Razlike između izmjena na stranici "Gradina (tip naselja)"

Dodano 5.830 bajtova ,  prije 1 godinu
nema sažetka uređivanja
'''Gradine''' (gradišta) ostaci su utvrđenih stalnih naselja na uzvisinama koje se grade od [[prapovijest|prapovijesti]] pa sve do [[srednji vijek|srednjeg vijeka]]. Tijekom opasnosti služile su kao pribježišta (refugium) ili kao stražarska mjesta (manje gradine). Unutar njih u pravilu se nalaze stambene građevine smještene u sredini ili duž zaštitnih zidova. Utvrđivale su se najprije [[palisada|palisadama]] s užim ili širim rovovima između njih, a kasnije se podižu i zidovi različite visine i širine, koji su u početku građeni od nevezana kamenja i zemlje, a poslije pojačavani drvenom građom.
 
Termin gradina u širem smislu obuhvata:
Najstarije gradine u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] potječu s kraja [[neolitik|neolitika]]. Iz [[Iliri|ilirskog]] su razdoblja najbolje očuvane na krškome zemljištu, a posebnu skupinu čine gradine na području Liburnije, [[Kvarner|Kvarnera]] i [[Istra|Istre]], tzv. kasteljeri, koji uglavnom pripadaju [[željezno doba|željeznom dobu]]. Te su gradine načinjene od velikih tesanih blokova, odnosno od lomljena nevezana kamenja. I na svim ostalim područjima [[Balkan]]a, koja su Iliri naseljavali, mnoštvo je gradina. Dvije [[gradine kod Livna]] proglašene su za nacionalne spomenike [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].
* Sva praistorijska nalazišta sa dominatnim geografskim položajem i sa fortifikacionim sistemom izgrađenim od tvrdog materijala
* Sva mjesta trajnijeg boravka manjih ili većih praistorijskih zajednica koja su, samim geografskim položajem pružala:
** Određen stepen bezbjednosti od iznenadnog napada
** Mogućnost sagledanja i konrole užeg područja
** Uslove za lako organizovanje odbrane<ref name="Leksikon">{{Cite web |url=https://de.scribd.com/document/132786670/Arheoloski-leksikon-BIH-tom1 |title=Gradine |work= Arheološki leksikon -Zemaljski muzej, Sarajevo |accessdate= 9. 2. 2017}}</ref>
 
== Gradine na Balkanu ==
Za [[Rimljani|rimske]] su vladavine pojedine gradine bile napuštene, dok su druge upotrebljavali starosjedioci ili su služile kao rimske vojne stanice.
Najstarije gradine u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] potječu s kraja [[neolitik|neolitika]]. Iz [[Iliri|ilirskog]] su razdoblja najbolje očuvane na krškome zemljištu, a posebnu skupinu čine gradine na području Liburnije, [[Kvarner|Kvarnera]] i [[Istra|Istre]], tzv. kasteljeri, koji uglavnom pripadaju [[željezno doba|željeznom dobu]]. Te su gradine načinjene od velikih tesanih blokova, odnosno od lomljena nevezana kamenja. I na svim ostalim područjima [[Balkan]]a, koja su Iliri naseljavali, mnoštvo je gradina. Dvije [[gradine kod Livna]] proglašene su za nacionalne spomenike [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Za [[Rimljani|rimske]] su vladavine pojedine gradine bile napuštene, dok su druge upotrebljavali starosjedioci ili su služile kao rimske vojne stanice. Mnoge gradinske utvrde iz ranog srednjeg vijeka još su nedovoljno istražene i valorizirane.
 
Arheologija je ustanovila njihovu neznatnu pojavu u mlađem neolitu, u [[Vinčanska kultura|Vinčanskoj kulturi]] (Grad u Gornjoj Tuzli). Jedan broj je izgrađen u vrijeme [[Bakarno doba|srednjeg i kasnog eneolita]]: Vis kod Dervente, vučedolska: Zecovi kod Prijedora, [[Debelo Brdo]] kod Sarajeva). Veći val osnivanja gradina pada u rano [[bronzano doba]]. Najveći broj gradina podignut je u kasno bronzano doba, u vrijeme invazije panonskih plemena na područje Balkana. Od njihove opasnosti branilo se domaće stanovništvo sve boljom organizacijom i zbijanjem u plemena, koja čuvaju svoju teritoriju. Gradine su podizane na način da su bile dio sistema odbrane šire teritorije, a ne samo manje zajednice. Zatvaranje i stabilizacija većih zajednica na određenim prostorima bio je početak stvaranja plemenskih zajednica koje su u istoriji poznate kao ilirska plemena (Autarijati, Dalmati, Desidijati, Mezeji i mnogi drugi). Izgradnja gradina traje i u [[Željezno doba|željeznom dobu]], a u mnogima se život nastavio i nakon rimskih osvajanja.<ref name="ČovićIliri"/>
Mnoge gradinske utvrde iz ranog srednjeg vijeka još su nedovoljno istražene i valorizirane.
 
=== Arhitektura gradina ===
Arhiktektura gradina, što se tiče njenih tehničkih osobina, u priličnoj je mjeri skromna, gledajući je iz perspektive njoj teritorijalno i vremenski bliske antičke arhikteture. Iliri nisu poznavali ni opeku ni žbuku. Grubo pritesavanje kamena zapaženo je tek u posebnim slučajevima.<ref name="Gradine">{{Cite web |url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1954/7-1954.pdf|title= Đuro Basler: Gradine i njihova zaštita |work= ANUBiH Naše starine |accessdate= 9. 2. 2016}}</ref>
 
Građene su na glavicama usamljenih bregova sa blagim padinama. <ref name="Govedarica">{{Cite web |url=http://www.anubih.ba/godisnjak/izdanja/Godisnjak%2020.pdf |title= Blagoje Govedarica -PRILOZI KULTURNOJ STRATOGRAFIJI PRAHISTORIJSKIH GRADINA U JUGOZAPADNOJ BOSNI |work= ANUBIH, Godišnjak 1982 |accessdate= 9. 2. 2017}}</ref> Uvijek se nastojalo da jedna strana bude stjenovita strmina radi lakše odbrane. Činio ju je masivni kameni bedem uz korištenje prirodne osobine zemljišta. Bedemi su građeni jednostavnim tehnikama suhozida. Bili su to jednostruki ili višestruki zidovi od velikih kamenih blokova sa unutrašnjim prostorom ispunjenim okomito usađenim kamenim pločama i šiljcima i obično pojačanim drvenom građom. Visina (6 do 8m) i širina (do 10 m) bedema ovisila je o stepenu prirodne zaštite. Poznat je slučaj gradine na [[Gradine kod Bosanskog Petrovca|Prkosima]] sa 5 odbranbenih bedema. Odbrana gradine bila je pojačana okomito usađenim kamenim pločama i šiljcima.
 
Na gradinama susreću se zagonetni arhitektonski objekt, koji bi se mogli nazvati ''međašnjim gromilama (limitnim tumulima),'' sa strateško-fortifikacionom i vjersko-obrednom ulogom. Veličina takve gromile varira između 5 i 15 metara promjera osnove i 1 do 6 metara visine. <ref name="Glasinačka kultura"> {{Cite web |url= http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-2.pdf |title=Blagoje Govedarica: Otkriće Glasinačke kulture- Gradine |work=Filozofski fakultet Sarajevo – Freie
Univerzitat Berlin |accessdate= 9. 2. 2016}}</ref>
 
Unutar gradina podizane su jednodjelne kuće od kamena, drveta i zemlje, sa ognjištem u sredini i ekonomski objekti (livnice i radionice za preradu metala). Neka utvrđena naselja prerasla su u trgovačka, političko-upravna i vjerska središta. <ref name="ČovićIliri">{{Cite web |url= https://archive.org/details/OdButmiraDoIliraBorivojoviiSarajevo1976Latinica/page/n5 |title= Borivoj Čović: OD BUTMIRA DO ILIRA |work= Kulturno naslijeđe, Sarajevo, 1976 |accessdate= 9. 2. 2016}}</ref>
 
=== Poznate gradine ===
Gradine su uglavnom evidentirane, djelimično sondažno istražene i poneke sistematski ispitane. Ne zna se tačan broj gradina, osim za manja područja. Na Glasincu je evidentirano preko 100,<ref name="Mesih.Autarij"> {{Cite web |url= http://www.ff-eizdavastvo.ba/Books/Historija_Autarijata.pdf |title= Salmedin Mesihović: Historija Autarijata |work=Filozofski fakultet Sarajevo, 2014. |accessdate= 9. 2. 2016}}</ref> u [[Petrovačko polje|Petrovačkom polju]] 34 <ref>Vejsil Ćurčić, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, godina 1902 - STARINE IZ OKOLINE BOSANSKOG PETROVCA</ref> i kod Livna oko 40. Smatra se da je njihov broj u Bosni i Hercegovini preko 1000. Poznate i uglavnom istražene gradine su:
* [[Debelo Brdo (Sarajevo)]]
* [[Gradina Pod kod Bugojna]]
* [[Arheološka nalazišta na Glasincu|Gradine na Glasincu]]. Nalazi sa ovih gradina i nekropola (tumula) iz bliže okoline su korišteni za proučavanje i objašnjenje života populacije u nauci poznatoj po imenu [[Glasinačka kultura]].
* [[Gradine kod Posušja]]
* [[Gradine u Duvanjskom polju]]
* [[Gradine kod Glamoča]]
* [[Gradine kod Livna]]
* [[Gradine kod Bosanskog Petrovca]]
* [[Gradina Varvara (Prozor)]]
* [[Daorson]] kod Stoca
 
== Reference ==
{{izvori}}
 
== Literatura ==
* [[Alojz Benac]], Arheološka problematika zapadne Bosne, Arheološko društvo BiH, Zbornik, knjiga I, Sarajevo 1983. –GRADINA U VIDOŠIMA
* [[Blagoje Govedarica]], Arheološka problematika zapadne Bosne, Arheološko društvo BiH, Zbornik, knjiga I, Sarajevo 1983. -Iz najstarije prošlosti Livanjskog polja
* {{cite book |last = Bojanovski |first = Ivo |title = BOSNA I HERCEGOVINA U ANTIČKO DOBA |url= https://de.scribd.com/doc/12834705/Ivo-Bojanovski-BIH-u-Anticko-Doba |publisher = ANUBiH, Sarajevo |year = 1988 |isbn = }}
 
== Vanjske povezniceveze ==
{{Commonscat|Hill forts}}
{{commonscat|Castles in Croatia}}
* [http://istra.lzmk.hr/clanak.aspx?id=1043 Istarska enciklopedija (LZMK) : gradine (gradinje, gradište, gradac) ili kašteljeri]
 
{{Normativna kontrola}}
[[Kategorija:Građevine]]
 
[[Kategorija:Iliri]]
[[Kategorija:GrađevineUtvrđenja]]
[[Kategorija:IliriArheološka nalazišta]]