Razlike između izmjena na stranici "Manastir"

Dodana 132 bajta ,  prije 8 godina
m
Bot: popravljanje preusmjeravanja
m (Bot: popravljanje preusmjeravanja)
[[Datoteka:STUDENICA MONASTERY.jpg|right|thumb|300px|[[Manastir Studenica]] kod [[Kraljevo|Kraljeva]], [[Srbija]]]]
'''Manastir''' ([[grčki jezik|grč.]] ''monasterion'': kuća monaha, pustinjakova ćelija, prema ''monastein'': živjeti sam, od ''monos''), u istočnom hrišćanstvu, zajednička nastamba u kojoj, prema utvrđenim pravilima, žive [[monah|monasi]] ili monahinje; u užem smislu riječi [[pravoslavlje|pravoslavni]] [[manastir|samostan]], crkva sa zgradama. Duhovno i kulturno središte istočnog hrišćanskog svijeta.
 
Načinom gradnje može biti pećinski, skitski (šatorski) i zidani ([[lavra]]). Prvi cenobitski manastiri (život u zajednici) nastali su u IV. stoljeću. U srednjem vijeku nastali su mnogobrojni monumentalni manastiri u [[Makedonija|Makedoniji]] ([[Nerezi]]), [[Srbija|Srbiji]] ([[Manastir Visoki Dečani|Dečani]]), [[Bugarska|Bugarskoj]] ([[Rilski manastir]]) i [[Rusija|Rusiji]] ([[Kirilo-bjelozerski manastir]]).
== Naziv ==
 
Riječ manastir ima nekoliko pokrajinskih oblika, npr. ''namastir'' (kod [[Vuk Stefanović Karadžić|Vuka]]) i ''monastir''.
 
Riječ '''samostan''' doslovan je prijevod grčke riječi ''monasterion''. Upotrebljava se od XIX. stoljeća u Katoličkoj crkvi umjesto starih sinonimnih naziva manastir (namastir), klaustar (ili kloštar), konvenat, koludrište ili stanište. Historijski [[Izvori#ARJ|Rječnik JAZU]] ima, na primjer, samo 4 potvrde za riječ '''samostan''' (od toga tri rječničke), za razliku od riječi '''manastir''', koja je obilno potvrđena u djelima starih hrvatskih pisaca.
== Budistički manastiri ==
 
U [[BudaGautama Buddha|Budino]] doba i tokom vekova posle njegove smrti, pripadnici Reda ([[sangha|sanghe]]) lutali su bez stalnog prebivališta proseći. Pre no što su istekla dva veka od Budine smrti ustalio se običaj zajedničkog življenja u skloništima, poznatijim kao avase. Ove avase su prvobitno predstavljale utočišta u koja su monasi mogli da se povuku u doba monsunskih kiša, kada je putovanje bivalo otežano ili nemoguće. Avase su se postepeno razvile u stalne naseobine, prozvane lenama, pri čemu su lene naseljavali stalni monasi, dok su ranije avase bile svratišta bez stalnog broja žitelja<ref name="Rečnik budizma">Trevor O. Ling, Rečnik budizma, Geopoetika, Beograd 1998.</ref>.
 
[[File:Tiksemonastery.jpg|mini|Tikse manastir u Ladahu, [[Indija]].]]
U Vinaja-pitaki, prema kojoj se upravlja zajednički život [[budizam|budističkog]] Reda, pod zajedničkim terminom lena se pominje pet različitih vrsta prebivališta. Od ovih su najvažnija dva: [[vihara]] (kuća za monahe) i [[guha]] (pedna). To su dva najranija oblika nastanjenih manastira. U ravnicama severne Indije vihara sagrađena od opeke, postala je monaška institucija; u predelima Indije južno od planina Vidhja, guha je postala uobičajeno monaško pećinsko obitavalište. Ove pećine su ispočetka bile prilično jednostavne, ali, kasnije postaju velika i uređena monaška prebivališta, koja se sastoje od prostranih celina sa odajama, dvoranama, svetilištima itd. Pošto su bile manje izložene vremenskim neprilikama i osvajačkim pohodima od vihara izdvojenih po ravnicama, mnoge su se održale, naročito u zapadnim krajevima Indije (oko hiljadu)<ref name="Rečnik budizma"/>. Neke od značajnijih otkrivenih celina su Adžanta, Elefanta, Elora, Kanheri i Karle; danas je poznato ukupno četrdeset četiri takva središta, raštrkana širom južne i zapadne Indije. Neki od njih su bili naseljeni hiljadama godina, i moguće je uočiti prelaz sa pećinskih manastira uklesanih u stenama, ka kasnijim zasebnim, kamenim građevinama. Još jedna promena karakteristična za indijske manastire od [[8. vekvijek|8. veka]]a nadalje, bio je prelaz sa brojnih, malih „parohijskih“ manastira, koji su služili kao središta budističkog učenja i posvećenosti za jedno ili više sela, ka prostranim, velelepnim središtima podučavanja koja su više nalikovala školama ili univerzitetima - poput Nalande, Odantapure (u [[Bihar]]u), Vikramasile (u zapadnom [[Bengal]]u), Amaravatija i Nagarđunakonde (u [[Andhra Pradesh|Andra PradešPradešu]]u). Moguće je i da su izvršile i izvestan uticaj na asketske zajednice po istočnom Sredozemlju, pošto se između Indije i Sredozemlja tokom prvih vekova hrišćanske ere odvijala živa kulturna razmena<ref name="Rečnik budizma"/>.
 
[[File:Ki Monastery.jpg|mini|levo|Ki manastir na [[Himalaji]]ma.]]
Velike manastiri severne Indije predstavljale su bogat i lak plen turskim [[muslimanmuslimani|muslimanskim]]skim osvajačima u 11. i [[12. vekvijek|12. veku]]u; do tada je preostalo tek nekoliko starijih, manjih manastira, a do [[13. vekvijek|13. veka]]a budističko monaštvo je već skoro potpuno iščezlo iz Indije. Monaške institucije su se do tada ustalile na [[CejlonŠri Lanka|Cejlonu]]u, u jugoistočnoj Aziji, Kini, Koreji, [[Japan]]u i [[Tibet]]u. Monasi koje su muslimanska osvajanja lišila manastira otputovali su iz Indije na sever i istok, naročito na Tibet. Procvat tibetanskih manastira se nastavio, čineći dominantnu crtu tibetanskog društva sve do modernog doba (vidi: [[Tibetanski budizam]]).
 
Trag neprekidne tradicije monaškog života od 3. veka p. n. e. sve do današnjih dana uočljiv je na Cejlonu, a u kontinentalnom delu jugoistočne Azije od 5. veka n. e. U jugoistočnom azijskom arhipelagu manastiri su postojali od 7. veka, ali većina njih se nije održala do današnjih dana. Pored manastira budističke Kine, Koreje i Japana, gde su budizam i monaška tradicija pretrpeli razvojne promene specifične za istočnu Aziju, budističko monaštvo se u većoj meri održalo u obliku koji nalikuje ranom obliku monaštva na Cejlonu i kontinentalnim zemljama jugoistočne Azije (Burmi, Tajlandu, Kambodži i Laosu).
 
== Manastir kao kulturna institucija ==
[[Image:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|thumb|[[Manastir Svete Katarine]] na planini [[Sinaj]], rani [[6. vijek|6. vek]].]]
 
Manastir predstavlja značajan kulturni centar. On je u prošlosti bio [[škola]] i [[univerzitet]], onaj koji stvara i čuva književnu baštinu i nadahnuće umetnosti i arhitekture. [[Monaštvo|Kaluđeri]] su gotovo potpuno sami očuvali književnu baštinu klasičnog i ranog hrišćanskog doba, kopirajući i prepisujući tekstove, čuvajući ih onda kada je kultura gotovo zamrla.<ref name="Enciklopedija živih religija"/>
 
Irski i engleski kaluđeri-misionari doneli su hrišćanstvo u područja severne Evrope i upoznali nemačke narode s latinskom kulturom. Kaluđeri su bili pesnici, istoričari, hroničari, teolozi, gramatičari i propovednici. Oni su takode podsticali i nadgledali gradenje religijskih građevina u Evropi i na Srednjem istoku. Kaluđeri, a posebno kaluđerice, uneli su veliku umetničku veštinu u iluminaciju dragocenih rukopisa. Oni su takode u velikoj meri obogatili liturgiju. Veliki manastiri bili su pokrovitelji veštih umetnika i zanatlija u svim medijima. Benediktinski kaluđeri bili su školski učitelji Evrope od 700. do 1100. godine, i oni još i danas vode škole i koledže, dok manastirske radionice, štamparije i muzičari nastavljaju stare tradicije i stvaraju nove.<ref name="Enciklopedija živih religija"/>
== Toponimi ==
 
Od riječi manastir su nastali i neki toponimi u Hrvatskoj: '''Manastirine''' (obično za položaje gdje su ruševine nekog manastira ili crkve), '''Manastir''' (otok u [[Pološko blato|Pološkom blatu]] zapadno od [[Imotski|Imotskog]]), '''Manastirska kosa''' (zapadno od [[GvozdVrginmost|Gvozda]], '''Manastirski brijeg''' (između [[Križevci|Križevaca]] i [[Koprivnica|Koprivnice]]), '''Mojster''' (otočić kod Pirovca), '''Mojstir''' (Pag).
 
Naziv grada [[Beli Manastir|Belog Manastira]] nastao je od mađarskog naziva ''Pelmonoštor'' zamjenom mađarskog oblika ''monoštor'' oblikom ''manastir'', dok je prezime ''Pel'' zamijenjeno pridjevom ''beli'' koji se slično izgovara. Makedonski grad [[Bitola|Bitolj]] (Bitola) Turci su od XVI. stoljeća nazivali ''Toli'' ili ''Toli-Monastir'', a i danas ga tako nazivaju [[Albanci]] s [[Kosovo|Kosova]].
 
== Literatura ==
64.473

izmjene