Razlike između izmjena na stranici "Heladski period"

Obrisana 2 bajta ,  prije 4 godine
m/м
Čišćenje
m/м (Čišćenje)
== Ranoheladski period ==
{{further|Egejska civilizacija}}
Ranoheladski period [[Bronzano doba|bronzanog doba]] u Grčkoj, uopšte uzev, karakteriše neolitsko zemljoradničko stanovništvo koje uvozi [[Bronza|bronzu]] i [[bakar]] te koristi primitivne tehnike obrade bronze koje su se prvo razvile u [[Anatolija|Anatoliji]], s kojom su održavali kulturne kontante.<ref>{{harvnb|Pullen|2008|loc=str. 20}}; {{harvnb|van Andels|Runnels|1988|loc="The transition to the Early Bronze Age", str. 238–240}}; {{harvnb|French|1973|loc=str. 53}}.</ref> Ranoheladski period vremenski se poklapa s periodom [[Staro kraljevstvo|Starog kraljevstva]] u [[Stari Egipat|Ehiptu]]. Važni lokaliteti iz ovog razdoblja grupisani su na egejskim obalama grčkog kopna u [[Beotija|Beotiji]] i [[Argolida|Argolidi]] ([[Manika]], [[Lerna]], Pefkakia, [[Teba (Grčka)|Teba]], [[Tirint]]) ili na ostrvima blizu obale kao što su [[Egina]] (Kolona) i [[Eubeja]] ([[Lefkandi]]), a karakterišu ih keramika koja pokazuje uticaje iz zapadne Anatolijei uvođenje brze verzije [[Grnčarsko kolo|grnčarskog kola]]. "[[Dugi dom|Dugi dom]]", tj. tip kuće poznat kao ''[[megaron]]'', pojavljuje se u II ranoheladskom periodu. Uvođenje anatolijskih kulturnih modela (tj. "Lefkandija I") nije bilo praćeno znatnijim razaranjima.
 
=== Prvi ranoheladski period ===
[[Datoteka:Prehistoric building in northern Olympia 4.jpg|thumb|200px|Ostaci građevine iz [[Olimpija|Olimpije]], treći ranoheladski period, oko 2150–2000. pne.]]
 
U [[Lerna|Lerni]] je drugi ranoheladski period završen razaranjem "[[Kuća sa crepovima|Kuće sa crepovima]]", koja pripada tipu "kuće s hodnicima".<ref>{{harvnb|Pullen|2008|loc=str. 36, 43 (nap. 22): "Kuća s hodnicima je velika građevina na dva sprata koja se sastoje od dve ili više velikih prostorija na čijim se stranama nalaze uzani hodnici. U nekim od tih hodnika nalazilo se stepenište, a neki su korišćeni kao ostave".}}</ref> Razaranje naselja iz drugog ranoheladskog perioda isprva je pripisano najezdi [[Grci|Grka]] ili [[Indoevropljani|Indoevropljana]] do koje je došlo u trećem ranoheladskom periodu.;<ref>{{harvnb|Caskey|1960|loc=str. 285–303}}.</ref> međutim, to je gledište danas uglavnom napušteno, s obzirom na to da nema uniformnosti u razaranjima lokaliteta iz drugog ranoheladskog perioda i na to da se na lokalitetma kao što su Litares, [[Flijunt]], Manika i drugi primećuje kontinuitet između drugog i trećeg ranoheladskog perioda, s jedne strane, i srednjeheladskog perioda, s druge strane.<ref>{{harvnb|Pullen|2008|loc=str. 36}}; {{harvnb|Forsén|1992|loc=str. 251–253}}.</ref> Osim toga, navodno "novi/invazivni" kulturni elementi ― kao što su apsidalne kuće, [[terakota]] u obliku sidra, izdubljene sekire, ritualne [[Tumul|gromače]] i sahranjivanje pokojnika u okviru zidina naselja ― posvedočeni su u grčkoj pre trećeg ranoheladskog perioda i zapravo se smatraju autohtonim pojavama (to je, na primer, slučaj s terakotom u Beotiji i rutualnim gromačama na lokalitetu Aje Sofije u [[Tesalija (oblast)|Tesaliji]]), odnosno posledicama stalnog kontakta kopnene Grčke s različitim drugim oblastima, kao što je zapadna [[Mala Azija]], [[Kikladi]], [[Albanija]] i [[Dalmacija]], i to počev od drugog ranoheladskog perioda pa sve do srednjeheladskog perioda.<ref>{{harvnb|Pullen|2008|loc=str. 36}}; {{harvnb|Forsén|1992|loc=str. 253–257}}.</ref> Čini se da su i [[klimatske promene]] doprinele značajnim kulturnim transformacijama do kojih je u Grčkoj došlo na prelazu između drugog i trećeg ranoheladskog perioda (oko 2200. pne.).<ref>{{harvnb|Pullen|2008|loc=str. 36}}.</ref>
 
== Srednjeheladski period ==
Jednoobrazna i široko rasprotranjena keramika iz prve faze IIIA poznoheladskog perioda prvobitno je definisana materijalom pronađenim u "kući s platformom" ({{jez-eng|Ramp House}}) u [[Mikena|Mikeni]], u palati u [[Teba (Grčka)|Tebi]] (koju danas većina naučnika datira u drugu fazu IIIA poznoheladskog perioda ili u IIIB poznoheladski period), te u Trijadi na [[Rodos]]u. Postoje i nalazi iz [[Asina|Asine]], [[Atina (polis)|Atine]] (bunari), [[Antička Sparta|Sparte]] (tzv. [[Menelajon]]), [[Nihorija|Nihorije]], kao i tzv. 'Atrejeva jama', odnosno krš pronađen ispod ulaza u [[Atrej]]evu riznicu u Mikeni. Na osnovu radiokarbonskog datiranja materijala iz Cungize zaključuje se da bi prvu fazu IIIA poznoheladskog perioda zapravo trebalo smestiti u razdoblje između 1435/1406. pne. i 1390/1370. pne., tj. nešto ranije od keramičkog datiranja, pri čemu je razlika manja od 50 godina. Posuđe iz prve faze IIIA poznoheladskog perioda nađeno je i na lokalitetu [[Maşat Höyük]] u [[Hetiti|hetitskoj]] Anatoliji.<ref>{{harvnb|Kuniholm|1998|loc=str. 3–4}}.</ref>
 
Druga faza IIIA poznoheladskog perioda obeležena je širenjem mikenske keramike po gotovo čitavom istočnom Sredozemlju. Pojavljuju se mnogi novi oblici. Na slikanoj keramici nastavljaju se motivi iz prve faze, ali pokazuju veliki stepen standardizacije. Na lokalitetu [[Amarna|Amarni]] u Egiptu pronađeno je posuđe iz prve faze nastalo tokom vladavine [[Amenhotep III|Amenhotepa III]] te posuđe iz druge faze nastalo tokom vladavine njegova sina, [[Akhenaton|Akhenatona]]a; tu se već u tragovima primećuju i počeci IIIB poznoheladskog perioda. Posuđe iz druge faze IIIA poznoheladskog perioda potiče iz tzv. [[Uluburunski brodolom|uluburunskog brodoloma]], tj. broda koji je potonuo u 14. veku pne. I ovde je radiokarbonsko datiranje iz Cungize dalo nešto ranije datiranje: od 1390/1370. pne. do 1360/1325. pne.; no, posuđe iz ove druge faze pronađeno je i u jednom spaljenom sloju na lokalitetu [[Milet]]a, a do tog je požara verovatno došlo tokom vladavine hetitskog vladara [[Mursili II|Mursilija II]], odnosno nešto pre [[Mursilijevo pomrčenje|Mursilijevog pomrčenja]] iz 1312. pne. Prelazni period između IIIA i IIIB počinje nakon 1320. pne., ali ne mnogo kasnije (Cemal Pulak smatra da je do prelaza došlo pre 1295. pne.).
 
Furumarkova definicija IIIB poznoheladskog perioda uglavnom se temeljila na nalazima iz grobnica i domaćem materijalu iz Zigurija. [[Elizabeth B. French]] podelika je taj period na dve faze, na osnovu nalaza iz Mikene i Zapadnog zida u Tirintu. Depoziti iz druge faze IIIB poznoheladskog perioda su retki, budući da se na slikanu keramiku retko nalazi u grobovima i da su mnoga naselja iz tog perioda doživela razaranje, koje je za sobom ostavilo malo čitavih posuda.
 
Keramika iz IIIB poznoheladskog perioda povezana je u palatama na grčkom kopnu s arhivima tablica pisanih [[Linear B|Linearom B]]. (Linear B već se koristio na Kritu od II kasnominojskog perioda.) Granica između IIIA i IIIB perioda koju je predložio Pulak značila bi da se IIIB period vremenski poklapao u Anatoliji s ponovnim usponom [[Hetiti|Hetita]] nakon [[Mursilijevo pomrčenje|Mursilijevog pomrčenja]], u Egiptu s [[Devetnaesta dinastija Egipta|Devetnaestom dinastijom]], a u severnoj [[Mesopotamija|Mesopotamiji]] s usponom [[Asirija|Asirije]] i njenom dominacijom nad [[Mitani|kraljevstvom Mitani]]. Kraj IIIB poznoheladskog perioda povezan je s razarenjem [[Ugarit]]a, među čijim se ruševinama nalaze poslednji primerci te keramike. Radiokarbonsko datiranje iz Cungize smešta kraj IIIB perioda u 1200/1190. godinu pne. Stoga se početak IIIC perioda danas uglavnom smešta na početak vladavine kraljice [[Tausret]]. Furumark je IIIC poznoheladski period rezdelio na prvu (IIIC:1) i drugu fazu (IIIC:2), na temelju materijala nađenog u grobnicama u Mikeni i Asini te na [[Kefalonija|Kefaloniji]] i [[Rodos]]u. Iskopavanja preduzeta 1960-ih na utvrdama u Mikeni i u [[Lefkandi]]ju na [[Eubeja|Eubeji]] otkrila su stratifikovani materijal koji je pokazao značajne regionalne varijacije u okviru IIIC perioda, posebno u njegovim kasnijim fazama. Keramika iz poznog IIIC perioda nađena je u [[Troja|trojanskom]] sloju VIIa, a nekoliko komada otkriveno je i u [[Tars|Tarsu]]u u [[Kilikija|Kilikiji]]. Takva je keramika izrađivana i lokalno u [[Filistejci|filistinskim]] naseljima Ashdod, Ashkelon, Ekron, Gath i Gaza.
 
== Utvrđena naselja ==
[[Datoteka:Lerna1.JPG|thumb|250px|Ostaci stepeništa u proto-palatalnoj "[[Kuća sa crepovima|Kući sa crepovima]]", 2500–2300. pne.]]
 
Drugo značajno naselje bila je [[Lerna]] u [[Argolida|Argolidi]], i to je možda bilo najvažnije i najbogatije ranoheladsko naselje.<ref>{{harvnb|Bryce|2006|loc=str. 47: "Lerna u oblasti Argolide verovatno je bio najvažniji i najbogatiji od svih lokaliteta iz II ranoheladskog perioda. Izvorno je utemeljeno u neolitskom periodu (koji predstavljaju I i II sloj), no krajem tog razdoblja je napušteno, da bi kasnije ponovo bilo naseljeno početkom II ranoheladskog perioda (III sloj)".}}</ref> Na tom se lokalitetu nalazi monumentalna građevina poznata kao "[[Kuća sa crepovima]]", koja predstavlja "kuću s hodnicima",<ref name=Shaw>{{harvnb|Shaw|1987|loc=str. 59–79}}.</ref> a značajna je zbog nekoliko arhitektonskih obeležja koji se za to doba mogu smatrati naprednim, kao što je činjenica da joj je krov bio pokriven pečenim [[Crep|crepovima]], po čemu je i dobila ime.<ref name=Overbeck5>{{harvnb|Overbeck|1963|loc=str. 5}}.</ref> Njena izgradnja datira se u II ranoheladski period (2500–2300. pne.), a ponekad se smatra da je u njoj bio smešten neki ugledni pripadnik zajednice, da je služila kao svojevrsna proto-palata ili kao neka vrsta upravnog središta; drugi, pak, misle da se radi o nekoj komunalnoj strukturi ili zajedničkoj imovini lokalnog stanovništva.<ref name=Overbeck6>{{harvnb|Overbeck|1963|loc=str. 6}}.</ref> Tačna funkciju ove građevine ostaje nepoznata, budući da u njoj nije nađen sitni materijal koji bi ukazivao na neku njenu specifičnu namenu.<ref name=Overbeck6/> Zgrada je imala i stepenište koje je vodilo na drugi sprat i verovatno je bila zaštićena krovom od crepova.<ref>{{harvnb|Overbeck|1963|loc=str. 5}}; {{harvnb|Shaw|1987|loc=str. 59}}.</ref> Krš pronađen na tom lokalitetu sadržavao je hiljade pločica od [[Terakota|terakote]] koje su pale s krova.<ref>{{harvnb|Caskey|1968|loc=str. 314}}.</ref> Premda su takvi krovovi otkriveni i na ranoheladskom lokalitetu kod [[Akovitika|Akovitike]]<ref>{{harvnb|Shaw|1987|loc=str. 72}}.</ref> i potom u mikenskim gradovima [[Gla]] i [[Mideja (Grčka)|Mideji]],<ref>{{harvnb|Shear|2000|loc=str. 133–134}}.</ref> oni tek u 7. veku pne. postaju uobičajeno obeležje [[Grčka arhitektura|grčke arhitekture]].<ref>{{harvnb|Wikander|1990|loc=str. 285}}.</ref> Zidovi "Kuće sa crepovima" izgrađeni su od [[Zemljana cigla|zemljanih cigala]] osušenih na suncu i postavljenih na kamenom [[Cokolj|cokolju]].<ref name=Overbeck5/>
 
[[Datoteka:Tiryns - Cyclopean masonry.jpg|left|thumb|230px|[[Tirint]], ruševine iz poznoheladskog perioda, 14. vek pne.]]
== Literatura ==
{{refbegin|2}}
* {{cite book|last=Bintliff|first=John|title=The Complete Archaeology of Greece: From Hunter-Gatherers to the 20th Century A.D.|year=2012|location=Malden, MA|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-40-515419-2|url=http://books.google.com/books?id=GU3JilJGwjgC|ref=harv}}
* {{cite book|last=Bryce|first=Trevor|title=The Trojans and their Neighbours|year=2006|location=New York, NY|publisher=Routledge|isbn=978-0-41-534955-0|url=http://books.google.com/books?id=5YV6hwUmTpYC|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Caskey|first=John L.|title=The Early Helladic Period in the Argolid|journal=Hesperia|publisher=The American School of Classical Studies at Athens|volume=29|number=3|date=July–September 1960|pages=285–303|url=http://www.jstor.org/discover/10.2307/147199|ref=harv|doi=10.2307/147199}}
* {{cite journal|last=Caskey|first=John L.|title=Lerna in the Early Bronze Age|journal=American Journal of Archaeology|volume=72|year=1968|pages=313–316|ref=harv}}
* {{cite book|last=Chapman|first=Robert|chapter=Changing Social Relations in the Mediterranean Copper and Bronze Ages|pages=77–101|editor1-last=Blake|editor1-first=Emma|editor2-last=Knapp|editor2-first=A. Bernard|title=The Archaeology of Mediterranean Prehistory|year=2005|location=Oxford and Malden|publisher=Blackwell Publishing|isbn=978-1-40-513724-9|url=http://books.google.com/books?id=XTPbfQSEWKMC|ref=harv}}
* {{cite book|last=Forsén|first=Jeannette|title=The Twilight of the Early Helladics|location=Partille, Sweden|year=1992|publisher=Paul Aströms Förlag|isbn=91-7081-031-1|url=http://books.google.com/books?id=TlMtAAAAIAAJ|ref=harv}}
* {{cite book|last=French|first=D.M.|chapter=Migrations and 'Minyan' pottery in western Anatolia and the Aegean|editor-last1=Crossland|editor-first1=R.A.|editor-last2=Birchall|editor-first2=Ann|title=Bronze Age Migrations in the Aegean|year=1973|location=Park Ridge, NJ|publisher=Noyes Press|pages=51–57|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Hornblower|first1=Simon|last2=Spawforth|first2=Antony|last3=Eidinow|first3=Esther|title=The Oxford Classical Dictionary|year=2012|edition=4th|origyear=1949|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954556-8|url=http://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Kuniholm|first=Peter Ian|title=Aegean Dendrochronology Project December 1996 Progress Report|journal=Cornell Tree-Ring Laboratory|year=1998|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University|url=http://dendro.cornell.edu/reports/report1996.pdf|pages=1–7|ref=harv}}
* {{cite book|last=Lolos|first=Y.G.|chapter=On the Late Helladic I of Akrotiri, Thera|pages=51–56|editor-last1=Hardy|editor-first1=D.A.|editor-last2=Renfrew|editor-first2=A.C.|title=Thera and the Aegean World III. Volume Three: Chronology – Proceedings of the Third International Congress, Santorini, Greece, 3–9 September 1989|year=1990|location=London|publisher=Thera Foundation|ref=harv}}
* {{cite journal|last=MacSweeney|first=Naoise|title=Social Complexity and Population: A Study in the Early Bronze Age Aegean|year=2004|journal=Papers from the Institute of Archaeology|volume=15|pages=52-65|url=http://www.pia-journal.co.uk/article/view/pia.225|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Mellaart|first=James|title=The End of the Early Bronze Age in Anatolia and the Aegean|journal=[[American Journal of Archaeology]]|volume=62|issue=1|date=January 1958|pages=9–33|publisher=Archaeological Institute of America|url=http://www.jstor.org/discover/10.2307/500459|ref=harv|doi=10.2307/500459}}
* {{cite journal|last1=Musgrave|first1=Jonathan H.|last2=Evans|first2=Suzanne P.|title=By Strangers Honor’d: A Statistical Study of Ancient Crania from Crete, Mainland Crete, Cyprus, Israel, and Egypt|journal=Journal of Mediterranean Anthropology and Archaeology|volume=1|year=1981|pages=50–107|ref=harv}}
* {{cite book|last=Overbeck|first=John Clarence|title=A Study of Early Helladic Architecture|year=1963|publisher=University of Cincinnati|url=http://books.google.com/books?id=EaQPHQAACAAJ|ref=harv}}
* {{cite book|last=Pullen|first=Daniel|chapter=The Early Bronze Age in Greece|editor-last=Shelmerdine|editor-first=Cynthia W.|title=The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age|year=2008|pages=19–46|location=Cambridge and New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81444-7|url=http://books.google.com/books?id=dF40qLIJlAkC|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Sampson|first=Adamantios|title=The Early Helladic Graves of Manika: Contribution to the Socioeconomic Conditions of the Early Bronze Age|journal=Aegaeum|volume=1|year=1987|pages=19–28|url=http://www2.ulg.ac.be/archgrec/IMG/aegeum/aegaeum1%28pdf%29/Sampson.pdf|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Shaw|first=Joseph W.|title=The Early Helladic II Corridor House: Development and Form|journal=American Journal of Archaeology|publisher=Archaeological Institute of America|volume=91|issue=1|year=1987|pages=59–79|url=http://www.jstor.org/discover/10.2307/505457|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Shear|first=Ione Mylonas|title=Excavations on the Acropolis of Midea: Results of the Greek–Swedish Excavations under the Direction of Katie Demakopoulou and Paul Åström|journal=[[American Journal of Archaeology]]|date=January 2000|volume=104|issue=1|pages=133–134|ref=harv}}
* {{cite journal|last1=van Andels|first1=Tjeerd H.|last2=Runnels|first2=Curtis N.|title=An Essay on the 'Emergence of Civilization' in the Aegean World|journal=Antiquity|volume=62|number=235|year=1988|publisher=Antiquity Publications Limited|pages=234–247|url=http://antiquity.ac.uk/ant/062/Ant0620234.htm|ref=harv}}
* {{cite book|last=Whittaker|first=Helène|title=Religion and Society in Middle Bronze Age Greece|year=2014|location=New York, NY|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-10-704987-1|url=http://books.google.com/books?id=EBtvAwAAQBAJ|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Wikander|first=Örjan|authorlink=Örjan Wikander|title=Archaic Roof Tiles the First Generations|journal=Hesperia|volume=59|issue=1|pages=285–290|date=January–March 1990|doi=10.2307/148143|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Xirotiris|first=Nicholas I.|title=The Indo-Europeans in Greece: An Anthropological Approach to the Population of Bronze Age Greece|journal=Journal of Indo-European Studies|volume=8|number=1–2|date=Spring–Summer 1980|pages=201–210|ref=harv}}
{{refend|2}}
 
== Vanjski linkovi ==
* {{cite web|title=The Bronze Age on the Greek Mainland|year=1999–2000|location=Athens|publisher=Foundation of the Hellenic World|url=http://www.fhw.gr/chronos/02/mainland/en/index.html}}
* {{cite web|editor1-last=Horejs|editor1-first=Barbara|editor2-last=Pavúk|editor2-first=Peter|title=The Aegeo-Balkan Prehistory Project|year=2007|publisher=The Aegeo-Balkan Prehistory Team|url=http://www.aegeobalkanprehistory.net}}
* {{cite web|last=Rutter|first=Jeremy B.|title=Prehistoric Archeology of the Aegean|location=Hanover, NH|publisher=Dartmouth College|url=http://projectsx.dartmouth.edu/classics/history/bronze_age/index.html}}
 
{{Izabran}}