Razlike između izmjena na stranici "Kalendarska era"

Dodana 82 bajta ,  prije 5 godina
m/м
robot kozmetičke promjene
m/м (Vraćene izmjene 37.203.111.155 (razgovor) na posljednju izmjenu korisnika Orijentolog)
m/м (robot kozmetičke promjene)
 
U drevnim vremenima, brojale su se [[vladarska godina|vladarske godine]] od ustoličenja monarha. Ovo znatno otežava rekonstrukciju [[hronologija starog Bliskog istoka|hronologije starog Bliskog istoka]], koja počiva na raznolikim i rasutim spiskovima kraljeva, poput [[sumerski spisak kraljeva|Sumerskog spiska kraljeva]] ili vavilonskog [[kanon kraljeva|Kanona kraljeva]]. Računanje po [[ime ere|imenima ere]] koja su birali vladajući monarsi, ostalo je u upotrebi u Istočnoj Aziji sve do 20. veka, a u Japanu se još uvek koristi.
 
== Antički sistemi datiranja ==
=== Grčko-helenistički ===
==== Olimpijade ====
Kod starih Grka, uobičajeni metod za odmeravanje prolaska godina počivao je na poretku Olimpijskih igara, koje su prvi put održane [[776. pne.]]. Ove panhelenske igre su raznim nezavisnim gradovima-državama pružale uzajamno razumljiv sistem datiranja. Pri tome, same igre su se nazivale "Olimpijske igre", a "''[[Olimpijada (period)|Olimpijada]]''" je četvorogodišnji interval između igara. Prva Olimpijada takođe označava tradicionalni početak grčke istorijske civilizacije i vođenja zapisa; i danas se smatra krajem zapadne praistorije i početkom istorijske epohe. Ovaj sistem je korišćen od 4. stoleća pne. do 3. ili 4. stoleća nove ere.
 
==== Seleukidska era ====
U većem delu Bliskog istoka se od 4. st. pne. do 6. st. n.e. koristila ''[[seleukidska era]]'', čija je epoha bila 312. pne., godina kada je [[Seleuk I Nikator]] zauzeo [[Vavilon]], čime je započeo vladavinu svoju, i svoje dinastije, nad azijskim delom imperije [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]]. Ova era se javlja u [[hebrejska Biblija|Hebrejskoj Bibliji]] u [[Knjiga Makaveja|Knjizi Makaveja]]; Jevreji su ovu eru koristili i tokom Srednjeg veka, pod nazivom Era ugovora, jer su njome datirani pravni dokumenti.
----
=== Stari Rim ===
==== Konzularno datiranje ====
Stari i uobičajeni običaj bilo je rimsko ''[[rimski konzul|konzularno]]'' datiranje. Ovo je podrazumevalo imenovanje obojice ''consules ordinarii'' koji su preuzimali taj položaj 1. januara/siječnja građanske godine. Ponekad se dešavalo da jedan ili obojica konzula ne budu imenovani do novembra ili decembra prethodne godine, a vest o imenovanju bi možda stigla tek nekoliko meseci od početka godine u sve delove [[Rimsko carstvo|Rimskog carstva]], pa ponekad nalazimo natpise gde je godina definisana kao "posle konzulata" prethodnog para konzula, što se naziva post-konzularno datiranje. Upotreba konzularnog datiranja je okončana [[541]]. godine, kada je [[Justinijan I]] prestao sa imenovanjem konzula. Praktično je uvedeno datiranje po ''vladavinama [[vizantijski car|careva]]'' a zatim [[Datiranje postanja|datiranje od Postanja]].
 
==== Od osnivanja Rima ====
Jedan retko korišćeni metod datiranja bilo je da se navede godina ''anno urbis conditae'' ([[latinski jezik|latinski]]: "u godini osnovanog grada [Rima]", skraćeno AUC). Često se neispravno daje da AUC znači ''[[ab urbe condita]]'', što je naslov [[Livije]]ve istorije Rima. Rimski istoričari su koristili nekoliko epoha, njihove današnje kolege uglavnom usvajaju [[Marko Terencije Varon|VaronVaronovu]]ovu epohu, nama poznatu kao 753. godinu pne.
 
Ovaj sistem je uveo Marko Terencije Varon u 1. veku pne.. Prvi dan njene godine bio je Dan Osnivača ([[21.4.|21. april/travnja]]), mada većina modernih istoričara pretpostavlja da je koincidirala sa modernom istorijskom godinom (1. januar - 31. decembar). U [[rimski kalendar|prvobitnom rimskom]] i [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]] je retko korišćena — dominiralo je imenovanje dvojice konzula koja su bila na položaju u konkretnoj godini. Godina {{CURRENTYEAR}} n.e. je AUC {{#expr: {{CURRENTYEAR}}+753}} (godina n.e. + 753, odn. 754 - godina pne.).
Iberijski istoričar [[Orozije]] je oko 400. n.e. koristio AUC eru. Papa [[Bonifacije IV]] (oko 600.) mogao je biti prvi koji je koristio AUC i ''Anno Domini'' (novu) eru; zabeležio je 607. godinu kao AUC 1360.
 
==== Vladarske godine rimskih careva ====
Još jedan sistem, koji se nalazi ređe nego što se mislilo, bilo je upotreba vladarske godine [[rimski car|rimskog cara]]. Prvi car, [[August (rimski car)|August]], označavao je godine svoje vlasti brojanjem koliko puta je bio konzul i koliko puta mu je [[Rimski senat]] dao ovlašćenja [[tribun]]a. Time je pažljivo poštovao fikciju da njegova vlast potiče od ovih položaja koji su mu dati, a ne od njegove osobe ili mnogih [[legija]] pod njegovom kontrolom. Njegovi naslednici su sledili ovu praksu sve dok nije izbledelo sećanje na [[Rimska republika|Rimsku republiku]], na prelazu iz drugog u treće stoleće, kada su otvoreno počeli koristiti i svoju vladarsku godinu.
 
==== Datiranje od rimskog osvajanja ====
Neki regioni Rimskog carstva su datirali svoje kalendare od vremena rimskog osvajanja ili ustanovljenja rimske vlasti.
* '''[[Španska era]]''' (ili Hispanska) je brojala godine od 38. pne., što je verovatno bio datum nametanja nekog novog poreza u Iberiji. To bi označavalo uvođenje rimske vlasti u Hispaniji i ta era je korišćena u zvaničnim dokumentima hrišćanskih država na poluostrvu sve do 15. veka.
* Tokom rimskog i vizantijskog perioda, neformalni region [[Dekapolis]] i drugi helenizovani gradovi Sirije i Palestine su koristili '''[[Pompejeva era|Pompejevu eru]]''', koja je brojala godine od 63. pne., kada je taj rimski general osvojio region.
 
==== Drugi sistemi datiranja ====
Postojale su i mnoge druge, lokalne ere, npr. od godine osnivanja pojedinog grada, vladarska godina susednog [[persija|persijskog]] cara, kasnije čak i godina aktuelnog [[Kalif]]a.
----
=== Kina ===
Kina je tradicionalno računala vreme po [[ime kineske ere|vladarskim godinama svojih careva]] (''niánhào'').
 
Većina Kineza ne pripisuje brojeve godinama [[kineski kalendar|kineskog kalendara]]. Oni ređi koji to čine, poput Kineza u inostranstvu, koriste kontinualno brojanje godina od vladavine legendarnog [[Žuti Car|Žutog Cara]], 2698. pne. uzimaju kao godinu 1. Zapadni pisci počinju brojanje bilo na 2637. pne., ili 60 godina ranije, na 2697. pne. (v. [[kineski kalendar]]). Tako početkom {{CURRENTYEAR}}. može početi kineska godina {{#expr: {{CURRENTYEAR}}+2637}} ili {{#expr: {{CURRENTYEAR}}+2697}}. Moguće je da se godina označava i brojem iz zvaničnog gregorijanskog kalendara, mada se one ne poklapaju sasvim.
 
== Pozna antika i Srednji vek ==
Većina tradicionalnih kalendarskih era koje se danas koriste, uvedene su u vreme prelaza sa [[Pozna antika|Pozne antike]] na [[Rani Srednji vek]].
* '''Indikt'''. Rasprostranjena je bila upotreba ciklusa [[indikt]]a (ili indiktiona; 15 indikata je činilo ciklus poljoprivrednog oporezivanja, jedan indikt je trajao godinu dana). Dokumenti i događaji se od 4. veka datiraju po godini ciklusa (npr. "peti indikt", "deseti indikt"), sami ciklusi nisu numerisani. Upotreba indikta će se nastaviti dugo nakon što je prestalo sakupljanje izvornog poreza. Ovaj sistem je korišćen u [[Vizantija|Vizantiji]] i okolini, uključujući Srbiju, do osmanskih osvajanja, ali i u Galiji. [[Dionisije Mali]], koji je formulisao današnju novu eru, dao je pravilo za računanje indikta: godini n.e. dodati 3, podeliti sa 15, ostatak daje indikt; ako je ostatak 0, indikt je 15..<ref>Blackburn, B & Holford-Strevens, L. (1999, 2003). ''The Oxford Companion to the Year: an exploration of calendar customs and time-reckoning'' (corrected printing). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-214231-3. p. 770.</ref> npr. (2009+3)/15 = 134 i ostatak 2, što je i indikt. Početak godine se razlikovao, osim 1. januara/siječnja, godina je mogla počinjati i nekim crkvenim praznikom, kao Blagovestima (25. mart/ožujka), ili 1. septembra/rujna, kao u Vizantiji.
* '''[[Etos Kosmu]]''' ("godina sveta") iz [[vizantijski kalendar|vizantijskog kalendara]] koristi jedan proračun vremena Postanja; njena prva godina počinje 1. 9. 5509. pne.. Prvi put je upotrebljena u 7. stoleću, kasnije će postati dominantna u Vizantiji i njenom kulturnom krugu. Godina {{#expr: {{CURRENTYEAR}}+5508}}. ove ere zahvata period {{#expr: {{CURRENTYEAR}}-1}}-{{CURRENTYEAR}}. n.e..
* Egipatska '''Era Mučenika''' (''Anno Martyrum'' A.M.) odn. [[Dioklecijanova era]] se računa od početka vladavine tog rimskog cara, njena prva godina je 284-5. n.e.. U Rimu nije bio običaj da se koriste vladarske godine, ali jeste u [[rimski Egipat|rimskom Egiptu]], kojim je car vladao preko prefekta. Egipatska, odn. [[koptski kalendar|koptska godina]] (poznata i kao aleksandrijska g.), počinjala je 29. avgusta/kolovoza po julijanskom kalendaru (30-tog pred julijansku prestupnu godinu). Dioklecijan je ukinuo posebni status Egipta, koji je nakon toga sledio normalni rimski kalendar, sa početkom godine 1. januara. Ali, dugo nakon toga, era je korišćena u uskršnjim tablicama pripremanim u Aleksandriji, mada je Dioklecijan bio veliki progonitelj hrišćana. [[Koptska crkva]] je zadržala kalendar s početkom 29. avgusta i eru, koja je od 643. poznata kao Era Mučenika<ref>Blackburn & Holford-Strevens. (1999, 2003). 766&ndash;7.</ref>.
* U [[Etiopija|Etiopiji]] se koristi '''Era Inkarnacije''' (Isusovog utelovljenja). [[Etiopski kalendar]] je istovetan koptskom, s različitim brojem godine, početna tačka mu je 29. 8. 8. n.e..
* [[Jermenski kalendar]] broji godine od 552. n.e.. Međutim, pominje se i era sa početkom 2492. pne.<ref>[http://www.haytomar.com/calendar.php?l=en Ancient Armenian Calendar]</ref>.
 
=== Dionisijeva nova era ===
{{main|Anno Domini|Naša era}}
Eru koja počiva na [[Isus]]ovoj [[inkarnacija (hrišćanstvo)|Inkarnaciji]] (utelovljenju) uveo je [[Dionisije Mali]] 525. i ona se još uvek koristi, uz razne reforme i derivate. Tek u kasnom devetom stoleću je napravljena razlika, da li je Inkarnacija Isusovo začeće ili rođenje.<ref>Blackburn & Holford-Strevens. (1999, 2003). Glossary s. v. Incarnation era.</ref> Početak numerisane godine se razlikovao od mesta do mesta, [[Škotska]] je usvojila 1. januar/siječnja kao dan kada se menja broj godine, što je već bilo normalno u kontinentalnoj (naročito katoličkoj) Evropi. Engleska je ovo usvojila 1752.<ref>Blackburn & Holford-Strevens. (1999, 2003). p. 7</ref>
* ''[[Anno Domini]]'' ([[latinski jezik|latinski]]: "[u] godini [našeg] Gospoda"), skraćeno ''A.D.''; na našem jeziku "L(j)eto Gospodnje". Ovo je era gregorijanskog kalendara, (prethodno i julijanskog, naročito na zapadu). Identična joj je ''Anno Salutis'' - "(u) godini Spasenja". Era bi trebalo da broji godine od Isusovog utelovljenja, ali zapravo "kasni" nekoliko godina. Godine pre 1. godine su se brojale uz oznaku BC (''Before Christ'') na engleskom, odn Pr(ij)e Hrista/Krista; nije bilo 0. godine ni negativnih brojeva. Prvi dan godine u srednjovekovnom kalendaru uglavnom nije bio 1. januara, već 1. mart, 25. mart ([[Blagovesti]]), [[Uskrs]], 1. septembar ili 25. decembar ([[Božić]]). Da godina počinje 1. januara, bilo je deo gregorijanske reforme, ali neke zemlje su prebacile početak godine na taj dan još i pre prelaska na novi kalendar.
* Naša era, Nova era, Opšta era (ovo zadnje je uobičajeno na engleskom: ''Common Era'') je ekvivalentno eri ''Anno Domini''. Naziv je sličan izrazu ''Era Vulgaris'' (EV) iz prošlosti, gde "vulgarno" označava "uopštenost" ili "uobičajenost". Ovim nazivom (na engleskom: CE i BCE) se oznaka godine želi razdvojiti od religijske konotacije, s obzirom da se ova era danas koristi globalno, ne samo u hrišćanskim zemljama. U bivšoj Jugoslaviji ekvivalentne oznake su korišćene i zbog isključive sekularne prirode vladajuće ideologije. Ipak, neki su i naziv "Nova era" uporedili sa [[Novi zavet|Novim zavetom]] i tako mu dali religijski značaj.
 
==== Poreklom od Dionisijeve ere ====
* [[Astronomijsko brojanje godina]] poistovećuje godinu 1. pne. sa godinom 0. i unazad broji negativne godine: 2. pne. je -1; 3. pne. je -2.... N. godina pne. je -(N-1) godina po a.b.g..
* [[Holocenski kalendar]], predlog [[Cesare Emiliani|Ćezare Emilijanija]], postavlja svoju godinu 1 na 10000. pne., što u četvorocifrenim godinama naše ere ima efekat dopisivanja jedinice sa leve strane: 2009. n.e. = 12009. H.E.. Njome se izbegava brojanje unazad i zahvataju sva ljudska dostignuća iz poslednjih 12.000 godina.
* [[Masonerija|Masonska]] ''Anno Lucis'' ("[u] godini Svetlosti") dodaje 4000 godina na novu eru: 2009. n.e. = 6009. AL.
 
=== Islamska era ===
* [[Anno Hegirae]], A.H. ili AH, na latinskom "(u) godini [[Hidžra|Hidžre]]" odn. odlaska proroka [[Muhamed]]a iz Meke u Medinu septembra/rujna 622., što je bilo u prvoj godini kasnijeg [[islamski kalendar|islamskog kalendara]]. Pošto je islamski kalendar čisto lunarni kalendar, čija je godina desetak dana kraća od solarne, njegov broj godine raste brže. S većim delom 2009. poklapa se godina 1430. A.H.
* Solarna godina Hidžre — koristi se u [[iranski kalendar|iranskom kalendaru]] za označavanje ''solarnih'' godina od Hidžre. O prolećnoj ravnodnevici počinje [tekuća godina n.e. - 621]. godina. U 2009. to je 1388. - može se primetiti da je broj manji nego u lunarnoj varijanti.
:Solarne godine po Hidžri je koristio i [[Rumi kalendar]], [[otomansko carstvo|otomanska]] verzija julijanskog kalendara.
 
=== Indijski potkontinent ===
* [[Hindu kalendar]], koji broji godine od početka [[Kali Yuga|Kali Yuge]], epoha 18. 2. 3102. pne. po julijanskom (23. 1. 3102. pne. po gregorijanskom), na osnovu [[Aryabhata|Aryabhate]] (6. vek).
* [[Vikrama Samvat]], 56-57. pne., uvedena oko 12. stoleća.
* [[Saka era]], S.E. ili SE, koristi se u nekim Hindu kalendarima i u [[Indijski nacionalni kalendar|Indijskom nacionalnom k.]], sa epohom blizu prolećne ravnodnevice godine 78. n.e. (njegova [[godina 0]]); njena upotreba se raširila u Jugoistočnu Aziju pre 1000. godine. Ovu eru koristi Indijski nacionalni kalendar, pored gregorijanskog kalendara zvanični građanski kalendar, koji se koristi u kominikeima indijske vlade.
* [[Bengalski kalendar]] broji godine od polovine aprila [[594]]. n.e., njena 1415. godina zahvata 2008-09. n.e.
* [[Malajalamski kalendar]] (južna država [[Kerala]]) broji godine od 825. n.e.
* [[Nanakšahi kalendar]] koriste [[Siki]] i godine broji od [[1469]]. n.e., godine rođenja prvog gurua [[Guru Nanak Dev]]a
 
=== Zoroastrijska ===
* [[Zoroastrički kalendar]] je od reforme [[Ardašir I|Ardašira I]] koristio vladarske godine. Poslednji [[sasanidi|sasanidski vladar]] [[Jazdegerd III]] je krunisan 16. 6. [[632]].; nakon pada dinastije, njegova era se i dalje koristi među [[Parsi (narod)|ParsiParsima]]ma, sve do danas.
 
=== Hebrejska ===
* ''[[Anno Mundi]]'' — A.M. (ili AM), sa značenjem "u godini sveta", ima svoju epohu u godini 3761. pne.. Ovu eru je prvi upotrebio [[Maimonides]] 1178.. Prethodnici ove ere se koriste od 3. stoleća, sa epohama jednu ili dve godine kasnije, a sve potiču od dela [[Seder Olam Rabba]] iz 2. veka. Godina {{#expr: {{CURRENTYEAR}}+3761}} A.M. se proteže u {{CURRENTYEAR}}-{{#expr: {{CURRENTYEAR}}+1}}. n.e. (obratite pažnju da istu skraćenicu ima i koptska era).
 
=== Srednja Amerika ===
* [[Maje]] su brojale dane po složenom [[majanski kalendar|kalendaru]], čiji je početni dan po najprihvaćenijoj GMT korelaciji 6. 9. 3114. pne. po proleptičkom julijanskom, odn. 11. 8. 3114. pne. po proleptičkom gregorijanskom kalendaru.
 
== Moderne ere ==
=== Političke ===
* Republikanska era [[francuski revolucionarni kalendar|Francuskog kalendara]] bila je datirana od [[22.9.]][[1792]]., dana proglašenja [[francuska Prva republika|prve republike]] u [[Francuska|Francuskoj]]. Uvedena je tokom [[francuska revolucija|revolucije]], [[24.10.]][[1793]]. (po gregorijanskom kalendaru), korišćena je do [[31.12.]][[1805]].
* [[Pozitivistički kalendar]] iz 1844. uzima [[1789]]-tu za svoju epohu.
* Republikanska era [[Minguo kalendar]]a, koji se koristi od [[1929]]. u Republici Kini (od [[1949]]. to je samo [[Tajvan]]), za godinu 1 uzima [[1912]]., prvu godinu republike. Slučajno, to je identično [[Juche era|Juche eri]], koja se koristi u [[Severna Koreja|Severnoj Koreji]] jer je 1912. rođen njen osnivač [[Kim Il-Sung]].
* Italijanski [[fašizam|fašisti]] su koristili [[rimski brojevi|rimske brojeve]] za označavanje godina od ustanovljenja fašističke vlade 1922.. Tako je npr. godina 1934. bila Godina XII (''Anno XII''). Ova era je ukinuta padom fašizma [[25.7.]][[1943]] (Anno XXI).
* Po [[sovjetski revolucionarni kalendar|sovjetskom kalendaru]], numerisanje godina nije menjano, ali se sretala fraza "N-ta godina socijalističke revolucije", počevši od [[7.11.]][[1917]].
* [[Asirski kalendar]], uveden 1950-tih, fiksirao je eru na 4750. pne.
* Za [[Berberski kalendar]] je predložen početak ere 950. pne., što je približno vreme rođenja [[faraon]]a Šešonka I, libijsko-berberskog porekla.
* [[Japanski kalendar]] računa vreme od ustoličenja aktuelnog [[japanski car|japanskog cara]]. Sadašnji car je ustoličen početkom [[1989]]., koja je zbog toga postala godina ''Heisei 1'', nakon što je prvih sedam dana bila ''Shōwa 64''.
* U [[Koreja|Koreji]] od 1952. do 1961., godine su brojane preko ''Dangi'' godina, od kojih je prva bila 2333. pne.
 
=== Verske ===
* Budistička era (B.E.), deo [[budistički kalendar|budističkog kalendara]], koju je 1912. uveo [[Vajiravudh]] i ima epohu 544. pne.. Ova godina se na [[Sri Lanka|Sri Lanci]] i [[Burma|Burmi]] zove godina 1, ali godina 0 u [[Tajland]]u, [[Laos]]u i [[Kambodža|Kambodži]]. To znači da je godina 2500 B.E. bila 1956. u prethodnim zemljama, a u potonjim 1957. Kralj Tajlanda [[Chulalongkorn]] je 1888. proglasio Nacionalnu tajsku eru, od osnivanja [[Bangkok]]a [[6.4.]][[1782]]. Dan Nove godine je 1912. pomeren na [[1.4.|1. april/travnja]]. Po odluci predsednika vlade, početak godine je 1941. pomeren na 1. januar, s brojanjem godina od 543. pne. Tako je dobijen [[tajlandski solarni kalendar]], koji koristi Tajsku budističku eru i godinu ujednačenu sa zapadnim solarnim kalendarom.
* Era [[bahaistički kalendar|bahajskog kalendara]] (B.E.) počinje od godine [[Báb]]ove objave; početak prve godine je [[21.3.]][[1844]].
 
=== Praktične ===
* [[Julijanski dan]] (ili možda bolje, Julijev dan) ili Julijanski period, broj je dana proteklih od podneva 1. januara 4713. pne. po [[proleptički julijanski kalendar|proleptičkom julijanskom kalendaru]] (24.11.4714. pne. po proleptičkom gregorijanskom). Od podneva toga dana, do sledećeg podneva, bio je dan 0. Umnošci broja 7 su ponedeljci. Mogu se koristiti i negativne vrednosti. Osim izbora početne tačke i imena, Julijanski dan (datum) i Julijanski kalendar nemaju veze, osim što su se otac tvorca prvog ([[Joseph Justus Scaliger|Jozefa Justa Skaligera]], a otac je bio ''Julius Caesar Scaliger'') i inicijator drugog ([[Julije Cezar]]) obojica zvali Julije. S obzirom da ne broji godine, strogo uzevši on nema eru, ali ima epohu (referentni datum). Njegova tekuća vrednost je (podne-podne po [[UTC]]): '''{{#expr:({{CURRENTJULIANDAY}}-0.5) round 0}}'''. Postoji i [[modifikovani julijanski dan]], gde je broj dana umanjen za 2.400.000,5, radi lakšeg operisanja a i da bi se dani računali od ponoći. Prvi dan ovakvog brojanja je 17. 11. 1858., današnji dan bi bio broj '''{{#expr:(({{CURRENTJULIANDAY}}-0.5) round 0)-2400000}}'''.
* ''[[Before Present]]'' (B.P.), "pre sadašnjice", odn. broj [[radiokarbonsko datiranje|radiokarbonskih]] godina pre 1950.
* [[Unix epoha]] je postavljena na ponoć [[1.1.]][[1970]].
* Prvi dan [[Excel]] serijskog dana (''Excel serial day'') trebao je da bude 1. 1. 1900. u [[PC]] sistemu, ali bilo je problema jer nije uzeto u obzir da 1900. nije bila prestupna, po pravilima preskakanja prestupnih godina deljivih sa 100 i nedeljivih sa 400. U [[Mackintosh]]u je kao prvi dan uzet 1. 1. 1904.
 
== Izvori ==
{{reflist}}
 
== Takođe pogledati ==
* [[Reforma kalendara]]
* [[Spisak kalendara]]