Razlike između izmjena na stranici "Srednji vijek"

m/м
m/м
{{main|Engleska u srednjem vijeku|Njemačka u srednjem vijeku|Italija u srednjem vijeku|Škotska u srednjem vijeku|Španjolska u srednjem vijeku|Poljska u srednjem vijeku}}
 
[[FileDatoteka:Europe mediterranean 1190.jpg|Europa i Sredozemno more 1190.|thumb|upright=1.3]]
 
VisokiRazvijeni srednji vijek bio je formativni period u povijesti modernemodernih zapadnezapadnih državedržava. Kraljevi u Francuskoj, Engleskoj i Španjolskoj učvrstili su svoju moć i uspostavili trajne institucije vlasti.<ref name=Backman283>{{sfn|Backman ''Worlds of Medieval Europe'' |2003|loc=str. 283–284</ref>}} NovaNove kraljevstvakraljevine poput [[Ugarska|MađarskogMađarske]] i [[Poljsko kraljevstvo (1025–1385)|PoljskogPoljske]], nakon prelaza na kršćanstvo, postalapostale su centralnoeuropske sile.<ref name=Barber365>{{sfn|Barber ''Two Cities'' |1992|loc=str. 365–380</ref>}} Mađari su nastanili Mađarsku oko 900. godine pod kraljem [[Arpad]]om (umro 907) nakon niza invazija u 9. stoljeću.<ref name=Davies296>{{sfn|Davies ''Europe'' |1996|loc=str. 296</ref>}} PapinstvoPapstvo, dugo vezano za ideologiju nezavisnosti od sekularnih kraljeva, po prvi je put preuzelapreuzelo svjetovnu vlast nad čitavim kršćanskim svijetom; [[svjetovna moć (papska)|papska monarhija]] dostigla je svoj apogejvrhunac u ranom 13. stoljeću pod pontifikatom {{nowrap|[[Inocent III|Inocenta III]]}} (papa 1198–1216).<ref name{{sfn|Backman|2003|loc=Backman262>Backman ''Worlds of Medieval Europe'' str. 262–279</ref>}} [[Sjeverni krstaškikrižarski ratovi]] i napredak kršćanskih kraljevstava i vojnih redova u prethodno [[paganizampoganstvo|paganskepoganskim]] regijeoblastima u Baltiku i na sjeveroistoku [[Finska|Finske]] izazvali su prisilnu asimilaciju brojnihvelikog domorodacadijela lokalnog stanovništva u evropskueuropsku kulturu.<ref name=Barber371>{{sfn|Barber ''Two Cities'' |1992|loc=str. 371–372</ref>}}
 
Tijekom ranog perioda visokograzvijenog srednjeg vijeka Njemačkom je vladala otonska dinastija, koja se borila za kontrolu nad moćnim vojvodama koji su vladali [[Matično vojvodstvo|teritorijalnim vojvodstvima]] još od periodarazdoblja migracija. Njih je 1024. zamijenila [[salijska dinastija]], koja se sukobila sas papinstvompapstvom pod caromcarem {{nowrap|[[Heinrich IV, svetorimski car|HenrikHenrikom IV]]}} (vladavinavl. 1084–1105) oko crkvenih imenovanja u sklopu [[borba za investituru|borbe za investituru]].<ref name=Backman181>{{sfn|Backman ''Worlds of Medieval Europe'' |2003|loc=str. 181–186</ref>}} Njegovi nasljednici nastavili su borbu protiv papinstvapapstva, kao i njemačkog plemstva. Nakon smrti cara {{nowrap|[[Heinrich V, svetorimski car|Henrika V]]}} (vladavinavl. 1111-251111–1125), koji je umro bez nasljednika, uslijedio je period nestabilnosti, sve dok [[Friedrich I Barbarossa|{{nowrap|Fridrik I}} Barbarossa]] (vladavinavl. 1155–901155–1190) nije preuzeo carskicarsko prijestoprijestolje.<ref name{{sfn|Jordan|2003|loc=Jordan143>Jordan ''Europe in the High Middle Ages'' str. 143–147</ref>}} Iako je vladao efikasno, osnovni problemi su se problemi zadržali, te su se njegovi nasljednici nastavili boriti i u 13. stoljeću.<ref name{{sfn|Jordan|2003|loc=Jordan250>Jordan ''Europe in the High Middle Ages'' str. 250–252</ref>}} Barbarossin unuk, [[Fridrik II., car Svetog rimskog carstva|Fridrik II]] (vladavinavl. 1220–1250), koji je također bio prijestolonasljednik Sicilije preko svoje majke, često je ulazio u sukobe sa papinstvompapstvom. Njegov je dvor bio je poznat po učenjacima, a on je sam često optuživan za [[JeresHereza u hrišćanstvukršćanstvu|krivovjerje]].<ref name{{sfn|Denley|1998|loc=Denley235>Denley "Mediterranean" ''Oxford Illustrated History of Medieval Europe'' str. 235–238</ref>}} On i njegovi nasljednici imali su mnoge poteškoće, uključujući i invazijuupad [[Mongoli|Mongola]] u Europu sredinom 13. stoljeća. Mongoli su prvo probili kneževine Kijevske Rusije, a potom [[Mongolska invazija Europe|napali Istočnuistočnu Europu]] 1241, 1259. i 1287. godine.<ref name=Davies364>{{sfn|Davies ''Europe'' |1996|loc=str. 364</ref>}}
 
[[FileDatoteka:Bayeux Tapestry scene44 William Odo Robert.jpg|[[Tapiserija iz Bayeuxa]] (detalj), koja prikazuje [[William I Osvajač|Williama Osvajača]] (centar), njegovu polubraću [[Robert, vojvoda Mortaina|Roberta]] (desno) i [[Odo od Bayeuxa|Odoa]], biskupa [[Bayeux]]a u [[Vojvodstvo Normandija|vojvodstvu Normandija]] (lijevo)|thumb|left]]
 
Pod [[dinastija Capet|dinastijom CapetCapeta]], Francuska je polako počela širiti svoj autoritet nad plemstvom, proširivši se do [[Île-de-France]]a kako bi vršila kontrolu nad većim dijelom države u 11. i 12. stoljeću.<ref name=Backman187>{{sfn|Backman ''Worlds of Medieval Europe'' |2003|loc=str. 187–189</ref>}} Suočili su se sa snažnim protivnikom u viduliku [[vojvoda Normandije|normandijskih vojvoda]], koji su 1066. pod [[William I Osvajač|Williamom Osvajačem]] (vojvoda 1035–1087), osvojili Englesku (vladavinavl. 1066–87) i stvorili prekokanalskodržavu carstvokoja kojese prostirala s obje strane Engleskog kanala i koja je, u različitim oblicima, trajalotrajala tijekom ostatka srednjegsrednjega vijeka.<ref name{{sfn|Jordan|2003|loc=Jordan59>Jordan ''Europe in the High Middle Ages'' str. 59–61</ref><ref name}}{{sfn|Backman|2003|loc=Backman189>Backman ''Worlds of Medieval Europe'' str. 189–196</ref>}} Normani su se također naselili i na Siciliji i u južnoj Italiji kada se [[Robert Guiscard]] (umro 1085) tu iskrcao 1059. i osnovao vojvodstvo koje je kasnije postalo dio [[kraljevina Sicilija|kraljevineKraljevine Sicilije]].<ref name{{sfn|Davies|1996|loc=Davies294>Davies ''Europe'' str. 294</ref>}} Pod [[Anžuvinici]]ma, {{nowrap|[[Henry II od Engleske|Henrikom II]]}} (vladavinavl. 1154–89) i njegovim sinom [[Richard I od Engleske|RichardomRikardom I]] (vladavinavl. 1189–99), kraljevi Engleske vladali su njome i velikim područjima Francuske,<ref name{{sfn|Backman|2003|loc=Backman263>Backman ''Worlds of Medieval Europe'' str. 263</ref>}}{{efn-ua#tag:ref|TaTe grupacija prostoraoblasti često se nazivazajedno nazivaju [[AnževinskoAnžujsko carstvo|Anžujskim carstvom]].<ref name{{sfn|Barlow|1988|loc=Feudal285>Barlow ''Feudal Kingdom'' str. 285–286</ref>}},|group=n}} kojekoja jesu porodiciim dopalopripala brakomzahvaljujući braku Henrika II sas [[Eleanor od Akvitanije|Eleanorom od Akvitanije]] (umrla 1204), nasljednicom većeg dijela južne Francuske.<ref name{{sfn|Loyn|1989|loc=Eleanor>Loyn "Eleanor of Aquitaine" ''Middle Ages'' str. 122</ref>}}{{efn-ua#tag:ref|Eleanor Eleanora je prethodno bila u braku sas [[Louis VII od Francuske|LouisomLujem VII od Francuske]] (vladavinavl. 1137–801137–1180), ali je njihov brak poništen 1152. godine.<ref{{sfn|Loyn|1989|loc=str. name122}}|group=Eleanor/>n}} RichardovRikardov mlađi brat [[John od Engleske|JohnIvan]] (vladavinavl. 1199–1216) izgubio je Normandiju i ostatak sjeveroistočne Francuske 1204. godine, koji su pripali francuskom kralju [[Philippe II od Francuske|PhilipuFilipu II Augustu]] (vladavinavl. 1180–1223). To je dovelo do razmirica među engleskim plemstvom, a JohnovaIvanova strogoćastrogost u pogledu finansijafinancija u svrhu plaćanja neuspjelih pokušaja ponovnog osvajanja Normandije 1215. je dovela je do stvaranja ''[[Magna Carta|MagnaVelike Cartepovelje]]'', povelje koja je potvrdila prava i privilegije slobodnih ljudi u Engleskoj. Pod {{nowrap|[[Henry III od Engleske|Henrikom III]]}} (vladavinavl. 1216–721216–1272), JohnovimIvanovim sinom, plemstvu su napravljeniučinjeni dodatni ustupci, a moć kralja je opala.<ref name{{sfn|Backman|2003|loc=Backman286>Backman ''Worlds of Medieval Europe'' str. 286–289</ref>286–189}} Francuska monarhija i dalje je pobjeđivala u sukobima protiv plemstva tijekom kasnog 12. i 13. stoljeća, dovevšiunijevši još teritorija unutar kraljevstva pod svojukontrolu vlastitucentralne vladavinuvlasti i centraliziravši kraljevsku upravu.<ref name{{sfn|Backman|2003|loc=Backman289>Backman ''Worlds of Medieval Europe'' str. 289–293</ref>}} Pod [[Louis IX od Francuske|LouisomLujem IX]] (vladavinavl. 1226–701226–1270), kraljevski prestiž dostigao je nove visine, te je LouisLuj često služio kao posrednik zau većinuraznim razmiricama širom Europe.<ref name{{sfn|Davies|1996|loc=Davies355>Davies ''Europe'' str. 355–357</ref>}}{{efn-ua#tag:ref|LouisLuja je [[kanonizacija|kanonizirankanonizirao]] 1297. od strane papepapa [[Bonifacije VIII.|Bonifacija VIII]] 1297.<ref name=Hallam401>godine.{{sfn|Hallam and |Everard ''Capetian France'' |2001|loc=str. 401</ref>}}|group=n}}
 
Na Pirinejskom poluotoku, kršćanske države, koje su bile ograničene na njegov sjeverozapadni dio, počele su proboj protiv islamskih država na jugu, što je periodrazdoblje koji se naziva ''[[Rekonkvistarekonkvista|rekonkvistom]]''.<ref name{{sfn|Davies|1996|loc=Davies345>Davies ''Europe'' str. 345</ref>}} Do oko 1150. godine, kršćanski se sjever se sjedinio u pet glavnih kraljevstava: [[Kraljevina Leon|Leon]], [[Kraljevina Kastilja|Kastilja]], [[Kraljevina Aragon|Aragon]], [[Kraljevina Navara|Navara]] i [[Kraljevstvo Portugal|Portugal]].<ref name{{sfn|Barber|1992|loc=Barber341>Barber ''Two Cities'' str. 341</ref>}} JužniJug PirinejskiPirinejskog poluotokpoluotoka ostao je pod kontrolom islamskih država, isprva pod [[Kordopski Kalifat|Kordopskim Kalifatomkalifatom]], koji se 1031. raspao naviše stalnomalenih mijenjajućdržava, čiji se broj malenihstalno država,mijenjao i koje su se nazivalezvale ''[[taifa|taife]]'',<ref name.{{sfn|Davies|1996|loc=Davies345/>str. i345}} kojeTe su se države borile sas kršćanima dok [[Almohadi|Almohadski Kalifatkalifat]] nije ponovo uspostavio centraliziranu vladavinu nad južnimjugom PirinejskimPirinejskog poluotokompoluotoka tijekom 1170-ih.<ref name{{sfn|Barber|1992|loc=Barber350>Barber ''Two Cities'' str. 350–351</ref>}} Kršćanske snage napredovale su tijekompočetkom ranih13. 1200-ihstoljeća, što je kulminiralo osvajanjem [[Sevilla|SevilleSevilje]] 1248. godine.<ref name{{sfn|Barber|1992|loc=Barber353>Barber ''Two Cities'' str. 353–355</ref>}}
 
=== Križarski ratovi ===