Razlike između izmjena na stranici "New York"

Obrisano 11 bajtova ,  prije 3 godine
m/м
clean up using AWB
m/м (Vraćene izmjene 5.41.175.62 (razgovor) na posljednju izmjenu korisnika 77.46.223.231)
m/м (clean up using AWB)
| gradonačelnik = [[{{#property:p6}}]]
}}
 
'''New York''' [<span class="IPA" style="font-family:Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, TITUS Cyberbit Basic, Code2000, MV Boli, MS Mincho, Arial; text-decoration:none!important">nuːˈjɔːɹk</span>] je [[grad]] u [[Sjedinjene Američke Države|američkoj]] saveznoj državi [[New York (savezna država)|New York]]. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 8.175.133 stanovnika.<ref>{{Cite web |url= http://mcdc.missouri.edu/webrepts/pl94trends/New_York_stplace2.html |title= New York Trend Report 2: State and Complete Places |accessdate=20. 12. 2012. |work= |publisher= |date=}}</ref> U gradskoj [[aglomeracija|aglomeraciji]] živi 22.313.756 ljudi (procjena 1. siječnja 2005). Kako bi ga se razlikovalo od savezne države New York, u Americi se često naziva ''New York City''. Nadimak grada je [[Big Apple]] ''(Velika jabuka).''
 
Danas obuhvaća, osim [[Manhattan]]a, i četvrti ''([[borough]]s)'' [[Bronx]], [[Brooklyn]], [[Queens]] i [[Staten Island]]. Metropolitansko područje New Yorka spada u gospodarski najznačajnije regije svijeta. U gradu se nalaze brojne arhitekturne znamenitosti, 500 galerija, oko 150 muzeja, više od 100 kazališta te više od 17.000 restorana.
 
Njujork se prvobitno zvao Novi Amsterdam, a [[1664]]. godine Englezi su mu dali ime Njujork (Novi Jork) u čast vojvode od [[Jork]]a. Njujork je jedan od najvećih gradova sveta, i sedište je velikih muzeja, galerija, međunarodnih [[korporacija]] i [[berza|berzi]]. Grad je i sedište svih međunarodnih ambasada pri [[Organizacija ujedinjenih nacija|Ujedinjenim nacijama]], čije se sedište takođe nalazi u Njujorku. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 8.175.133 stanovnika<ref name="census">{{Cite web |url= http://mcdc.missouri.edu/webrepts/pl94trends/New%20York_stplace2.html |title= New York Trend Report 2: State and Complete Places |accessdate=21. 12. 2012. |work= |publisher= |date=}}</ref>, na 800 [[kilometar|km]]&sup2;². Njujork je najgušće naseljeni među većim gradovima u SAD. Blizu 800 jezika je u upotrebi<ref>[http://elalliance.org/ 800 jezika se govori u Njujorku], Pristupljeno 1.11.2013.</ref>, što ga svrstava na prvo mesto među gradovima sveta po jezičkoj raznovrsnosti.<ref>[http://www.nytimes.com/2010/04/29/nyregion/29lost.html?hpw&_r=0 Izgubljeni jezici] Pristupljeno 1.11.2013</ref><ref>[http://www.economist.com/node/21528592 The Economist] Pristupljeno 1.11.2013</ref> Prema procenama iz 2012. godine na širem gradskom području živi približno 19,8 miliona stanovnika.
 
Današnji simboli Njujorka su: [[Vol strit]], [[Kip slobode]] (poklon [[Francuska|Francuske]], podignut je [[1886]]), [[Bruklinski most]] (koji spada u najveće i najduže mostove sveta i spaja [[Menhetn]] i [[Bruklin]]), [[Empajer stejt bilding]], [[Krajsler zgrada]] itd. Tu je bio i [[Svetski trgovinski centar]], koji je srušen [[11. septembar|11. septembra]] [[2001]]. u terorističkom napadu. Poznata mesta su i [[Peta avenija]], [[Tajms skver]], [[Sentral park]], [[Muzej Metropoliten|Metropoliten muzej]] i [[Brodvej]], bulevar koji se proteže od juga do severa Menhetna, a u čijem centralnom delu (''Midtown'') se nalaze mnoga pozorišta.
 
Grad Njujork se nalazi u [[Njujork (država)|državi Njujork]]. Uže gradsko jezgro se sastoji iz pet gradskih opština: Bruklin, [[Bronks]], Menhetn, [[Kvins]], i [[Staten Ajland|Staten Ajland]] — od kojih bi svaka bila velegrad da se ne nalazi u Njujorku. One su se ujedinile u jedan grad [[1898]]. godine.<ref>[http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html Ujedinjenje gradskih oblasti] Pristupljeno 1.11.2013</ref>
 
U gradu se nalaze brojni univerziteti i koledži<ref>[http://www.ny.com/academia/colleges.html Njujorški koledži i univerziteti] Pristupljeno 3.11.2013</ref>, među kojima su najpoznatiji: [[Univerzitet Kolambija|Univerzitet Kolumbija]], [[Njujorški univerzitet]], [[Rokfelerov univerzitet]], koji se nalaze među prvih 35 u svetu.<ref>[http://www.shanghairanking.com/ARWU2013.html] Šangajska lista za 2013. godinu</ref>
Geografske koordinate su 40,46 stepeni severne širine i 73,54 stepeni zapadne dužine.
=== Podela ===
Gradsko je područje podeljeno na pet četvrti ([[borough]]s) koje su istovremeno [[okrug|okruzi]] države [[New York (savezna država)|New York]]. Prema podacima od 1. jula 2003. u njima je živelo:
 
[[Datoteka:Usgs photo New York five boroughs.jpg|thumb|200px|Pet četvrti (''boroughs'') New Yorka]]
 
=== Klima ===
Grad se nalazi u zoni umerene klime. Prosečna godišnja temperatura je 12,5&nbsp;°C, a godišnja količina padavina prosečno iznosi 1.071 &nbsp;mm.
 
{{Klima grada
|}}
 
Najtopliji mjesec je [[jul]] s prosečno 24,7&nbsp;°C, a najhladniji [[januar]] s -0,4&nbsp;°C.
 
Najviše padavina padne u julu, prosječno 104 &nbsp;mm, a najmanje u januaru, 81 &nbsp;mm.
 
== Istorija grada ==
Njujork se sastoji od pet gradskih opština.<ref>{{Cite book|title=Regionalism and realism: A Study of Government in the New York Metropolitan Area |author=Benjamin, Gerald, Richard P. Nathan |year=1990|publisher=Brookings Institute |pages=59}}</ref> Svaka opština pripada odgovarajućem [[okrug (Sjedinjene Američke Države)|okrugu]] [[Njujork (država)|države Njujork]] kao na slici ispod. U samim opštinama postoje na stotine [[Susedstvo|gradskih četvrti]] i mnoge od njih poseduju značajnu istoriju. Ako bi opštine Bruklin, Kvins, Menhetn i Bronks bile nezavisni gradovi, svaka od njih bi mogla biti među deset [[Spisak gradova u SAD po broju stanovnika|najmnogoljudnijih gradova]] u Sjedinjenim Državama.
* '''[[Menhetn]]''' ([[Okrug Njujork (Njujork)|Okrug Njujork]]; procena ([[2009]]. godine) broj stanovnika: 1.629.054) je najgušće naseljena gradska opština i mesto gde se nalazi većina gradskih oblakodera, kao i čuveni [[Sentral park]]. Opština je finansijski centar grada i tu su sedišta mnogih velikih korporacija, [[Sedište Organizacije ujedinjenih nacija|Ujedinjenih nacija]], brojnih važnih univerziteta, kao i mnoge kulturne atrakcije. Može se reći da je Menhetn podeljen na [[Gornji Menhetn|Gornji]], [[Srednji Menhetn|Srednji]] i [[Donji Menhetn|Donji]]. Sentral park deli Gornji Menhetn na [[Gornja istočna strana (Menhetn)|Gornju istočnu stranu]] i [[Donju istočna strana (Menhetn)|Donju istočnu stranu]] a deo prema Bronksu naziva se [[Harlem (Njujork)|Harlem]].
* '''[[Bronks]]''' ([[Okrug Bronks (Njujork)|Okrug Bronks]]; broj stanovnika: 1.397.287) je najsevernija njujorška opština, mesto gde se nalazi [[stadion Jenkija]]. Ovde se nalazi i [[Koop siti (Bronks)|Koop siti]]. Osim male četvrti na Menhetnu poznate pod nazivom [[Marbl Hil (Njujork)|Marbl Hil]], Bronks je jedini deo grada Njujorka koji je se nalazi na kopnu Sjedinjenih Američkih Država. Ovde je i najveći [[Zoološki vrt u Bronksu|zoološki vrt]] u SAD koji se prostire na 265 [[hektar]]a (1,07km07&nbsp;km²) i u kome se nalazi 6.000 [[životinje|životinja]]. Bronks je mesto gde je nastala [[hip hop|rep]] i [[Hip hop]] kultura.
* '''[[Bruklin]]''' ([[Okrug Kings (Njujork)|Okrug Kings]]; broj stanovnika: 2.567.098) se nalazi na na zapadnom [[rt]]u [[Long Ajland]]a i predstavlja najmnogoljudniju opštinu Njujorka. Bio je nezavisan grad do [[1898]]. godine. Bruklin je poznat po svojoj kulturnoj, socijalnoj i etničkoj raznolikosti, nezavisnoj umetničkoj sceni, četvrtima i prepoznatljivom arhitektonskom nasleđu. Ovo je takođe i jedina opština van Menhetna koja ima svoj centar. Opština ima dugu obalu i [[Koni Ajland]] koji je osnovana 1870-ih kao jedno od prvih mesta za zabavu u zemlji.
* '''[[Kvins]]''' ([[Okrug Kvins (Njujork)|Okrug Kvins]]; broj stanovnika: 2.306.712) je najveća opština Njujorka po površini i predstavlja okrug SAD koji je etnički najraznovrsniji. Predviđa se da bi Kvins mogao da prestigne Bruklin po broju stanovnika i tako postane najmnogoljudnija gradska opština. Istorijski gledano, Kvins je nastao spajanjem malih gradova i sela koje su osnovali holandski doseljenici a danas je to stambeni deo Njujorka gde živi srednja klasa. Ovo je jedini veći okrug u SAD, gde je prosečan prihod među afroamerikancima, oko 52.000 [[američki dolar|$]] godišnje, veći nego među belcima. Ovde se nalazi [[Siti fild]], dom [[Njujork mets]]a, kao i [[Stadion Artur Eš|teren]] na kome se održava [[Otvoreno prvenstvo SAD u tenisu|Ju es open]]. Pored toga, ovde su i dva od tri glavna njujorška aerodroma: [[La Gvardia]] i [[Aerodrom Džon F. Kenedi]] (treći je aerodrom se nalazi u [[Nju Džerzi]]ju).
U New Yorku se nalaze brojne arhitekturne znamenitosti, 500 galerija, oko 150 muzeja, više od 100 pozorišta, brojne robne kuće i oko 17.000 restorana. Na južnom i središnjem delu Manhattana prevladavaju neboderi; godine [[1902]]. izgrađena trouglasta zgrada [[Flatiron]] je među najstarijim neboderima na svetu. Poznati su i zgrada Woolworth iz [[1915]]., [[Chrysler Building]] iz [[1930]]. u stilu art-decoa, te [[1939]]. završeni kompleks zgrada [[Rockefellerov centar|Rockefellerovog centra]] u kojem se nalaze studiji TV-mreže [[NBC]]. Najviši neboder u gradu i jedna od najposjećenijih svetskih znamenitosti s 3,5 miliona posetilaca godišnje je [[Empire State Building]], dovršen [[1931]].
 
Najpoznatiji verski objekti u gradu su: [[katoličanstvo|katolička]] Katedrala [[sveti Patrik|svetog Patrika]] dovršena [[1879]]., tada najviša gradska građevina, zatim episkopalna (anglikanska) Katedrala svetog Ivana apostola (''St. John the Divine'') započeta [[1892]]., Crkva svetog Trojstva u srcu [[Njujorška burza|Wall Streeta]], Ujedinjena sinagoga konzervativnog Judaizma, i Katedrala Armenske apostolske crkve.
 
Zaštitni znak New Yorka je [[Kip slobode]] izgrađen [[1886]]. na Ostrvu slobode (''Liberty Island'', službeno deo države [[New Jersey]]) južno od Manhattana. Poznate građevne su i glavni newyorški put, godine [[1913]]. otvoreni [[Grand Central Terminal]], [[Brooklynski most]] (''Brooklyn Bridge'') koji povezuje Manhattan s Brooklynom, poznata sportska hala [[Madison Square Garden]], i koncertna dvorana [[Carnegie Hall]]. Na obali East Rivera nalazi se kompleks zgrada u kojem je sedište [[Ujedinjeni narodi|Ujedinjenih naroda]].
 
U znamenitosti grada ubrajaju se i stari stambeni kvart Brooklyn Heights, umetnički [[Greenwich Village]] u kojem se nalazi Gradsko sveučilište New Yorka (Sveučilište Columbia nalazi se na severu Manhattana) i slavoluk u spomen na [[George Washington|Georgea Washingtona]], te [[Ground Zero]], mesto na krajnjem južnom delu Manhattana na kojem su stajali tornjevi-blizanci Svetskog trgovačkog centra. U newyorškoj luci nalazi se i [[Ostrvo Ellis]] (''Ellis Island''), ulazna kontrolna tačka za brojne imigrante krajem [[19. vijek|19.]] i početkom [[20. vijek|20. veka]], danas muzej.
== Turizam ==
{{poseban članak|Turizam u Njujorku}}
[[Turizam]] je jedna od najvažnijih industrijskih grana u Njujorku sa više od 40 miliona domaćih i stranih turista koji posete grad svake godine (ovaj statistički podatak važi za prethodnih pet godina).<ref name="стат.">[http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page Statistika Njujorka], Pristupljeno 03. 3. 2012.</ref> Glavne turističke atrakcije su [[Empajer stejt bilding]], [[Kip slobode]], [[Ostrvo Elis]]; [[Brodvej]]ska pozorišta, muzeji kao što je [[Muzej Metropoliten|Metropoliten]], zelene površine kao što su [[Sentral park]] i [[Vašington Skver park]], [[Rokfeler centar]], [[Tajms skver]], luksuzni šoping centri duž [[Peta avenija|Pete]] i [[Medison avenija|Medison avenije]] i događajima kao što su [[parada za Noć veštica u Grinvič Vilidžu]], [[Mejsi parada za Dan zahvalnosti]] i [[parada na dan Svetog Patrika]]. Tu su još i sezonske aktivnosti poput klizanja u Sentral parku, zimi na [[Trajbeka (filmski festival)|Trajbeka]] filmskom festivalu, kao i niz besplatnih predstava. Pored glavnih turističkih područja, posetioce privlače još i [[zoološki vrt u Bronksu]], [[Koni Ajland]] i [[Njujorška botanička bašta]].
 
U [[2010]]. godini, Njujork je posetilo skoro 49 miliona turista,<ref>{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2011-01-04/travel/new.york.city.tourism_1_room-rates-hospitality-industry-job-data?_s=PM:TRAVEL |title=Njujork je privuka 48,7 miliona turista u 2010 |publisher=© 2012 Cable News Network. Turner Broadcasting System, Inc. All Rights Reserved|accessdate = 3. mart 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nycgo.com/articles/nyc-statistics-page|title=Zvanični vodič grada Njujorka|publisher=© 2006–2011 NYC & Company, Inc. All rights reserved|accessdate = 3. mart 2012}}</ref> a taj broj je prevaziđen sa rekordnih 50 miliona turista u [[2011]]. godini.<ref>{{cite news|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/12/20/as-city-closes-in-on-50-millionth-visitor-british-couple-to-be-feted/?scp=1&sq=tourists&st=Search|title=As City Closes In on 50 Millionth Visitor, British Couple to Be Feted|last=McGeehan|first=Patrick|publisher=© 2011 The New York Times Company|accessdate = 3. mart 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.northjersey.com/news/135934558_NYC_reaches_goal_of_50_million_tourists.html|title=NYC reaches goal of 50 million tourists|publisher=© 2011 North Jersey Media Group|accessdate = 3. mart 2012}}</ref>
Više od 200 dnevnih i nedeljnih listova, kao i 350 časopisa imaju svoja predstavništva u gradu.<ref name="NYC Media" /> Izdavači knjiga zapošljavaju 25.000 ljudi.<ref>{{cite web|title=Media and Entertainment |publisher=New York City Economic Development Corporation |url=http://www.nycedc.com/Web/NYCBusinessClimate/IndustryOverviews/MediaEntertainment/MediaEntertainment.htm |archiveurl=http://web.archive.org/web/20080128210353/http://www.nycedc.com/Web/NYCBusinessClimate/IndustryOverviews/MediaEntertainment/MediaEntertainment.htm |archivedate = 28. 1. 2008. |accessdate=4. 3. 2012.}}</ref> Dve od tri nacionalne dnevne novine u Sjedinjenim Državama su iz Njujorka: [[The Wall Street Journal]] i Njujork tajms, koji je osvojio najviše [[Pulicerova nagrada|Pulicerovih nagrada]] za [[novinarstvo]]. Glavni tabloidi u gradu su: [[Njujork dejli njuz]] i [[Njujork post]]. U gradu se izdaje 270 novina i časopisa na više od 40 jezika, što je rezultat velike etničke izmešanosti.
 
Televizijska industrija koja je veoma razvijena u Njujorku zapošljava značajan broj radnika. Četiri glavne američke televizijske mreže imaju sedište u Njujorku: [[Ej-Bi-Si|Ej-Bi-Si]], [[Si-Bi-Es]], [[TV Foks (Srbija)|Foks]] i [[NBC|En-Bi-Si]]. Mnogi kablovski kanali se takođe nalaze u ovom gradu, uključujući [[MTV]], Foks njuz, [[Ejč-Bi-Ou|HBO]] i [[Komedi sentral]]. Godine [[2005]], više od 100 televizijskih emisija se snimalo u Njujorku. [[Departman za informacionu tehnologiju i telekomunikacije grada Njujorka]] upravlja javnim radiodifuznim servisom [[nyctv]],<ref>NYCTV Official Home Page http://www.nyc.gov/html/media/html/home/home.shtml</ref> koji je proizveo nekoliko emisija koji su osvojili [[Nagrada Emi|Emi]] nagradu.
 
Njujork je i glavni centar u nekomercijalnih obrazovnih medija. Najstariji televizijski kanal sa javnim pristupom u Sjedinjenim Državama je [[Manhattan Neighborhood Network]], osnovan [[1971]]. godine.<ref>{{cite web|url=http://www.mnn.org/ |title=Manhattan Neighborhood Network |publisher= |accessdate=4. 3. 2012.}}</ref> [[WNYC]] je javna radio-stanica koja je bila u vlasništvu grada do [[1997]]. godine i ona ima najveću slušanost među javnim stanicama u SAD.<ref>{{cite web|publisher=Radio Research Consortium |title=Top 30 Public Radio Subscribers: Spring 2006 Arbitron |date = 28. 8. 2006. |url=http://www.rrconline.org/reports/pdf/Sp06%20eRanks.pdf |format=PDF |accessdate=4. 3. 2012.}}</ref>