Razlike između izmjena na stranici "Noam Chomsky"

Dodan 241 bajt ,  prije 7 godina
m/м
Bot: popravljanje preusmjeravanja
m/м (Bot: migracija 96 međuwiki veza sada dostupnih na stranici d:q9049 na Wikidati)
m/м (Bot: popravljanje preusmjeravanja)
{{Filozofi<!-- Philosopher category -->
|region = [[Zapadna filozofija]]
|era = [[Filozofija 20. vijekaveka|Filozofija 20.]] / [[Filozofija 21. vijek|21. vijeka]]
|color = #B0C4DE
|ime = Noam Chomsky
|naziv_slike = Noam__chomsky_cropped.jpg‎
|širina_slike = 187x217
|rođenje = {{birth date and age|df=yes|1928|12|7}}<br />[[Philadelphia]], [[Pennsylvania|Pennsylvanija]]
|death =
|alma_mater = [[Univerzitet Pennsylvanije|University of Pennsylvania]] (BA 1949, MA 1951, Ph.D 1955)
|škola = [[jezikoslovlje|lingvistika]], [[analitička filozofija|analitika]]
|interesovanja = [[Jezikoslovlje|Lingvistika]]{{·}} [[psihologija]]<br />[[filozofija jezika]]<br />[[filozofija uma]]<br /> [[politika]]{{·}} [[etika]]
|centralne_ideje = [[Generativna gramatika]], [[univerzalna gramatika]], [[transformacijska gramatika]], [[vlada i vezivanje]], [[teorija X-pravca]], [[Hijerarhija Chomskog]], [[beskontekstna gramatika]], [[principi i paramteri]], [[lingvistički minimalizam|minimalistički program]], [[uređaj za dobivanje jezika]], [[siromaštvo stimulusa]], [[Normalna forma Chomskog]], [[propagandni model]]<ref name="Letters to the Editor in ''Journal of Palestine Studies''">Kanan Makiya, Fouad Moughrabi, Adel Safty, Rex Brynen, [http://links.jstor.org/sici?sici=0377-919X(199422)23%3A4%3C196%3AL%3E2.0.CO%3B2-3 "Letters to the Editor" in ''Journal of Palestine Studies,''] ''Journal of Palestine Studies'' via [[JSTOR]] (Vol. 23, No. 4, Summer, 1994, pp. 196-200), accessed December 4, 2007. Relevant quotation: "On page 146 of my book, I clearly adopt ''the propaganda model developed by Noam Chomsky'' and Edward Herman..."</ref>
|uticaj od = [[Pāṇini]], [[Bertrand Russell]], [[John Dewey]], [[Mikhail Bakunin]], [[Karl Marx]], [[Wilhelm von Humboldt]], [[Adam Smith]], [[Rudolf Rocker]], [[Zellig Harris]], [[Immanuel Kant]], [[René Descartes]], [[George Orwell]], [[C. West Churchman]], [[W.V.O. Quine]], [[Alan Turing]].
}}
 
'''Avram Noam Čomski''', doktor nauka, ({{jez-en|Avram Noam Chomsky}}) je rođen [[7. decembar12.|7. decembra]] [[1928]]. godine u [[FiladelfijaPhiladelphia|Filadelfiji]], SAD. Profesor je lingvistike je na [[Masačusetski institut za tehnologiju|Masačusetskom institutu za tehnologiju]]. Čomski je zaslužan za razvoj teorije o generativnoj gramatici, koja se smatra najvećim doprinosom lingvistici napravljenim u 20. veku. Kritičkim razmatranjem Skinerovog „Verbalnog ponašanja“, u kome je osporavao bihevioristički pristup proučavanju uma i jezika koji dominira u toku 1950-ih godina, posebno je doprineo razvoju kognitivne revolucije. Čomski je član saveta [[Novi plamenPlamen|Novog plamena]], levičarskog časopisa na području [[SFRJsocijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]].
 
Njegov naturalistički pristup proučavanju jezika imao je posebno uticaja na filozofiju jezika i uma. Utvrdio je svoju hijerarhiju i klasifikaciju formalnih jezika na osnovu njihove generativne moći.
 
Prema „Indeksu citata u umetnostima i humanističkim naukama“ iz 1992. godine, Čomski je u periodu od 1980. do 1992. godine bio najviše citiran živi naučnik, i osmi najcitiraniji naučnik uopšte.<ref>[http://web.mit.edu/newsoffice/1992/citation-0415.html (MIT News Office)]</ref><ref>"According to a recent survey by the Institute for Scientific Information, only Marx, Lenin, Shakespeare, Aristotle, the Bible, Plato, and Freud are cited more often in academic journals than Chomsky, who edges out Hegel and Cicero." Samuel Hughes, The Pennsylvania Gazette, July/August, 2001 [http://www.chomsky.info/onchomsky/200107--.htm ]</ref><ref name="robinson">Robinson, Paul (February 25, 1979). The Chomsky Problem; Chomsky. ''[[The New York Times|New York Times]]'': "Judged in terms of the power, range, novelty and influence of his thought, Noam Chomsky is arguably the most important intellectual alive today. He is also a disturbingly divided intellectual."</ref>
 
Od kako je započeo svoju kritiku [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]] Čomski je postao nadaleko poznat, posebno internacionalno, po svojoj kritici medija i politike, i to više nego po linvističkim teorijama. Čomski je široko poznat i kao politički aktivista i kritičar spoljne politike SAD-a i drugih vlada. Čomski opisuje sebe kao liberterskog socijalistu i simpatizera [[anarhosindikalizamanarho-sindikalizam|anarhosindikalizma]] (član je organizacije „[[Industrijski radnici sveta]]“, IWW.)
 
Noam Čomski je inostrani član [[Srpska akademija nauka i umetnosti|Srpske akademije nauke i umetnosti]] u Odeljenju društvenih nauka.
U svojoj knjizi „Novi militaristički humanizam“ oštro kritikuje [[NATO bombardovanje SRJ|bombardovanje Jugoslavije]], jer je bilo u suprotnosti sa međunarodnim pravom i ukazuje na to da je humanitarna tragedija na [[Kosovo i Metohija|Kosovu]] počela tek posle početka bombardovanja.
 
== Biografija ==
Čomski je rođen u [[FiladelfijaPhiladelphia|Filadelfiji]], [[Pennsylvania|Pensilvanija]]. Otac mu je bio Vilijem Čomski, jevrejski naučnik i član „Industrijskih radnika sveta“ koji je poticao iz nekog grada u [[Ukrajina|Ukrajini]]. Bio je profesor [[hebrejski jezik|hebrejskog jezika]], a objavio je školsko izdanje Srednjovekovne hebrejske gramatike. Njegova majka, Elzi Čomski, je došla iz današnje [[Belorusija|Belorusije]], ali na nesreću njenog muža, ona je odrasla u SAD-u i govorila je „jednostavni njujorški engleski“. Njen prvi jezik bio je [[jidiš]], ali Čomski kaže da je u njegovoj porodici taj jezik bio tabu, zabranjena tema.
 
On opisuje svoju porodicu u nekoj vrsti „jevrejskog geta“, na rascepu između tradicija jidiša i hebrejskog jezika govoreći da je pod uticajem porodice bio uronjen u hebrejsku kulturu i literaturu.
{{citat|Ne volim da pričam o tome, ali sam odrastao sa utrobnim strahom od katolika. Znao sam da je taj strah bio iracionalan i prevazišao sam ga, ali to je jednostavno poticalo iz mog ličnog iskustva sa ulice.}}<ref>Brian Lamb [http://web.archive.org/web/20061206153325/http://www.booktv.org/indepth/index.asp?schedid=195&segid=3562 "Book TV: Interview with Noam Chomsky"], June 1, 2000 ''Book TV C-Span''</ref>
 
Čomski pamti svoj prvi članak koji je napisao kada je imao deset godina o pretnjama širenja [[fašizam|fašizma]], praćenim padom [[BarselonaBarcelona|Barselone]] u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]]. Od dvanaeste ili trinaeste godine on se potpunije poistovetio sa [[anarhizam|anarhističkom]] politikom.<ref>Harry Kreisler [http://globetrotter.berkeley.edu/people2/Chomsky/chomsky-con1.html "Conversations with History; Institute of International Studies, UC Berkeley: Interview with Noam Chomsky"], March 22, 2002</ref>
 
Kada je završio Centralnu visoku školu u Filadelfiji (u 184. klasi), 1945., Čomski je započeo studije filozofije i lingvistike na Univerzitetu u Pensilvaniji učeći od filozofa [[Vest Čerčmen|Vesta Čerčmena]] (West Churchman) i [[Nelson Gudmen|Nelsona Gudmena]] (Nelson Goodman) i lingviste [[Zelig Heris|Zeliga Herisa]] (Zellig Harris). Herisove lekcije uključivale su i njegovo otkriće transformacija kao matematičke analize strukture jezika. Čomski je za vreme studija korigovao Herisove „Metode u strukturalnoj lingvistici“. Ovo učenje kasnije je reinterpretirao kao operacije preduzete za nastanak kontekstno slobodne gramatike (izvedene iz Postproduktivnih sistema). Herisovi politički pogledi bili su osnova za formiranje svih Čomskijevih.
1953. Čomski putuje u Evropu. Odlučio je da njegov pokušaj da formuliše strukturalnu lingvistiku ne bi uspeo zato što je jezik apstraktni generativni fenomen. Od 1955. napušta Univerzitet na Harvardu i počinje da predaje na Institutu za tehnologiju u Masačusetsu narednih 19 godina. Noam se oženio lingvistikinjom Kerol Šec (Carol Schatz) i imaju dve kćerke: Avivu (1957) i Dajan (1960) i sina Herija (1967).
 
Prvi put je objavio svoje apstraktne analize o jeziku 1955. godine u knjizi „Sintaksičke strukture“, njegovom možda najboljem delu u lingvistici. 1961. godine je bio imenovan kao profesor na Katedri za moderne jezike i lingvistiku (sada je to Katedra za lingvistiku i filozofiju). Čomski je u ovom periodu bio mnogo više angažovan u politici, postao je jedan od vodećih kritičara [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]], objavio je i esej povodom toga „Odgovornost intelektualaca“ 1967.<ref>[http://www.nybooks.com/articles/12172 New York Review of Books, Special Supplement, [[February 23]], [[1967]]]</ref> Od tada je postao najpoznatiji po svojim političkim gledištima, političkim govorima širom sveta i napisanim brojnim knjigama. Njegova dalekosežna kritika spoljne politike [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] napravila je od njega kontroverznu ličnost.
 
Čomski je u prošlosti primio smrtne pretnje zbog kritike spoljne politike SAD. Bio je na listi [[Teodor Kacinski|Teodora Kacinskog]] određen kao meta, pa je u periodu kada je Kacinski bio moćan, Čomski morao da proverava svu svoju poštu, jer je brinuo zbog mogućeg podmetanja eksploziva. Čomski tvrdi da ponekad dobija tajnu policijsku zaštitu kad je u dvorištu Instituta za Tehnologiju u Masačusetsu, iako se on sam ne slaže sa policijskom zaštitom.<ref>[http://www.cbc.ca/thehour/video.php?id=991 "The Cutting Edge of the Political Left"], [[March 13]], [[2006]] ''The Hour CBC''</ref>
 
== Doprinos lingvistici ==
„Sintaksičke strukture“ bile su ustvari obrada njegove knjige „Logična struktura lingvističke teorije“ (1955,75) u koju uvodi [[transformaciona gramatika|transformacionu gramatiku]]. Teorija uključuje izgovor i ima sintaksu koju opisuje formalna gramatika, a [[kontekstno nezavisna gramatika|kontekstno slobodna gramatika]] je proširena transformacionim pravilima. Deca imaju urođeno znanje osnovne gramatičke strukture koju poseduju svi ljudski jezici. Ovo urođeno znanje se često naziva [[univerzalna gramatika]]. U suprotnosti je s time da za formiranje znanja jezika koristimo formalnu gramatiku: sa utvrđenim nizom gramatičkih pravila i ograničenim brojem reči, ljudi su sposobni da proizvedu neograničen broj rečenica.
 
„Principi i parametri“ koje je Čomski proširio u njegovim predavanjima u Pizi 1979., kasnije je objavljeno kao „Predavanja o vladi i vezivanju“ i strogo zahteva upotrebu univerzalne gramatike i gramatičkih principa naglašavajući da su jezici urođeni i nepromenljivi, a razlike između većine svetskih jezika mogu biti okarakterisane terminom „parametar“smeštenom u mozgu (takav je „popdrop“ parametar koji pokazuje da se npr. u engleskom uvek zahteva subjekat, dok u španskom može biti izostavljen). U ovom pogledu detetu da nauči jezik potrebna su [[leksika|leksička]] obeležja (reči, gramatičke [[morfema|morfeme]] i idiomi) i da determiniše usvojene sisteme parametara koji mogu biti bazirani u nekoliko ključnih primera. Brzina kojom deca uče jezik je neverovatno velika, ako imaju urođenu sposobnost da uče jezik. Slične korake pri učenju jezika preduzimaju deca širom sveta, činjenica je da prave i karakteristične greške.
Čomskijeva revizija Skinera iz 1959. godine je mnogo kritikovana, a najpoznatija kritika je bila Keneta Mek Korkvodala, objavljena u raspravi „O Čomskijevoj reviziji Skinerovog Verbalnog ponašanja“ iz 1970. god. Ova i slične kritike uspostavile su neka gledišta koja se ne priznaju izvan okvira bihejviorističke psihologije, kao na primer ona da Čomski nije posedovao adekvatno razumevanje bilo bihejvioralne psihologije uopšte, kao ni razlike između Skinerove teorije i drugih varijacija te u skladu sa tim i tvrdnje da je Čomski načinio nekoliko ozbiljnih grešaka.
 
Tvrđeno je da Čomskijevska kritika Skinerove metodologije i osnovne pretpostavke su pokrivale put za „kognitivnu revoliciju“, smena biheviorizma sa kognitivizmom u američkoj psihologiji između [[1950e1950-e|1950ih]] i [[1970e1970-e|1970ih]] god. U njegovom delu „Kartezijska lingvistika“ iz 1966. godine i naredna dela, Čomski je istakao objašnjenje ljudske jezičke sposobnosti koja je postala model proučavanja u nekim oblastima psihologije. Dosta toga predstavljene ideje funkcionisanja mišljenja potiče direktno iz ideja koje su pronašle u Čomskom njihovog prvog ubedljivog autora modernog vremena.
 
Postoje 3 ključne ideje. Prvo je da mišljenje jeste „kognitivno“ ili da mišljenje stvarno sadrži mentalna stanja, uverenja, sumnje i td. Druga, on iznosi da većina važnih osobina jezika i mišljenja su urođene. Sticanje i razvoj jezika je rezultat razvijanja urođenih sklonosti koje je izazvano iskustvenim unosnim podacima spoljašnje okoline. Veza između ljudske urođene sklonosti ka jeziku i nasleđu je bila srž debate suprostavljanja Noama Čomskog i [[ŽanJean PijažePiaget|Žana Pijažea]]. Iako je veza između genetičke strukture ljudi i sklonosti ka jeziku je bila takođe nagoveštena u to vreme i u drugim diskusijama, još uvek smo daleko od razumevanja genetičkih osnova ljudskog jezika. Delo izvedeno iz modela selektivnog učvršćivanja sinapsi ostvareno od strane [[Žan Pjer Šonže|Žan Pjera Šonžea]], [[Filip Kurež|Filipa Kureža]] i [[Antoan Danšin|Antoana Danšina]] koje nedavno usavršeno eksperimentalno i teoretski od strane [[Žak Meler|Žaka Melera]] i [[Stanislas Dien|Stanislasa Diena]],<ref>
{{cite paper
| author = Changeux, Jean-Pierre; Courrége, Philippe; Danchin, Antoine
{{citat|Mislim da studiranje nauke je dobar način da se stigne do oblasti kao što je istorija. Razlog je što ti učiš šta dokazi znače, učiš što je očiglednost, učiš šta i kad ima smisla kao pretpostavka, šta će biti ubedljivo. Ti analiziraš načine razumnig istraživanja, koji su mnogo bolje uspešni u nauci nego bilo gde drugo. Na drugoj strani, primenjivanje teorije relativiteta na istoriju neće te nigde dovesti. Dakle to je način mišljenja.}}
 
Čomski je tumačio kritike „bele muške nauke“ izjavljujući da su one mnogo više antisemitske i da su politički motivisani napadi na „jevrejsku fiziku“ koju su koristili [[Nacizamnacionalsocijalizam|nacisti]] da oklevetaju istraživanja izvedena od strane jevrejskih naučnika tokom nemačkog fizičkog pokreta [[Dojč fizik]] (Deutche physik):
 
{{citat|U stvari, cela ideja „bele muške nauke“ podseća me, bojim se, na „jevrejsku fiziku“. Možda je to druga moja neadekvatnost, ali kad čitam naučne radove, ne mogu da kažem da li je antar belac ili muška osoba. Ja donekle sumnjam da bi nebelci, nemuški studenti, prijatelji i kolege s kojim radim bili bi više impresionirani sa učenjem kad im se njihovo mišljenje i razumevanje razlikuje od „bele muške nauke“ zbog njihove „kulture“ ili pola ili rase. Sumnjam da bi „iznenađenje“ bilo odgovarajuća reč za njihovu reakciju.}}
Čomskijevski obrasci su bili korišćeni kao teorijske osnove u nekoliko drugih polja. [[Hijerarhija Čomskog]] proučava se u osnovnim [[računarstvo|računarskim]] naučnim kursevima, jer daje uvid u različite vrste [[formalni jezik|formalnih jezika]]. Ova hijerarhija takođe može biti razmatrana u matematičkim izrazima i izaziva pažnju među [[matematika|matematičarima]], posebno među kombinatoričarima. Mnogi dokazi u oblasti evolucione psihologije izvedeni su iz njegovih rezultata istraživanja.
 
Dobitnik [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade]] iz 1984. godine za medicinu i psihologiju, [[Nils K. Džern]], koristio je generativni model Čomskog da objasni ljudski imuni sistem, izjednačavanjem „komponenti generativne gramatike ... sa raznim osobinama proteinskih struktura“. Naslov Džernovog stokholmskog Nobelovog predavanja je bio „Generativna gramatika imunog sistema“.
 
Nim Čimpski, šimpanza koja je bila subjekat u istraživanju usvajanja jezika kod životinja na [[Univerzitet Kolumbija|Univerzitetu Kolumbija]], je nazivana po Čomskom, zbog njegovog viđenja da je usvajanje jezika jedinstvena ljudska osobina.
| url = http://stopthedrugwar.org/chronicle-old/223/noamchomsky.shtml
| accessdate = 27. 07. 2007. }}</ref>
* Kritičan prema američkom [[kapitalizam|kapitalističkom]] sistemu i velikom biznisu, on opisuje sebe kao slobodnog socijalistu koji saoseća sa anarhosindikalizmom i veoma je kritičan po [[Vladimirvladimir Iljič Lenjin|lenjinističke]] grane [[socijalizam|socijalizma]]. On takođe veruje da vrednosti slobodnog socijaliste objašnjavaju nacionalno i moralno postojano proširivanje originalnih, nerekonstruisanih, klasičnih, liberalnih i radikalnih humanističkih ideja na industrijski kontekst. Posebno on veruje u visoko organizovano društvo zasnovano na demokratskoj kontroli zajednica i radnih mesta. On veruje da radikalne humanističke ideje njegovih dveju osnovnih moći, [[Bertrand RaselRussell|Bertranda Rasela]] i [[Džon Djui|Džona Djuija]], su bile ukorenjene u [[prosvetiteljstvoprosvjetiteljstvo|prosvetiljstvu]] i klasičnom [[liberalizam|liberalizmu]] i zadržale njihovu osobinu revolucionara. On podržava poglede koji mogu biti sažeti kao antiratni, ali ne strogo pacifistički. On je značajno bio protiv [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]] i mnogih drugih ratova u svom životu. Međutim, ustanovio je da učešće SAD u [[Drugi svetskisvjetski rat|Drugom svetskom ratu]] je verovatno bilo opravdano, sa rizikom da poželjan ishod bude kraj ili da spreči rat kroz raniju demokratiju. Posebno veruje da je bacanje nuklearne bombe na [[Hirošimu]] i [[Nagasaki]] bilo „među najužasnijim zločinima u istoriji“.<ref>[http://www.chomsky.info/debates/19670420.htm An Exchange on "The Responsibility of Intellectuals", Noam Chomsky debates with Fryar Calhoun, E. B. Murray, and Arthur Dorfman<!-- Bot generated title -->]</ref>
* Imao je široke pogleda na slobodu govora, posebno u masovnim medijima; protivio se [[cenzura|cenzuri]] i odbijao da preduzme zakonske korake protiv onih koji su ga možda oklevetali.
 
{{citat|Još uvek osećam u sebi da postoji neka vrsta beznačajne veze. Ne bih želeo da preterujem ali smatram da to nešto meni znači najmanje. Mislim da bilo čije političke ideje ili njihove ideje socijalne organizacije moraju biti ukorenjene konačno u nekom konceptu ljudske prirode i ljudskih potreba.}}
 
Dvadesetog septembra 2006. venecuelanski predsednik [[Hugo Chavez|Hugo Čavez]] preporučio je knjigu Čomskog pod naslovom „Vođstvo ili opstanak: Američko traganje za globalnom nadmoći“ tokom njegovog govora na Generalnoj skupštini [[UjedinjeneUjedinjeni nacijenarodi|Ujedinjenih nacija]]. Čavez je izjavio da je to dobra knjiga za čitanje zato što pokazuje zašto je Amerika najveća opasnost za svetski mir, što je prouzrokovalo dugotrajni aplauz od većine na tom sastanku.
 
== Kritike političke delatnosti Noama Čomskog ==
Čomski kao osnovu proučavanja jezika ne uzima glas kao ostali lingvisti nego prostu rečenicu, i od te osnove razvija svoje argumente da se bezbrojnim sintaksičkim kombinacijama mogu stvarati na osnovu značenja složeni nizovi pravila. Rad na generativnoj gramatici razvio je kod njega interesovanje i za modernu logiku i matematiku. Tako su transformacioni ili generativni lingvisti imali uticaj i na psiholingvistiku a naročito na proučavanje jezika dece. [[1994]]. godine Čomski je formulisao „[[Minimalistički program]]“ u nameri da pojednostavi simbolički prikaz jezika.
 
Pored lingvistike od [[1965]]. godine Čomski je postao jedan od vodećih kritičara američke spoljne politike počevši od [[Vijetnamski rat|Vijetnama]] pa sve do [[invazijarat Irakau 2003.Iraku|američke invazije na Irak]]. U svojoj knjizi „[[Novi militaristički humanizam]]“ oštro kritikuje bombardovanje Jugoslavije jer je bila u suprotnosti sa Međunarodnim pravom i ukazuje na to da je humanitarna tragedija na [[Kosovski rat|Kosovu]], u stvari počela tek posle početka bombardovanja. A u svom kontroverznom bestseleru „[[09.11]]“ u kojem analizira napad na [[Svetski Trgovinski Centar]] u [[NjujorkNew York|Njujorku]]u Sjedinjene Američke Države naziva vodećom [[terorizam|terorističkom]] zemljom.
 
== Ostala važnija dela ==
64.473

izmjene