Razlike između izmjena na stranici "Sintaksa"

Dodana 2.553 bajta ,  prije 2 godine
+ literatura
m (Vraćene izmjene 77.78.244.114 (razgovor) na posljednju izmjenu korisnika Seiya)
oznaka: vraćanje
(+ literatura)
'''Sintaksa''' (od [[starogrčki jezik|starogrčkog]] συν- ''syn-'', „zajedno”, i τάξις ''táxis'', „uređivanje”; od [[Grčki jezik|grč.]] ''sýntaksis:'' slaganje u red, uređivanje ≃ ''sin- + táksis:'' red) u [[lingvistika|lingvistici]] je područje gramatike koje proučava strukturu [[rečenica]], te pravila koja određuju njihovu relativnu [[gramatika]]lnost. Sam se naziv ''sintaksa'' može također rabitikoristiti za nazivanje tih istih pravila, kao u, primjerice, sintagmi ''sintaksa jezika''.
 
Suvremena istraživanja sintakse pokušavaju opisati jezike pomoću takvih pravila i, za mnoge stručnjake, pronaći [[univerzalna gramatika|općenita pravila]] primjenjiva na sve jezike. Budući da polje sintakse pokušava opisati gramatičke prosudbe, ne ih pružiti, ne bavi se [[lingvistička preskripcija|lingvističkom preskripcijom]].
 
Iako sve teorije sintakse uzimaju ljudske jezike kao predmet proučavanja, postoje značajne razlike u izgledu. [[Noam Chomsky|ChomskyjevcivideChomskyjevci]] vide sintaksu kao granu [[Psihologija|psihologije]], s obzirom da je shvaćaju kao proučavanje lingvističkog znanja. Drugi (npr. [[Gerald Gazdar]]) uzimaju više [[Filozofija matematike|platonističko]] gledište, shvaćajućishvaćaju sintaksu kao proučavanje apstraktnog formalnog sustava. <ref>[http://www.informatics.susx.ac.uk/research/nlp/gazdar/briscoe/gpsg.html#SECTION00040000000000000000]</ref>
 
== TerminologijaIstorijat ==
Termin "sintaksa" potječe od [[starogrčki jezik|starogrčkog]] συν- ''syn-'', „zajedno”, i τάξις ''táxis'', „uređivanje”; od [[Grčki jezik|grč.]] ''sýntaksis:'' slaganje u red, uređivanje ≃ ''sin- + táksis:'' red.
U starijoj hrvatskoj gramatičkoj literaturi za sintaksu se koristio naziv ''skladnja''<ref>Josip Silić, Ivo Pranjković, Gramatika hrvatskoga jezika za gimnazije i visoka učilišta, Školska knjiga, Zareb, 2005., ISBN 953-0-40014-4, str. 183</ref>.
{{DEFAULTSORT:}}
 
=== Istorijat ===
Radovi na gramatici su se pisali dosta pre nego što se pojavila moderna sintaksa; [[Panini]]jevo delo ''-{Ashtadhyayi}-'' često se navodi kao primer predmodernog rada koji se približava prefinjenosti moderne sintaksičke teorije.
[[Dionizije Tračanin]] (2. vek p. n. e.), gramatičar aleksandrijske škole, dao je poznatu definiciju rečenice: spoj reči koji izražava završenu misao. [[Apolonije Diskol]] (2. vek p. n. e.), takođe vredan gramatičar aleksandrijske škole, jedan je od prvih gramatičara u svetu koji se počeo ozbiljnije interesovati za sintaksičku problematiku. On je prvi postavio određene okvire sintaksičkom proučavanju tako što je tvrdio da sintaksa treba da se bavi pravilima povezivanja reči u rečenici.
Početkom sedamdesetih godina XX veka sintaksičke studije su počele da se udružuju sa semantičkim.
 
=== Sintaksičke jedinice ===
Sintaksa polazi od reči kao osnovne sintaksičke jedinice, a najveća pažnja posvećuje se formiranju i sastavu viših jedinica sintakse, kao što su sintagme i rečenice. Rečenica je najviša jedinica sintakse, zato što, bez obzira na svoju sopstvenu strukturu, nije sastavni deo neke veće konstrukcije ili oblika, nego u komunikaciji funkcioniše samostalno. Najniža jedinica sintakse je reč. Za sintaksu je reč elementarna, tj. prosta, nedeljiva, neraščlanjena jedinica koja stupa u gramatičke odnose sa drugim jedinicama, tvoreći konstrukcije na različitim stepenima. Prvi takav stepen čine sintagme - grupe od dve ili više gramatički povezanih reči koje same ne izražavaju predikaciju (vezu subjekta i predikata), ali učestvuju u strukturi viših jedinica koje ovu vezu iskazuju. Prema vrsti reči koje sadrže i karakteru njihovih odnosa, sintagme se obično dele na imeničke, glagolske, pridevske, priloške, predloške i sl. A prema sintaksičkoj funkciji, tj. ulozi koja im pripada na sledećem višem stepenu, mogu se deliti na subjekatske, predikatske, objekatske, odredbene itd.
 
Na sledećem stepenu nalazimo jedinice koje izražavaju predikaciju. One se po tradiciji nazivaju rečenicama, ali pošto mnoge rečenice ne obuhvataju oba glavna elementa predikacije, ili pak sadrže više od jedne takve veze, za jednu subjekatsko-predikatsku vezu upotrebljava se termin [[klauza]] (clause). Zbog učestvovanja u strukturi složenih rečenica klauza je kao sintaksička jedinica niža od rečenice – kao što je, iz analognih razloga, viša od sintagme, iako su rečenica i klauza često funkcionalno podudarne. Funkcionalno gledano, glavni delovi klauze su subjekat i predikat, a u pojmovnim kategorijama to su tema (ono o čemu se govori) i komentar (ono što se o tome kaže).
 
[[Datoteka:Frequency of relativizers.jpg|mini|260px|right|[[Tortni grafikon|Grafikon]] pokazuje koliko često pojedine vezne reči uvode relativne klauze]]Prema sintaksičkom statusu klauze se dele na nezavisne, koje mogu da stoje samostalno, i zavisne, koje ne mogu da stoje samostalno. Nezavisne klauze su tako ekvivalentne prostim rečenicama, a zavisne klauze ulaze u sastav složenih rečenica. Zavisne klauze dalje se po funkciji mogu deliti na imeničke, pridevske, priloške i sl., a po značenju na vremenske, mesne, uslovne, uzročne, izrične, odnosnerelativne, dopusne, poredbene, posledične rečenice.
 
Ako rečenica sadrži samo jednu klauzu, ona je prosta, a ako sadrži dve ili više klauza, ona je složena. Kada su te klauze u naporednom odnosu koordinacije, što znači da su sintaksički ravnopravne pa bi svaka od njih mogla da funkcioniše i samostalno, kažemo da je takva rečenica naporedno složena. A kada su klauze u zavisnom odnosu subordinacije, što znači da su sintaksički neravnopravne, jer bi samo jedna od njih (upravna) mogla da stoji sama za sebe ali druga (zavisna) ne bi, kažemo da je takva rečenica zavisno složena.
Pored navedene podele prema strukturi, rečenice se mogu klasifikovati i prema funkciji – na izjavne (potvrdne ili odrične), upitne, zapovedne i uzvične.
 
=== Sintaksičke konstrukcije ===
Iz definicije konstrukcije, po kojoj je konstrukcija kombinacija dveju ili više reči između kojih postoji neka gramatička veza, izlazi da reč kao osnovna jedinica sintakse nije u isti mah i konstrukcija, ali da sintagma, klauza i rečenica to jesu. Pojmovi jedinice i konstrukcije se uzajamno ne isključuju, nego se skladno dopunjuju, razlikujući se po tome kako se gleda na neku datu kombinaciju reči. Gledano sa stanovišta njihovog sastava, sve jedinice iznad nivoa reči su konstrukcije, ali gledano sa stanovišta njihove uloge u većim konstrukcijama, sve se javljaju kao jedinice. Dakle, prvi pogled tiče se strukture, a drugi funkcije. Ova međuigra strukture i funkcije ulazi u same osnove sintakse.
 
Različiti tipovi konstruisanja funkcionišu jedni unutar drugih, pa se podela prema tipu ukršta sa podelom prema nivou. Konstrukcija je širi pojam od rečenice, jer ovu obuhvata kao jednu od svojih podvrsta.
 
=== Sintaksičke funkcije ===
Pojam sintaksičke funkcije odnosi se na ulogu koju neka jedinica igra u nekoj konstrukciji, a pošto su sve sintaksičke jedinice iznad nivoa reči i same konstrukcije, ovo znači da je funkcija često uloga koju manja konstrukcija ima u strukturi veće konstrukcije.
Funkcionalni elementi u strukturi klauze, koji se obično nazivaju članovima rečenice, mogu da se podele u tri kategorije: (1) primarne, (2) sekundarne i (3) nezavisne.
Jezici kojima nedostaju formalne oznake gramatičkih veza tipa subjekt-predikat često u prvi plan ističu informacijsku strukturu tipa tema-komentar, pa bi se npr. u kineskom ''Ja sam već video Lija'' reklo: ’Li, ja ja sam već video (ga)’, sa najavom teme na početku i komentarom posle nje. Svi jezici, bez obzira na tip strukture, imaju načina da istaknu novu informaciju a potisnu već poznati deo obaveštenja.
 
=== LiteraturaVidi još ===
{{multicol}}
* Bugarski, Ranko, 1996. ''Uvod u opštu lingvistiku'', Beograd, Čigoja/XX vek
'''Sintaksički termini:'''
* Ivić, Milka, 2001. ''Pravci u lingvistici I-II'', Beograd, XX vek
*[[Čestica (lingvistika)|Čestica]]
* Kristal, Dejvid, 1996. ''Kembrička enciklopedija jezika'', Beograd, Nolit
*[[Član (gramatika)|Član]]
* Popović, Ljubomir i Stanojčić, Živojin, 1992. ''Gramatika srpskoga jezika'', Beograd, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva
*[[Deklinacija (gramatika)|Deklinacija]]
*[[Glagol]]
{{multicol-break}}
*[[Imenica]]
*[[Lične zamjenice]]
*[[Množina]]
*[[Padež]]
*[[Pridjev]]
{{multicol-break}}
*[[Prilog (gramatika)|Prilog]]
*[[Rečenica]]
*[[Rod (gramatika)|Rod]]
*[[Trotočka]]
*[[Veznik]]
{{multicol-break}}
'''Knjige iz sintakse:'''
*''[[Relativna rečenica]]''
*''[[Riječi na granici punoznačnosti]]''
{{multicol-end}}
 
== Literatura ==
*{{cite book|last=Chomsky |first=Noam |authorlink=Noam Chomsky |year=1984 |title=Sintaksičke strukture |location=Novi Sad |series=Biblioteka Teoria ; knj. 1 |publisher=Dnevnik : Književna zajednica |pages=135 |isbn= |id={{COBISS.BH|id=24056576}}}}
*{{cite book|last=Ivić |first=Milka |authorlink=Milka Ivić |year=1954 |title=Značenja srpskohrvatskog instrumentala i njihov razvoj |location=Beograd |series=Posebna izdanja Srpske akademije nauka ; knj. 227 |location=Beograd | publisher=Naučna knjiga |pages=298 |id={{COBISS-Sr|ID=121569543}}. {{CROLIB|ID=D1501123077}}}}
*{{cite book|last=Ivić |first=Milka |authorlink=Milka Ivić |year=1983 |title=Lingvistički ogledi |location=Beograd |series=Biblioteka XX vek ; knj. 61 |location=Beograd | publisher=Prosveta |pages=255 |id={{COBISS-Sr|ID=277294}}. {{CROLIB|ID=D1110203001}}}}
* {{Cite book|last=Kordić |first=Snježana |authorlink=Snježana Kordić | title=Relativna rečenica |url=http://bib.irb.hr/datoteka/426507.Kordic_Relativna_recenica.pdf |series=Znanstvena biblioteka Hrvatskog filološkog društva ; knj. 25 |location=Zagreb | publisher=[[Matica hrvatska]] i Hrvatsko filološko društvo |year=1995 |pages=366 |isbn=953-6050-04-8 |lccn=97154457 |ol=2863536W |oclc=37606491 |id={{CROSBI|426507}}. {{CROLIB|ID=D1960119011}}. {{COBISS-Sr|ID=110665484}}. {{GISKO|ID=D1960514001}}. {{COBISS.BH|id=7094534}}. {{COBISS-Sl|ID=1484898}} |accessdate=2008-06-15}}
*{{cite book|last=Kordić |first=Snježana |authorlink=Snježana Kordić |year=2002 |title=Riječi na granici punoznačnosti |url=http://bib.irb.hr/datoteka/426493.Kordic_Rijeci_na_granici_punoznacnosti.pdf |location=Zagreb |publisher=Hrvatska sveučilišna naklada |pages=277 |isbn=953-169-073-1 |lccn=2009386657 |oclc=54680648 |ol=2863536W |id={{CROSBI|426493}}. {{CROLIB|ID=D1420725060}}. {{COBISS-Sr|ID=110666508}}. {{COBISS.BH|id=12651270}}. {{GISKO|ID=D1100729057}} |accessdate=2019-07-24}}
*{{cite book|last=Kovačević |first=Miloš |year=1988 |title=Uzročno semantičko polje |location=Sarajevo |series=Lingvistika - poetika |publisher=Svjetlost |pages=259 |isbn=86-01-02191-3 |id={{COBISS.BH|id=3024130}}}}
*{{cite book|last=Kovačević |first=Miloš |year=1992|title=Kroz sintagme i rečenice |location=Sarajevo |series=Nastavna biblioteka ; knj. 118 |publisher=Svjetlost |pages=237 |isbn=86-01-04079-0 |id={{COBISS.BH|id=3131398}}}}
*{{cite book|last=Kovačević |first=Miloš |year=2004|title=Ogledi o sintaksičkoj negaciji |location=Istočno Sarajevo |publisher=Zavod za udžbenike i nastavna sredstva |pages=387 |isbn=99938-0-297-2 |id={{COBISS.BH|id=119102476}}}}
 
== Vanjske veze ==
{{Commonscat|Sintaksa}}
 
{{normativna kontrola}}
== Reference ==
{{reference}}
 
[[Kategorija:Sintaksa| ]]