Razlike između izmjena na stranici "New York"

Dodana 223 bajta ,  prije 6 godina
m/м
Bot: popravljanje preusmjeravanja
m/м (+gradonacelnik)
m/м (Bot: popravljanje preusmjeravanja)
'''New York'''
[<span class="IPA" style="font-family:Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, TITUS Cyberbit Basic, Code2000, MV Boli, MS Mincho, Arial; text-decoration:none!important">nuːˈjɔːɹk</span>]
je [[grad]] u [[Sjedinjene Američke Države|američkoj]] saveznoj državi [[New York (savezna država)|New York]]. Po popisu stanovništva iz 2010. u njemu je živelo 8.175.133 stanovnika.<ref>{{Cite web |url= http://mcdc.missouri.edu/webrepts/pl94trends/New_York_stplace2.html |title= New York Trend Report 2: State and Complete Places |accessdate=20. 12. 2012. |work= |publisher= |date=}}</ref> U gradskoj [[aglomeracija|aglomeraciji]] živi 22.313.756 ljudi (procjena 1. siječnja 2005). Kako bi ga se razlikovalo od savezne države New York, u Americi se često naziva ''New York City''. Nadimak grada je [[Big Apple]] ''(Velika jabuka).''
 
Danas obuhvaća, osim [[Manhattan]]a, i četvrti ''([[borough]]s)'' [[Bronx]], [[Brooklyn]], [[Queens]] i [[Staten Island]]. Metropolitansko područje New Yorka spada u gospodarski najznačajnije regije svijeta. U gradu se nalaze brojne arhitekturne znamenitosti, 500 galerija, oko 150 muzeja, više od 100 kazališta te više od 17.000 restorana.
== Geografija ==
=== Geografski položaj ===
New York leži na istočnoj obali [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a u saveznoj državi [[New York (savezna država)|New York]], na ušću reke [[Hudson (rijeka)|Hudson]] i na [[East River]]u, prosečno šest metara iznad visine mora. Na suprotnoj, zapadnoj obali Hudsona nalazi se [[Jersey City]] u susednoj državi [[New Jersey]].
Geografske koordinate su 40,46 stepeni severne širine i 73,54 stepeni zapadne dužine.
=== Podela ===
Na južnom kraju otoka [[Manhattan]] osnovala je 1615. Holandska istočnoindijska kompanija svoju kolonijalnu stanicu. Trgovina krznima s Indijancima pokazala se iznimno unosnom, pa je [[1621]]. utemeljena Holandska zapadnoindijska kompanija. Godine [[1625]]. ovdje se naselilo tridesetak valonskih porodica, a naselje je dobilo ime [[Novi Amsterdam]] i postalo glavni grad kolonije [[Nova Holandija|Nove Holandije]]. U novoutemeljenom naselju vladao je gotovo potpuni haos. Pod upravom korumpiranih guvernera uvelike je porastao kriminal.
 
Godine [[1647]]. Holandska zapadnoindijska kompanija odlučila je u koloniji uspostaviti red i poverila taj zadatak [[Peter Stuyvesant|Peteru Stuyvesantu]]. Tokom njegovog 17-godišnjeg mandata na mestu guvernera izgrađena je prva bolnica, zatvor i škola. Za zaštitu kolonije izgrađen je na njenom južnom rubu obrambeni zid koji je kasnije porušen, ali je ostavio trag u imenu ulice koja danas prolazi tim mestom – [[Njujorška burza|Wall Street]]. Godine [[1664]]. grad je osvojila [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Engleska]] i u čast kraljevog brata, vojvode od Yorka, preimenovala ga u New York.
 
=== 18. vek ===
 
=== 19. vek ===
Početkom [[19. vekvijek|19. veka]]a grad sve brže raste, tako da godine [[1811]]. gradski urbanisti odlučuju celi otok [[Manhattan]], koji je tada bio izgrađen samo na svom južnom kraju, prekriti pravouglom mrežom ulica. Jedini je izuzetak bio i ostao čuveni [[Broadway]].
 
Prekretnica u povesti grada bila je izgradnja [[kanal Erie|kanala Erie]] godine [[1825]]. Njime je New York povezan sa severnoameričkim [[Velika jezera|Velikim jezerima]], a time i sa [[Srednji zapad|Srednjim zapadom]] i preko noći pretvorio se u najveću luku američke istočne obale. Sredinom 19. veka započelo se s planiranjem velikog gradskog parka, nazvanog [[Central Park]]. Radovi su započeli [[1858]]. i uglavnom završeni do [[1866]].
[[Datoteka:Manhattan_1931.jpg|thumb|200px|[[Manhattan]] godine 1942.]]
 
U prvoj polovini [[20. vekvijek|20. veka]]a grad je postao svetska industriska i trgovačka sredina. Veliki burzovni bum tokom "divljih dvadesetih" naglo je završio krahom burze na "crni utorak", [[24. oktobra]] [[1929]]. Svecka kriza tridesetih godina teško je pogodila New York, a nesposobna i korumpirana gradska uprava pod vodstvom gradonačelnika Jimmyja Walkera nije se, unatoč velikom zaduživanju, mogla nositi s problemima.
 
Stopa nezaposlenosti prešla je 25 posto, a ljudi su gubili ne samo radna mesta nego i stanove pa su širom grada iznikla naselja straćara. Prekretnica je bio izbor gradonačelnika [[Fiorello LaGuardia|Fiorella LaGuardije]] koji je pokrenuo programe pomoći i javnih radova. U ovom su vremenu izgrađeni i neki od poznatih newyorških nebodera, npr. [[Empire State Building]] i [[Chrysler Building]].
 
Posle [[drugi svetskisvjetski rat|drugog svetskog rata]] i kratkog vremena optimizma stvari su ubrzo opet krenule nizbrdo. Pripadnici srednje klase iseljavali su se u predgrađa, a i industrija je napuštala grad. Tokom [[1960-e|1960-ih]] New York su, kao i mnoge druge američke gradove, potresali rasni nemiri. U [[1970-ihe|sedamdesetima]] je došlo do eksplozije kriminala, a [[1975]]. je zbog loše fiskalne politike grad morao proglasiti stečaj. Gradonačelnik Edward I. Koch uspeo je za vreme svog mandata (1978. – 1989) sanirati gradske financije. [[Njujorška burza|Wall Street]] je tokom ekonomskog uzleta u [[1980-ihe|osamdesetima]] povratio vodeću ulogu u financijskom svetu. Novi newyorški gradonačelnik [[Rudolph Giuliani]] je [[1990-e|1990-ih]] politikom [[nulta tolerancija|nulte tolerancije]] i jačanja policijskih snaga uspeo drastično smanjiti stopu kriminala i vratiti gradu auru poželjnog mjesta za život.
 
=== 21. vijek ===
U kasno leto [[2001]]. doživeo je New York svoj najcrnji dan: najviši gradski neboderi, blizanci [[Svjetski Trgovački Centar|World Trade CenterCentera]]a srušeni su u [[terorizam|terorističkim]] [[Napadi 11. septembra 2001.|napadima 11. septembra 2001.]]. Na mestu srušenih nebodera predviđena je izgradnja "Tornja slobode" (''Freedom Tower'') koji će ujediniti poslovne funkcije sa spomenikom za oko 2800 poginulih ljudi.
 
Veliki nestanak struje na severoistoku SAD-a [[14. 8.|14. augusta]] [[2003]]. pogodio je i New York. U gradu je održana konvencija [[Republikanska stranka|Republikanske stranke]] pre predsjedničkih izbora [[2004]].
 
== Demografija ==
|}
 
Na području obuhvaćenom administrativnim granicama grada New Yorka živi oko 8,1 miliona ljudi, a cela gradska [[aglomeracija]] ima 22,3 miliona ljudi. Broj stanovnika se od početka [[20. vekvijek|20. veka]]a udvostručio. Od [[1825]]. grad je, zbog svog položaja na [[Atlantski ocean|AtlantikuAtlantik]]u i plovnom putu reke [[Hudson (reka)|Hudson]] bio ulazno mjesto za imigrante iz celog sveta. Daljnjim razvojem postao je najveći industrijski centar i financijska metropola.
 
Rasporedom stanovništva prouzrokovan je socio-ekonomskom klasom. Pripadnici viših klasa žive uglavnom podalje od gradskog središta i u skupljim delovima [[Manhattan]]a. Imovinski najslabiji stanovnici često iznajmljuju stanove u derutnim zgradama koje njihovi vlasnici više ne obnavljaju ([[slum]]ovima). Za New York je značajan i velik broj kvartova naseljenih gotovo isključivo ljudima određene etničke, rasne ili verske pripadnosti (China Town, Little Italy, Harlem i druge).
[[Datoteka:Chinatown-manhattan-2004.jpg|thumb|200px|Chinatown na Manhattanu]]
 
Od [[1. 1.|1. januara]] [[2002]]. gradonačelnik New Yorka je [[Michael Bloomberg]] (108. po redu). Pre nego što je postao gradonačelnik Bloomberg je već bio poznat kao milijarder i postavi je temelje firme za financijske informacije [[Bloomberg]]. Godine [[2001]]. pobedio je na izborima za gradonačelnika, nasedivši [[Rudolf Giuliani|Rudolfa Giulianija]] koji se nije mogao kandidovati za treći mandat. Kako bi izbjegao konkurentne [[demokratska stranka|demokratske]] predizbore (''primaries'') Bloomberg je promijenio stranačku pripadnost i postao [[republikanska stranka|republikanac]].
 
Rudolph Giuliani, 107. gradonačelnik New Yorka od [[1. 1.|1. januara]] [[1994]]. do [[31. 12.|31. decembra]] [[2001]]., istakao se svojim odvažnim ponašanjem u vrijeme [[Napadi 11. septembra 2001.|Terorističkih napada 11. septembra 2001.]] Republikanac po stranačkoj pripadnosti, Giuliani se prvi put kandidirao za gradonačelnika [[1989]]., ali je izgubio od demokrata [[David Dinkins|Davida Dinkinsa]], prvog crnog gradonačelnika New Yorka.
 
Četiri godine kasnije Giuliani je ponovo imao Dinkinsa za protiv kandidasta, ali ovaj je put bio uspešniji, a izbore je karakterisal po rasnim linijama. Dinkinsu nije pomogla ni podrška tadašnjeg američkog predsjednika [[Bill Clinton|Billa Clintona]]. U prvom se mandatu ([[1994]]. – [[1997]].) usresredio na smanjenje kriminaliteta te je povećanjem broja policajaca i politikom "nulte tolerancije", unatoč prigovorima o kršenju ljudskih prava, uspeo postići smanjenje broja gotovo svih vrsta krivičnih dela. Godine [[1997]]. ponovno je izabran s još većim brojem glasova.
| valign="top"width="25%" |
* [[Budimpešta]], [[Mađarska]]
* [[Jeruzalem|Jerusalem]], [[Izrael]]
* [[Johannesburg|Johanesburg]], [[JužnoafričkaJužna RepublikaAfrika|JAR]]
* [[Kairo]], [[Egipat]]
* [[Germany]], [http://www.groundzero.tel Ground-Zero-Tel]
| valign="top"width="25%" |
* [[Madrid]], [[Španija]]
* [[Peking]], [[Narodna Republika Kina|Kina]]
* [[Rim]], [[Italija]]
* [[Santo Domingo]], [[Dominikanska Republika]]
* [[Tokijo|Tokio]], [[Japan]]
|}
 
U New Yorku se nalaze brojne arhitekturne znamenitosti, 500 galerija, oko 150 muzeja, više od 100 pozorišta, brojne robne kuće i oko 17.000 restorana. Na južnom i središnjem delu Manhattana prevladavaju neboderi; godine [[1902]]. izgrađena trouglasta zgrada [[Flatiron]] je među najstarijim neboderima na svetu. Poznati su i zgrada Woolworth iz [[1915]]., [[Chrysler Building]] iz [[1930]]. u stilu art-decoa, te [[1939]]. završeni kompleks zgrada [[Rockefellerov centar|Rockefellerovog centra]] u kojem se nalaze studiji TV-mreže [[NBC]]. Najviši neboder u gradu i jedna od najposjećenijih svetskih znamenitosti s 3,5 miliona posetilaca godišnje je [[Empire State Building]], dovršen [[1931]].
 
Najpoznatiji verski objekti u gradu su: [[katoličanstvo|katolička]] Katedrala [[sveti Patrik|svetog Patrika]] dovršena [[1879]]., tada najviša gradska građevina, zatim episkopalna (anglikanska) Katedrala svetog Ivana apostola (''St. John the Divine'') započeta [[1892]]., Crkva svetog Trojstva u srcu [[Njujorška burza|Wall StreetStreeta]]a, Ujedinjena sinagoga konzervativnog Judaizma, i Katedrala Armenske apostolske crkve.
 
Zaštitni znak New Yorka je [[Kip slobode]] izgrađen [[1886]]. na Ostrvu slobode (''Liberty Island'', službeno deo države [[New Jersey]]) južno od Manhattana. Poznate građevne su i glavni newyorški put, godine [[1913]]. otvoreni [[Grand Central Terminal]], [[Brooklynski most]] (''Brooklyn Bridge'') koji povezuje Manhattan s Brooklynom, poznata sportska hala [[Madison Square Garden]], i koncertna dvorana [[Carnegie Hall]]. Na obali East Rivera nalazi se kompleks zgrada u kojem je sedište [[Ujedinjeni narodi|Ujedinjenih naroda]].
 
U znamenitosti grada ubrajaju se i stari stambeni kvart Brooklyn Heights, umetnički [[Greenwich Village]] u kojem se nalazi Gradsko sveučilište New Yorka (Sveučilište Columbia nalazi se na severu Manhattana) i slavoluk u spomen na [[George Washington|Georgea Washingtona]], te [[Ground Zero]], mesto na krajnjem južnom delu Manhattana na kojem su stajali tornjevi-blizanci Svetskog trgovačkog centra. U newyorškoj luci nalazi se i [[Ostrvo Ellis]] (''Ellis Island''), ulazna kontrolna tačka za brojne imigrante krajem [[19. vekvijek|19.]] i početkom [[20. vekvijek|20. veka]]a, danas muzej.
 
Poznati hoteli New Yorka su ''Plaza'' na raskrsnici 5. avenije i južnog kraja [[Central Park]]a (otvorena [[1907]].), ''Waldorf-Astoria'' na Park aveniji (otvoren [[1930]].), ''Carlyle'' na 76. ulici (otvoren [[1931]].) i ''Four Seasons'' na 57. ulici (otvoren [[1993]].)
64.473

izmjene