je tražio autokefalnost, tj. da njegovi naslednici na mestu arhiepiskopa ne moraju da dolaze u Nikeju za posvećenje, već da ih može izabrati i rukopoloži sinod novostvorene arhiepiskopije u Srbiji. Car i patrijarh su ispunili i taj Savin zahtev. Vraćajući se u Srbiju, arhiepiskop Sava I je ponovo posetio Svetu goru, a odatle je verovatno poveo i neke od budućih episkopa u Srbiju.[44][45]

Arhiepiskop Sava I potom odlazi u Solun i u manastiru Filokal završava sastavljanje Nomokanona, to jest zbornika crkvenih i građanskih propisa, i objavljuje ga kao Zakonopravilo.[46] Posle povratka u Rašku 1219. godine arhiepiskop Sava I je uređivao crkveni život novostvorene arhiepiskopije. Stvarao je nove episkopije, koje su imale sedišta u manastirima, a za episkope postavio svoje učenike, od kojih su neki upravo stigli iz Hilandara.[47][45] Svi novopostavljeni episkopi dobili su po jedan prepis Zakonopravila, a novoizgrađeni manastiri su bogato darovani imanjima, njivama, šumama, vinogradima, pašnjacima i voćnjacima.[18] Za sedište arhiepiskopa određen je manastir Žiča.

Nije pouzdano utvrđen broj episkopija koje su postojale u tek stvorenoj arhiepiskopiji. Postoji mogućnost da nije sve nove episkopije osnovao 1220. godine, nego je neke odredio kasnije. Sava je osnovao osam novih episkopija: Zetsku, Humsku, Dabarsku, Moravičku, Topličku, Budimljansku, Hvostansku i Žičku (arhiepiskopska eparhija),[48][49] Zadržao je dve ili tri stare, to jest Rašku i Prizrensku, a možda i Lipljansku eparhiju.[50][51] Verovatno je episkope u Rasu, Prizrenu i Gračanici (gde je moglo biti sedište i Lipljanske episkopije) kao Grke i pristalice ohridskog arhiepiskopa Dimitrija Homatina zamenio svojim ljudima, Srbima. Savino uzdizanje za arhiepiskopa i smenjivanje episkopa u Prizrenu izazvalo je nezadovoljstvo Dimitrija Homatina. On je u maju 1220. godine uputio protestno pismo Savi. U pismu prigovara Savi da je monah, to jest da je nekanonski uzdignut za arhiepiskopa jer pre toga nije bio episkop. Poslednji prigovor u pismu arhiepiskopu Savi je da je tiranski smenio kanonski postavljenog episkopa u Prizrenu i imenovao novog.[52][53][54] Arhiepiskop nudi Srbima priliku da se pokaju, ili će izopštiti Savu i sve koji s njim opšte, "bili oni u crkvenom ili u svetovnom redu ili činu", iz zajednice vernih.[54]

 
Štap Svetog Save, iz manastira Sveta Trojica u Pljevljima

Pošto je stekla autokefalnost, crkva u Raškoj je ohrabrivala širenje pravoslavlja pod zaštitom dinastije Nemanjić.[55] Episkopija u Dabru na Limu je postavljena uz bosansku granicu, da suzbija bogumilsko učenje.[56] Arhiepiskop Sava I odabrao je jednu grupu učenika čiji je zadatak bio da kao njegovi zastupnici misionare po Raškoj i iskorenjuju „neznaboštvo“.[57]


Krunisanje Prvovenčanog u ŽičiUredi

 
Litografija Stefana Prvovenčanog iz 1851. godine

Nakon obnavljanja pregovora 1217. o krunisanju za kralja sa novim papom Honorijem III, veliki župan Srbije Stefan Nemanja II postigao je svoj višegodišnji cilj da Srbija bude priznata kao kraljevina. Pisani izvori iz 13. veka opisuju jedno krunisanje Stefana Prvovenčanog za kralja, ali u njihovom opisu postoje neke značajne razlike.[58] Zapadni pisani izvor, Toma Arhiđakon Spliski opisuje krunisanje koje je izvršio poslanik pape pape Honorija III.[59] Važno je primetiti da Toma Splićanin nije prisustvovao krunisanju, a možda nije poznavao nikoga od prisutnih tom događaju.[60] Pored toga kada je pisao o Katoličkoj crkvi Toma Splićanin nije uvek pouzdan, nego je pisao tako da je pravio falsitikate.[61] Zbog toga njegovo pisanje da je papin poslanik krunisao Prvovenčanog nije potpuno pouzdano, a osporava ga pisanje Domentijana Hilandarca.[62] Pre osamstogodišnjice krunisanja Prvovenčanog, srpski istoričari su brzopleto čitali opis krunisanja Prvovenčanog kod Tome Splićanina i mislili da on piše samo o događajima u 1217. godini, to jest da je krunisanje Prvovenčanog bilo 1217. Toma Splićanin neposrednon pre opisa poslanstva i krunisanja Prvovenčanog izričito je spomenuo da govori o vremenu koje obuhvata najmanje dve godine, to jest 1217. i 1218.[63] Bliži, srpski hagiografi Domentijan i Teodosije opisuju da je arhiepiskop Sava I Nemanjić na saboru u Žiči izvršio krunisanje svoga brata.[64][65] Teško je osporavati uverljivi opis koji je ostavio Savin učenik Domentijan.[66] Domentijan Hilandarac je skoro sigurno poznavao jednog od prisutnih na krunisanju, svog učitelja, Savu I Nemanjića. Zbog toga je verovatno imao opis svedoka krunisanja, ali možda jei sam bio prisutan u Žiči kada je krunisanje obavljeno. Arhiđakon Toma Splićanin izgleda nije poznavao papinog poslanika koji je odneo krunu u Srbiju, a mogao je pisati ono što je bilo “očekivano”, to jest kako je on zamišljao da se trebalo dogoditi. Odatle, iz svoje mašte, je pisao da je da donosilac krune i izvršio krunisanje. Domentijan je važniji i pouzdaniji izvor od Tome Splićanina. Jedino ispravno je zamisliti da je bilo jedno krunisanje kraljevskom krunom iz Rima koje je izvršio arhiepiskop Sava I Srpski u Žiči kako to opisuje Domentijan u žitiju svog učitelja. Sava I je postao arhiepiskop 1219. godine i krunisanje nije moglo biti pre te godine, a to potvrđuje i najstariji pisani izvor u kome se Stefan Nemanja II Prvovenčani pojavljuje kao „krunisani kralj“, koji je iz marta 1220. Dakle krunidbeni sabor Stefana Prvovenčanog u Žiči mogao je biti krajem 1219. ili početkom 1220.[67] Od pape poslata kraljevska kruna podizala je ugled srpskog vladara Stefana Prvovenčanog i predstavljala je međunarodno pravno priznanje Srbije kao nezavisne države, ali, istovremeno, priznanje krune koja je poslata iz Rima u Srbiji je podizalo ugled rimskog pape među Srbima.[68]

Arhiepiskop Sava I u Svetoj ZemljiUredi

 
Epirska Despotovina je na vrhuncu moći pod svojim uticajem imala i Rašku.

Kao iguman Studenice, a zatim i arhiepiskop Srbije, Sava I Nemanjić je za svog brata i Srbiju obavljao i diplomatske poslove. Tako je Prvovenčani poslao arhiepiskopa Savu I (oko 1220) da pregovara sa ugarskim kraljem Andrijom II (1205-1235) i odgovori ga od rata protiv Srbije.[69]

Stefan Prvovenčani pred smrt se razboleo i bolovao je na nekom od svojih dvorova. Tu ga je našao arhiepiskop Sava I i neposredno pre smrti zamonašio davši mu ime Simon, a umro je 24. septembra 1227.[70] Posle smrti Prvovenčanog, Sava I je krunisao 1227. (ili 1228) u Žiči njegovog sina Stefana Radoslavaza kralja Srbije. Ipak, novi kralj ubrzo je izgleda izazvao nezadovoljstvo svog strica arhiepiskopa Save, jer se za objašnjenje crkvenih (kanonskih) pitanja obratio ohridskom arhiepiskopu Dimitriju Homatinu.[71] Kralj Radoslav se u vanjskoj politici oslanjao na Epirsku Despotovinu i želeo da izgladi odnose sa Ohridskom arhiepiskopijom, koja je bila u Teodorovoj državi. Radoslav se dopisivao sa ohridskim arhiepiskopom u vezi sa nedoumicama oko crkvenih pitanja.[72] Neki istoričari smatraju da je Sava napustio Rašku zbog crkvene politike novoga kralja.[73][74]

Manji spor za Stefanom Radoslavom zbog kraljevog obraćanja ohridskom arhiepiskopu mogao je biti povod za arhiepiskopa Savu da ispuni svoju ranije nastalu želju da poseti Svetu zemlju. Sava je otišao na svoje prvo putovanje u zemlju gde se rodio i propovedao Hrist 1229. godine, a sledeće 1330. godine se vratio u Srbiju.[75][76]. Na tom putu je svratio na nikejski, Teodoru neprijateljski, dvor, kod cara Jovana Duke Vataca.[74] Takođe je putovao Palestinom, gde je obišao Jerusalim, Vitlejem i Jordan. U zimu 1229/30. je posetio Epirsku Despotovinu, išao na Svetu goru a potom boravio u Solunu gde se sastao sa Teodorom Anđelom. Savino putovanje na Istok imalo je velikog značaja za razvoj bogosluženja u srpskoj crkvi. Na ovom putu, Sava je proučio Jerusalimski tipik po kome je organizovan život u manastiru Svetog Save Osvećenog, a po povratku u zemlju je u bogoslužbenu praksu srpske crkve uneo neke elemente iz ovog tipika.[77]

Svrgavanje RadoslavaUredi

Teodor Anđeo, vladar Epirske Despotovine, Radoslavljev tast i zaštitnik, biva poražen od Bugara 1230. godine u bici kod Klokotnice. Iste godine, Sava se vraća u zemlju i ženi Vladislava Nemanjića kćerkom bugarskog cara Asena.[74]

Porazom Teodora Duke, kralj Radoslav ostaje bez moćne podrške. 1233. godine raški velikaši dižu bunu i uz bugarsku pomoć svrgavaju Radoslava početkom 1234. godine. Na presto dolazi njegov mlađi brat Vladislav, oženjen ćerkom bugarskog cara. Sava ga je krunisao za kralja 1234. godine.

Povlačenje i smrtUredi

Sava se povlači sa položaja arhiepiskopa 1234. godine (John Fine njegovu abdikciju smešta u 1233. godinu[78]). Za naslednika je postavio svog učenika Arsenija. Potom se uputio na drugo putovanje na Istok.

Ukrcao se u Budvi u proleće 1234. godine i prispeo u luku Brindizi u južnoj Italiji. Odatle se zaputio u Palestinu gde se u Jerusalimu sastao sa patrijarhom Atanasijem. Slobodno se dalje kretao po Egiptu gde je vladala dinastija Ejubida. Sastao se i sa aleksandrijskim patrijarhom, a zatim ga je lično primio sultan Al-Kamil koji mu je obezbedio vodiče za obilazak Sinaja. Sa Sinaja ponovo odlazi u Jerusalim i preko Antiohije dolazi u Malu Aziju. U Carigradu je primio poziv bugarskog cara Ivana Asena II koji ga je pozvao u posetu. Početkom 1236. stigao je u Bugarsku, gde ga zatiče smrt u bugarskoj prijestonici Velikom Trnovu. Prema predanju, nakon učešća u ceremoniji blagosiljanja vode je uhvatio prehladu, koja se razvila u upalu pluća, od čega je i umro.[79]

Njegove mošti je u manastir Mileševu preneo njegov nećak, kralj Vladislav 1237. godine.

DjelaUredi

 
Savino Zakonopravilo, prepis iz 1262.
Glavni članak: Zakonopravilo

Savin književni rad je namenjen poglavito organizaciji manastira. Sava je preveo i priredio vizantijski Nomokanon, radi organizovanja crkvene administracije u Srbiji. Sava je takođe doneo u Srbiju prevode manastirskih pravila sa Svete Gore, da se koriste i prilagode za srpske manastire.[80] Sava je u Rašku doneo i prevode drugih grčkih tekstova (žitija, besedi i slično) sa Svete Gore, gde je boravilo sve više Srba monaha.[81]

Najznačajnija pisana djela koja se pripisuju svetom Savi su:

  • Tipikon, pravilnik života u manastiru („Karejski tipik“, „Hilandarski tipik“ i „Studenički tipik“)
  • Nomokanon, Savina verzija vizantijskog Nomokanona, zbornika crkvenih i svetovnih pravila
  • Žitije svetog Simeona, hagiografija Savinog oca Stefana Nemanje

Hagiografija Stefana Nemanje se nalazi na početku „Studeničkog tipika“, ali je docnije postala samostalno delo. Ostali Savini spisi su: „Služba Svetom Simeonu“, „Poslanica igumanu Spiridonu“, „Ustav za držanje ‘Psaltira’“.

Po oceni Milana Kašanina, „istinskoj književnosti i originalnom stvaralaštvu od onoga što je Sava napisao pripada u svemu stotinak stranica“.[82]

Kult svetog SaveUredi

 
Hram svetog Save u Beogradu.

Kroz vekove je Sava postao folklorna pojava, junak narodnih priča koji nadmudruje đavola.[2] Mošti svetog Save su bile u Mileševi, sve dok ih Sinan-paša nije spalio u Beogradu kao kaznu za banatski ustanak Srba 1594. godine. Posle oslobođenja od Turaka na Vračaru je podignut Hram svetog Save.

U crkveni kalendar sveti Sava je ušao tek za Balkanskih ratova 1912-1913. Srpska pravoslavna crkva slavi Savu kao sveca 27. januara po gregorijanskom, odnosno 14. januara po julijanskom kalendaru. Nakon Prvoga svetskoga rata Sv. Sava postaje školska slava u sklopu stvaranja ‘svetosavlja’. Za vrijeme SFRJ nije se službeno slavio, da bi se u škole vratio 1990. kao neradni dan i školska slava.[2]

Svetog Savu danas neki nazivaju utemeljivačem srpske crkve, prosvete, kulture i "celokupne srpske ideje".[83] Justin Popović piše da je Sveti Sava "svojim jevanđelskim djelima postao, i navijek ostao, najmudriji i najveći srpski filozof".[84] On se također smatra utemeljivačem obrazovanja i začetnikom srpske srednjovekovne književnosti.[85]

Dan Svetog Save, Savindan, obeležava se kao školska slava u školama u Srbiji i Republici Srpskoj. Sveti Sava je prvi put ustanovljen za školsku slavu odlukom Sovjeta Knjažestva Srbskog 2. januara 1840. godine.[86] Srpsko pravoslavlje se, po Svetom Savi, često naziva svetosavlje, kao „hrišćanstvo srpskog stila“. Termin „svetosavlje“ je nastao tridesetih godina 20. vijeka u Kraljevini Jugoslaviji.

Smatra se da je SPC stvaranjem kulta Save htela da ostvari kontinuitet sa državnom idejom monarhije Nemanjića.[87]


Vidi jošUredi

IzvoriUredi

  1. 1,0 1,1 Logos 2017, str. 142 sa napomenom 692.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Miloš Vasić, Slučaj Svetog Save
  3. Domentijan Hilandarac 1970, str. 119-120.
  4. Teodosije, Žitija, str. 6-7.
  5. Logos 2017, str. 140, 142.
  6. Logos 2017, str. 141-142.
  7. Logos 2017, str. 142.
  8. Domentijan Hilandarac 1970, str. 121-123.
  9. Teodosije, Žitija, str. 8-9.
  10. 10,0 10,1 Novak Kilibarda: Crnogorci ne ljube lance
  11. Stefan Nemanja.
  12. Logos 2017, str. 142-143 napomena 694.
  13. Logos 2017, str. 143, 148, 154, 158.
  14. Sveti Sava 2009, str. 69.
  15. Logos 2017, str. 140-142, 154-156 i 158 sa napomenom 784. Iz povelje Splitu izdate 1190-92. i natpisa u Kotoru iz 1195. vidi se da je Vukan bio knez, ali i samozvani kralj, u Zeti oko 1191. U Studeničkom tipiku, Sava I njegovog brata Vukana tituliše samo “velikim knezom”.
  16. Logos 2017, str. 145-150.
  17. Sveti Sava, str. 12, 76. Prema pisanju Save, monah Simeon (Stefan Nemanja I) je preminuo u dubokoj starosti u manastiru Hilandar 1200 i nema dovoljno razloga za sumnju u istinitost te neposredne tvrdnje o smrti Savinog oca, koju je Sava ponovio u dva tipika.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 Greška kod citiranja: Nevaljana oznaka <ref>; nije naveden tekst za reference s imenom Fajfrić
  19. Logos 2017, str. 145-150, 155.
  20. Logos 2017, str. 155.
  21. 21,0 21,1 Prvovenčani.
  22. Logos 2017, str. 155 sa napomenom 764. Ugarski kralj Emerik sebe je video kao vrhovnog vladara Vukanove Srbije, a od 1202. u tituli kraljeva Ugarske se javlja i i ime Srbije (Seruiaeque Rex).
  23. "Hoću ovde da ispričam mržnju braće, a ustežem se od stida" (Teodosije)
  24. Istorija srpskog naroda, I, Beograd (1994). str. 269, 270.
  25. Logos 2017, str. 155-157.
  26. Logos 2017, str. 154-156. Kao štićenik bugarskog vladara Kalojana (1197-1207), Prvovenčani se mogao vratiti u Srbiju 1204. ili 1205. i izmiriti sa Vukanom.
  27. Sveti Sava 2009, str. 75.
  28. Obolenski 1991, str. 138, 139.
  29. Logos 2017, str. 158.
  30. Obolenski 1991, str. 135, 140, 141.
  31. 31,0 31,1 31,2 Sveti Sava 2009, str. 76.
  32. Logos 2017, str. 148, 158. Iz Savinog opisa tog događaja nesumnjivo je da je on na tom saboru delovao kao pomiritelj starije braće velikog župana Stefana Nemanje II i kneza Vukana, a kovčeg umrlog oca Svetog Simeona je poslužio kao podsetnik da se obnavlja duh želje umrlog velikog župana Stefana Nemanje I da dva njegova starija sina u slozi treba da upravljaju Srbijom onako kako je to on poželeo i saopštio na saboru 25.3.1196. godine kada se odricao prestola.
  33. Logos 2017, str. 158, 160 sa napomenom 784.
  34. Logos 2017, str. 158. Iguman Sava Nemanjić sastavio je novi Studenički tipik, verovatno 1208. ili 1209. godine. Glavni deo tipika koji uređuje život monaha sastavljen je prema Hilandarskom tipiku.
  35. Logos 2017, str. 161-163 sa napomenom 801.
  36. Domentijan Hilandarac 1970, str. 199-201.
  37. Obolenski, 168-169.
  38. Konstantin Jireček, "Istorije Srba", Prva sveska (str. 219), Beograd. 1922.
  39. Logos 2017, str. 157, 162.
  40. Stojanović 1927, str. 182, 186, 194, 198.
  41. Logos 2017, str. 162.
  42. Obolenski, 171.
  43. Branko Bjelajac, Srbi i rukopisno Sveto pismo
  44. Ćirković 2008, str. 43.
  45. 45,0 45,1 Logos 2017, str. 162-163.
  46. Bogdanović 1981, str. 322-324.
  47. D. Obolenski, Šest vizantijskih portreta (Sveti Sava), Beograd 2004, str. 175.
  48. Bogdanović 1981, str. 317-320.
  49. Popović 2002, str. 171-184.
  50. Janković 1983, str. 27–37.
  51. Logos 2017, str. 161-164 sa napomenom 812. Stari srpski letopisi nabrajaju 12 episkopija u Savinoj arhiepiskopiji, ali u tom nabrajanju greškom se pojavljuju Beogradska i Braničevska episkopija. One su bile izvan Srbije u vreme Prvovenčanog. Nije jasno šta je bilo sa starim sedištem episkopije u Lipljanu. Lipljan se nalazio u Srbiji, ali možda nije bio tada sedište episkopa. U spiskovima starih srpskih letopisaca se pojavljuje Gračanica kao sedište lipljanskog episkopa. Tako da je bilo 10 episkopija, ili 11 sa Lipljanom.
  52. Svetosavski zbornik, knjiga 2 1939, str. 91-111.
  53. Istorija srpskog naroda I, 308-309.
  54. 54,0 54,1 Sveti Sava (S. Stanojević)
  55. McDaniel, Gordon, "Uvod", Danilovi nastavljači, Beograd: Prosveta, ISBN 9788607004423, OCLC 243714767, http://www.rastko.rs/kosovo/pecarsija/ljudi/danilovi-nastavljaci/uvod_l.html. pristupljeno 23. oktobar 2011 
  56. Vladimir Ćorović, Istorija srpskog naroda (Latinsko carstvo i stvaranje Srpske kraljevine)
  57. D. Obolenski, Šest vizantijskih portreta (Sveti Sava), Beograd 2004, str. 175.
  58. Logos 2017, str. 164-168.
  59. Arhiđakon Toma 2003, str. 93 Pišući kako je ugarski kralj Andrija II (1205-1235) otišao preko Splita u krstaški pohod u Svetu zemlju u avgustu 1217. godine, a neki njegovi vojnici napustili Split tek 1218. arhiđakon Toma Splićanin dodaje: „U isto vreme gospodar Srbije ili Raške Stevan, koji se nazivao velikim županom, poslao je izaslanike ... i isposlovao od Honorija kraljevsku krunu. On Honorije III je poslao izaslanika iz svoje najuže pratnje, koji dođe i okruni ga velikog župana kao prvog kralja njegove zemlje.” Iz ovog izgleda da je Tomi Splićaninu važno kada je prošlo poslanstvo koje je poslato iz Srbije u Rim papi, ali ne i kada je bilo krunisanje, tj. on nije zapisao vreme krunisanja..
  60. Logos 2017, str. 167.
  61. Basić 2005, str. 7-8, 14-15, 18. Falsifikatorski je pisao o osnivanju Splitske nadbiskupije.
  62. Domentijan Hilandarac 1970, str. 226-227. Domentijan Hilandarac je pouzdaniji i bliži krunisanju, a opisao je da je arhiepiskop Sava I Nemanjić krunisao Prvovenčanog za kralja krunom poslatom iz Rima.
  63. Arhiđakon Toma 2003, str. 93 "Kralj nije mogao imati toliko brodovlje koje bi dostajalo za prijevoz svih križara. Zbog toga su neki bili prisiljeni vratiti se kući, a drugi su čekali do sljedeće godine." Nema sumnje "sljedeće godine" se odnosi na 1218. Tek posle spominjanja događaja koji počinje 1217. a završava u 1218. Toma Splićanin je dopisao: "U isto vreme gospodar Srbije ili Raške Stevan, koji se nazivao velikim županom, poslao je izaslanike ... i isposlovao od Honorija kraljevsku krunu. On [Honorije III] je poslao izaslanika iz svoje najuže pratnje, koji dođe i okruni ga [velikog župana] kao prvog kralja njegove zemlje." Iz ovog, očigledno je da Toma Splićanin kada piše o poslanstvu Prvovenčanog u Rim i njegovom krunisanju opisuje dva vezana događaja, ali da su se oni desili jedan u 1217. a drugi u 1218. ili nekoj kasnijoj godini, to jest 1219. Toma Splićanin nije spomenuo godinu krunisanja Prvovenčanog, a istoričari su je proizvoljno zamislili.
  64. Domentijan Hilandarac 1970, str. 226, 227.
  65. Antologija srpske književnosti, Teodosije, Žitija. str. 71, 72.
  66. Domentijan 1970, str. 226-227. “... izabravši od svojih učenika … episkopa Metodija i posla ga u Rim … I napisavši poslanicu … papi ... molio je da mu pošalje ... blagosloveni venac, da venča svog brata na kraljevstvo po prvom otačastvu kraljevstva njihovog, u kome se i otac njihov rodi … u mestu zvanom Dioklitija, koje se zove veliko kraljevstvo od početka ... prenesen bi blagosloveni venac u otačastvo njegovo ... Prizvavši blagovernog brata svoga, prevelikog župana kir Stefana, u veliku arhiepiskopiju zvanu Ži(t)ču … preosvećeni kir Sava satvori po običaju svenoćno stojanje … i posle ... ishoda svete liturgije, uzevši sveti venac u velikom svetilištu, venča blagovernog brata svoga, i pomaza ga Duhom svetim na kraljevstvo da se zove samodržavni gospodin kir Stefan kralj svih srpskih i pomorskih zemalja”.
  67. Logos 2017, str. 164-168. Krunisanje Prvovenčanog bilo je verovatno na Božić 1219.
  68. Logos 2017, str. 127-133, 168-169.
  69. Logos 2017, str. 168.
  70. Logos 2017, str. 169 napomenom 836.
  71. Svetosavski zbornik, knjiga 2 1939, str. 149-189.
  72. Оболенски, 181.
  73. Историја српског народа I, 308-309.
  74. 74,0 74,1 74,2 Grigorije Mikić, Od samostalnosti Srpske Crkve do ukidanja Pećke patrijaršije
  75. Marković 2009, str. 15-25.
  76. Logos 2017, str. 170-171.
  77. Оболенски, 183.
  78. John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest (p. 117), The University of Michigan Press, 2009.
  79. ST. SAVA, ARCHBISHOP OF SERBIA
  80. John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest (p. 119), The University of Michigan Press, 2009.
  81. John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest (p. 119), The University of Michigan Press, 2009.
  82. Milan Kašanin, Srpska književnost u srednjem veku, 1975.
  83. Српске странпутице-европејци, конзервативци,неопагани и екуменисти
  84. Dr Justin Popović: „Svetosavlje kao filosofija života
  85. Danas je Sveti Sava
  86. Mile Nedeljković, 1998.
  87. Antiratne i mirovne ideje u istoriji Srbije i antiratni pokreti do 2000. godine

LiteraturaUredi

Vanjske vezeUredi

Prethodnik:
nema
arhiepiskop srpski
12331263.
Nasljednik:
Arsenije I Sremac