Razlike između izmjena na stranici "Atomizam"

m/м
robot Dodaje: ar:ذرية; kozmetičke promjene
m/м (robot Dodaje: eo:Atomismo)
m/м (robot Dodaje: ar:ذرية; kozmetičke promjene)
'''Atomizam''', u [[Filozofija prirode|filozofiji prirode]], jeste teorija da su svi objekti u [[kosmos]]u sastavljeni od veoma malih, nepropadljivih čestica – [[atom]]a. Taj termin potiče od [[Grčki jezik|grčke]] reči ἄτομος (= nedeljiv, koji se ne može razdeliti na manje delove). Uzemeljiteljima antičkog atomizma smatraju se [[Antička Grčka|grčki]] [[Filozofija|filozofi]] [[Leukip]] i [[Demokrit]].
 
Za filozofski koncept atomizma važna je činjenica da se za čestice – koje su [[Hemija|hemičari]] i [[Fizika|fizičari]] početkom [[19. vek|19. veka]]a smatrali nedeljivim, pa ih stoga, prema dugoj tradiciji, i nazvali "atomima" – u [[20. vek|20. veku]]u utvrdilo da se zapravo sastoje od još manjih elemenata: [[elektron]]a, [[neutron]]a i [[proton]]a. Dalji [[eksperiment]]i pokazali su da se protoni i neutroni sastoje od još osnovnijih [[kvark]]ova, za koje trenutno nema eksperimentalnih dokaza da poseduju veličinu ili podstrukturu. Međutim, tendencija [[Empirija|empirijskog]] dokazivanja sve manjih podatomskih čestica nagoni nas da postavimo pitanje: "Da li je [[materija]] beskonačno deljiva?" S obzirom na to da nepostojanje dokaza nije isto što i dokaz o nepostojanju, na ovo se pitanje ne može odgovoriti eksperimentalnim putem.
 
Prema tome, što se tiče kvarkova, elektrona i drugih fundamentalnih [[lepton]]a, ne može se isključiti mogućnost da su i oni sastavljeni od još manjih čestica. Ipak, u međuvremenu, upravo se ove čestice (a ne hemijski atomi) mogu smatrati onim što se tradicionalno naziva nedeljivim elementima, kojima se tokom istorije bavila atomistička teorija.
 
== Atomizam u filozofiji ==
 
Izvedenice iz reči "[[atom]]" mogu se upotrebljavati u dva različita konteksta: u smislu atoma kojima se bave [[prirodne nauke]] i u smislu filozofske misli. Termin "atomizam" tradicionalno je vezan za područje [[Filozofija|filozofije]], odnosno za one filozofske pravce koji su tvrdili da su ceo [[kosmos]] i sve u njemu sastavljeni od sićušnih čestica koje nemaju fizičkih delova, ne mogu se razdeliti i koje su ili zanemarljive veličine (veličine tačke) ili uopšte nemaju veličinu. Atomi koji, prema ovim teorijama, ipak poseduju makar tu neznatnu veličinu – nazivaju se [[demokrit]]ovskim atomima, i to su atomi kojima se bavila [[antička filozofija]]. [[Indija|Indijski]] [[Budizam|budistički]] mislioci, kao što su [[Dharmakirti]] i drugi, takođe su doprineli razvitku atomističkih teorija koje operišu momentalnim (trenutnim) atomima, koji se na momente pojavljuju u [[Egzistencija|egzistenciji]] i iz nje nestaju. Tradicija atomizma dovela je do stanovišta da postoje samo atomi, a da objekti sastavljeni od delova (ljudska tela, [[Oblak|oblaci]], [[Planeta|planete]] itd.) ne postoje. O ovoj posledici atomističke teorije raspravljali su atomisti, među ostalima [[Demokrit]], [[Thomas Hobbes]], a možda čak i [[Immanuel Kant]] (postoji sporenje oko toga da li je Kant bio atomista ili ne). Takvo krajnje stanovište atomizma ubraja se u [[mereološki nihilizam]] ili [[metafizički nihilizam]]. U [[Savremena filozofija|savremenoj filozofiji]] ovo krajnje atomističko stanovište više nema onoliko pristalica koliko ih je imao ranije, jer mnogi savremeni filozofi nisu spremni na to da zastupaju stanovište da postoje samo atomi, a da nema stvari kao što su drveće itd. Ipak, atomističke teorije bliske demokritovskoj i [[epikur]]ovskoj (o tome da atomi učestvuju u gradnji drugih objekata) još uvek su prisutne u savremenoj filozofiji, na primer [[teorija o jednostavnim]].
Novi razvitak [[Antika|antičke]] zagonetke o [[Beskonačna deljivost|deljivosti materije]] podstaknut je otkrićem [[Kvantna mehanika|kvantne mehanike]]. Do tada se nije pravila nikakva razlika između deljena materijalne stvari i njenog "rezanja" na manje delove, pa se grčka reč ἄτομος često shvatala i u smislu onoga što se ne može podeliti i u smislu onoga što se ne može razrezati. Premda danas znamo da je atom zapravo deljiv, on se ne može "rezati": ne postoji takva [[Deljivost skupa|deljivost]] prostora čiji bi delovi odgovarali delovima atoma.
 
== Antički atomizam ==
 
=== Leukip i Demokrit ===
 
[[ImageDatoteka:Democritus stamp.jpg|200px|left|thumb|Poštanska marka izdata u [[Grčka|Grčkoj]] u čast [[Demokrit]]a]]
 
Krajem 5. veka st. e. [[Leukip]] i [[Demokrit]] zastupali su stanovište da se svi fizički objekti sastoje od [[atom]]a i [[Praznina|praznog prostora]], te da konkretna realizacija svakog pojedinog objekta zavisi od rasporeda automa i prostora u njemu. Ni atomi ni praznina nisu nastali: oni su uvek bili, nepropadljivi su i večiti. Praznina je beskonačna i obezbeđuje [[prostor]] u kome se atomi na različite načine kombinuju. Različite kombinacije atoma u okviru praznine čine objekte koje osećamo, vidimo, jedemo, čujemo, mirišemo i kušamo u stvarnom svetu. Premda osećamo toplo i hladno, toplo i hladno zapravo ne postoje u smislu nezavisne egzistencije: to su jednostavno osećaji koje u nama bude različiti rasporedi atoma u praznini koji čine objekat koji percipiramo kao "hladan" ili "topao". Demokritovo učenje dalje je razvio [[Epikur]], čija se stanovišta izvanrednom pesničkom snagom izložio [[Rimska književnost|rimski pesnik]] [[Lukrecije]] u [[Epika|epu]] ''O prirodi'' ''(De rerum natura)''.
Antičkim [[materijalizam|materijalističkim]] atomistima blisko je stanovište da su ljudi stvorili [[bog]]ove, a ne obratno. [[Sekst Empirik]] kaže: "Neki misle da smo na ideju o bogovima došli zbog izuzetnih pojava koje se događaju u [[Kosmos|svetu]]. Demokrit kaže da su ljudi u davno doba bili uplašeni onim što se dešava na [[Nebo|nebu]], kao što su [[grom]]ovi i [[Munja|munje]] te su mislili da njih uzrokuju bogovi". Prema Demokritu, sve što se dešava u svetu čisto je [[Mehanika|mehaničke]] prirode i uzrokovano je kretanjem, sastavljanjem i rastavljanjem atoma u praznom prostoru. A do kretanja atoma dolazi "[[Determinizam|po nuždi]]": atomi se spajaju i rastavljaju u skladu s njihovom vlastitom "prirodom".
 
=== Atomi i geometrija ===
 
{|border="1" cellpadding="7" style="float:right; margin-left:20px; margin-right:5px; width:280px; text-align:center; border-collapse: collapse"
|[[Tetraedar]]<small><br />
([[:image:tetrahedron.gif|Animacija]])</small>
|[[imageDatoteka:tetrahedron.jpg|50px|Tetraedar]]
|4
|24
|[[Oktaedar]]<small><br />
([[:image:octahedron.gif|Animacija]])</small>
|[[imageDatoteka:octahedron.jpg|50px|Oktaedar]]
|8
|48
|[[Ikosaedar]]<small><br />
([[:image:icosahedron.gif|Animacija]])</small>
| [[imageDatoteka:icosahedron.jpg|50px|Ikosaedar]]
|20
|120
|-
|'''Zemlja'''
|[[Kocka|Kocka]]<small><br />
([[:image:hexahedron.gif|Animacija]])</small>
|[[imageDatoteka:hexahedron.jpg|50px|Heksaedar (kocka)]]
|6
|24
|}
 
[[Platon]] je izneo prigovore [[Mehanicizam|mehanicističkoj]] [[Teleologija|nesvrsishodnosti]] Demokritovog atomizma. On je smatrao da samo spajanje atoma ne bi moglo rezultirati lepotom i obličjem sveta koji nas okružuje. U ''[[Timaj]]u'' (28b - 29a) Platon kaže da [[kosmos]] nije večan, nego da je nastao, premda ga je njegov tvoritelj ([[demijurg]]) oblikovao prema večnom i nepromenljivom uzoru. Jedan deo tog nastanka činili su atomi [[Vatra|vatre]], [[vazduh]]a, [[Vode|vode]] i zemlje. Međutim, Platon nije smatrao atome najelementarnijim stupnjem stvarnosti (pranačelima), nego [[Matematika|matematičkim]] načelima. Atomi su za Platona bili [[Platonovsko telo|geometrijska tela]], čije su strane pak sačinjene od [[Trougao|trouglova]]. Svaka kvadratna strana [[Kocka|kocke]] sačinjena je od četiri trougla, a svaka trouglasta strana [[Tetraedar|tetraedra]], [[Oktaedar|oktaedra]] i [[Ikoaedar|ikosaedra]] sačinjena je od šest trouglova.
 
Platon je postavio i [[Geometrija|geometrijsku]] strukturu atoma četiri [[Osnovni elementi|osnovna elementa]], kako je prikazano na slici desno. Kocka, sa svojom ravnom bazom i stabilnošću, pripisana je zemlji; tetraesdar je pripisan vatri zbog toga što ga njegovi šiljasti vrhovi i oštre ivice čine pokretljivim. Vrhovi i rubovi oktaedra i ikosaedra bili su tuplji pa su stoga ova manje pokretljiva tela pripisana vazduhu odnosno vodi. Kako se atomi mogu rastaviti na trouglove, a trouglovi ponovo sastaviti i atome drugih elemenata, ovaj Platonov model ponudio je verovatno objašnjenje za promenljivost [[Osnovni elementi|osnovnih elemenata]].
 
=== Poricanje atoma ===
 
[[Aristotel]] je ustvrdio da elementi vatre, vazduha, zemlje i vode nisu sačinjeni od atoma, nego da su kontinuirani. On je smatrao da je postojanje praznine, koja je neophodna za održanje atomističkih teorija, suprotno principima [[Fizika|fizike]]. Do promene dolazi ne zbog sastavljanja i rastavljanja atoma, nego transformacijom [[Materija|materije]] kao pasivnog principa, kao [[potencijalnost]]i (δύναμις) u konkretnu pojedinačnu stvar, u njenu [[Aktualizacija|aktualizaciju]] (ἐντελέχεια). Dakle, prema onoj teoriji, koja se teorija naziva [[Hilomorfizam|hilomorfizmom]], komad vlažne [[Glina|gline]], kada na nju deluje [[Grnčarstvo|grnčar]], transformiše svoju potencijalnost u aktualizaciju, tj. postaje vrč. Aristotela se često kritikovalo zbog toga što je odbacio atomizam, ali treba se setiti da su u antičkoj Grčkoj atomističke teorije Demokrita, Platona i drugih ostale na nivou čiste spekulacije, koje se nisu mogle ni potvrditi ni opovrgnuti nekim [[eksperiment]]alnim [[Empirija|empirijskim]] postupkom.
 
=== Atomi i etika ===
 
[[Epikur]] (341-270. st. e.) može se smatrati nastavljačem demokritovskog atomizma. Premda uveren u postojanje atoma i praznog prostora, on nije bio toliko siguran u to da možemo adekvatno objasniti pojedinačne prirodne pojave kao što su [[zemljotres]], [[munja]], [[Kometa|komete]], [[Mesečeve mene]]. Od Epikurovih dela sačuvani su samo fragmenti, a oni ukazuju na njegovo nastojanje da se atomistička teorija primeni na [[Etika|etiku]], u tom smislu da se ljudi podstaknu da preuzmu odgovornost za sebe same i za svoju vlastitu sreću – s obzirom na to da nema [[bog]]ova i drugih natprirodnih bića koji bi im mogli pomoći. Odbacujući besmrtnost, Epikur se nadao da će čoveka osloboditi straha od smrti – jer zašto bismo se plašili smrti kad je ona samo rastavljanje atoma, nakon čega nestaje svaka svest i osećaj, kada nema nikakvog strašnog suda i kada nikakva kazna ne čeka čoveka na onom svetu. "Smrt nas se ništa ne tiče, jer ono što se raspalo, ne oseća, a ono što ne oseća, ne tiče nas se" ([[Diogen Laertije|Diog. Laert.]] X, 139). Oko tri stotine godina kasnije [[Lukrecije]] će u svojoj epskoj pesmi ''O prirodi'' prikazati Epikura kao junaka koji je slomio strašnu [[Religija|religiju]] poučavajući ljude o atomima, o tome šta je po atomima moguće a šta nemoguće.
 
=== Napuštanje atomizma ===
 
== Indijski atomizam ==
 
=== Nyaya-Vaisesika škola ===
 
=== Budistička škola ===
 
=== Džainistička škola ===
 
== Atomizam u islamu ==
 
Atomistističke filozofije se mogu pronaći u najranijim periodima [[islam]]a, a predstavljaju sintezu grčkih i indijskih ideja. Kao i grčke i indijske verzije, islamski atomizam je u sebi imao potencijal za sukob s prevladavajućim vjerskim dogmama. Međutim, pokazao se kao plodnom i fleksibilnom idejom te je, slično kao i u Grčkoj i Indiji, cvao u nekim školama islamske misli.
 
Najuspješniji oblik islamskog atomizma se može naći u [[ašariti|ašaritskoj]] školi filozofije, najviše u djelima filozofa [[al-Ghazali]]ja (1058-1111). U [[ašariti|ašaritskom]] atomizmu, atomi su jedine stalne, materijalne stvari u postiojanju, a sve ostalo u svijetu su "slučajne" što znači da traju u samo jednom trenutku. Ništa slučajno ne može biti izvor svega ostalog, osim opažanja, jer traje na trenutak. Naknadni događaji nisu predmet prirodnih fizičkih uzroka, nego su direktan rezultat stalne Božje intervencije, bez čega se ništa ne može dogoditi. Tako je priroda u potpunosti ovisna o Bogu, što je povezano s drugim ašaritskim idejama o uzroku, odnosno nedostatku uzroka (Gardet 2001).
 
Druge islamske tradicije su odbacile atomizam ašarita i nadovezale su na mnoge grčke tekstove, pogotovo one vezane uz Aristotela. Aktivna škola filozofa u Šopaniji, uključujući poznatog komentatora [[Averroes]]a (1126-1198) eksplicitno je odbacila misli al-Ghazalija i okrenula se prema proučavanju Aristotelove misli. Averroes je detaljno komentirao Aristotelova djela, a njegovi komentari su dosta utjecali na naknadna tumačenja Aristrotela u židovskoj i kršćanskoj skolastičkoj misli.
 
== Atomistička renesansa ==
 
== Vidi također ==
 
== Vanjski linkovi ==
 
* [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-21 ''Dictionary of the History of Ideas'':] Atomism: Antiquity to the Seventeenth Century
{{stub}}
 
[[CategoryKategorija:Filozofija]]
[[CategoryKategorija:Kemija]]
[[CategoryKategorija:Fizika]]
[[CategoryKategorija:Historija nauke]]
[[CategoryKategorija:Religija]]
 
[[ar:ذرية]]
[[az:Atomistika]]
[[bg:Атомизъм]]
108.169

izmjena