Razlike između izmjena na stranici "Izrael"

Dodano 347 bajtova ,  prije 7 godina
m/м
Bot: popravljanje preusmjeravanja
m/м (Vraćene izmjene 141.136.248.140 (razgovor) na posljednju izmjenu korisnika Addbot)
m/м (Bot: popravljanje preusmjeravanja)
'''Država Izrael''' ('''מדינת ישראל''' ''Medinat Jisrael'' na [[Hebrejski jezik|hebrejskom]], ''Daulat Israil'' na [[Arapski jezik|arapskom]]) je zemlja na [[Bliski Istok|Bliskom Istoku]] na istočnoj obali [[Sredozemno more|Sredozemnog mora]]. Izrael je [[parlamentarna demokratija]] a po nacionalnom usmerenju, "[[Jevrejska država]]." Stanovništvo Izraela je većinsko [[Jevreji|jevrejsko]], sa velikom nejevrejskom manjinom, koju uglavnom čine Hrišćani, [[Druzi]], i Muslimani [[Arapi]]. Izrael se graniči (u pravcu kazaljke na satu, od severa, ka jugu) sa [[LibanLibanon|Libanom]]om, [[Sirija|Sirijom]], [[Jordan]]om, i [[Egipat|Egiptom]]. Izrael ima obale na [[Sredozemno more|Sredozemnom moru]], [[Akabski zaliv|Akabskom zalivu]], i na [[Mrtvo more|Mrtvom moru]].<br /><br />
<div style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:1em">
{{Okvir_zemlje_svijeta |
predstavnik_države_množina = [[Predsednik Izraela]] |
predstavnik_države = [[Premijer Izraela]] |
predstavnik_države_osoba = [[Shimon Peres|Šimon Peres]] |
predsjednik_vlade_osoba = [[Benjamin Netanyahu|Benjamin Netanjahu]] |
površina_poredak = 149 |
površina = 20,770 |
godina_popisa = 2001 |
gustoća_stanovništva = 295 |
neovisnost = Od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] [[14. 5.|14. maja]] [[1948]]. |
valuta = [[Novi izraelski šekel|Novi šekel]] |
stoti_dio_valute = 100 arogata |
''Glavni članak [[Istorija Izraela]]''
 
Jevreji su dugo smatrali Izrael svojim spiritualnim domom — Svetom zemljom i Obećanom zemljom. Izraelska zemlja ima posebno mesto u verskom životu Jevreja, uključujući ostatke drugog [[Jevrejski hram|Jevrejskog hrama]]. Ovo je takođe mesto gde je rođeno [[hrišćanstvo]] a sadrži i mnoge druge lokacije od velikog duhovnog značaja za [[judaizam]], hrišćanstvo, i [[islam]]. U ovom regionu je u periodu od preko jednog milenijuma, sa prekidima, postojala čitava serija jevrejskih kraljevina i država, sve do propasti [[VelikiPrvi jevrejskijevrejsko-rimski ustanakrat|Velikog jevrejskog ustanka]] protiv [[Rimsko carstvoCarstvo|Rimskog carstva]] sa čijim je gušenjem došlo do velikog isterivanja Jevreja iz njihove otadžbine i voljene prestonice, [[JerusalimJeruzalem|Jerusalima]]a. (oko 25% jevrejske populacije, vidi [[Razaranje Jerusalima]]). Posle sloma [[Ustanak Bar Kohbe|Ustanka Bar Kohbe]] (''Bar Kokhba's revolt'') [[135]]. godine, imperator [[Hadrian]] je preimenovao ''Provinciju [[Judeja|Judeju]]'' u ''Provinciju [[Sirija Palestina|Siriju Palestinu]]'', grčko ime izvedeno od ''Philistine'' ([[Hebrejski jezik|hebrejski]] פלשת ''Pəlé&#X161;eṯ''). [http://www.palestinefacts.org/pf_early_palestine_name_origin.php] Vidi takođe [[Imena Levanta]].
 
[[MuslimanMuslimani|Muslimanski]]ski [[kalifat]] je osvojio ovu teritoriju od [[Istočno RimskoBizantsko carstvo/Latinična verzija|Istočnog Rimskog carstva]] ([[VizantijaВизантијско царство|Vizantije]]) u sedmom veku, i privukao arapske doseljenike. Lokalni jezik, [[aramejski jezik|aramejski]] (jezik kojim je govorio [[Isus|Isus Hrist]]), je postepeno nestao. Tokom vekova je količina jevrejskog stanovništva u zemlji fluktuirala. Pre rođenja modernog [[cionizam|cionizma]], do ranog 19. veka, više od 10000 Jevreja je živelo na teritoriji današnjeg Izraela. (Dan Bahat, ''Dvadeset vekova jevrejskog života u svetoj zemlji'', [[1976]].)
 
Nakon vekova života u dijaspori, devetnaesti vek je doneo uzlet cionizma, [[Jevrejski nacionalistički pokret|Jevrejskog nacionalističkog pokreta]], želje da se formira jevrejska država u Palestini i značajnu [[Imigracija u Izrael|imigraciju]]. Cionizam je ostao manjinski pokret sve do uspona [[Nacizamnacionalsocijalizam|nacizma]] [[1933]]. godine i pokušaja istrebljenja Jevreja u [[Holokaust]]u. U kasnom 19. veku veliki broj Jevreja se doselio u ovaj region koji su prvo kontrolisali Turci, a zatim Britanci. [[1917]]. Britanci su garantovali Jevrejima domovinu u Palestini, usvajanjem [[Balfurova deklaracija|Balfurove deklaracije]]. Jevrejsko stanovništvo je povećalo svoj udeo u regionu sa početnih 7% [[1922]]. godine na 30% [[1940]]. godine. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/78601.stm].
 
[[1937]], posle [[Veliki arapski ustanak|Velikog arapskog ustanka]], plan za podelu koji je predložila [[Pilova komisija]], je odbacilo i palestinsko arapsko rukovodstvo i dvadeseti cionistički kongres. Kao rezultat, [[1939]], Britanci su podlegli arapskom pritisku, zbog podrške koja im je bila potrebna u [[Drugi svetskisvjetski rat|Drugom svetskom ratu]], i napustili ideju o jevrejskoj nacionalnoj domovini, i podelu i pregovore u korist jednostrano nametnutog [[Beli dokument iz 1939.|Belog dokumenta iz 1939.]] U ovom dokumentu je stajalo da treba uspostaviti sistem u kome će Jevreji i Arapi imati zajedničku vladu. Ovaj dokument je bio viđen kao značajan poraz jevrejske strane, jer je doneo oštre restrikcije za jevrejsku imigraciju, dok za arapsku imigraciju nije bilo nikakvih zabrana. Kako je arapsko stanovništvo brojčano prevazišlo jevrejsko u godinama nekontrolisanih migracija, očekivalo se da će ovoj zajedničkoj vladi dominirati Arapi. Zbog nadolazećeg Drugog svetskog rata, plan nije u potpunosti sproveden.
 
[[1947]]. godine, nakon porasta nasilja, terorizma i neuspešnih napora da se pomiri jevrejsko i arapsko stanovništvo, britanska vlada se povukla iz Palestine. Ispunjavanje [[UN plan za podelu iz 1947.|UN plana za podelu iz 1947.]] bi dovelo do podele sporne teritorije na dve države, jevrejsku i arapsku, dajući oko polovine teritorije svakoj državi. Po ovom planu, [[Jeruzalem|Jerusalim]] je trebalo da bude međunarodna regija, da bi se izbegli sukobi oko njegovog statusa. Odmah nakon što je Generalna skupština UN usvojila plan za podelu, palestinsko arapsko rukovodstvo je odbacilo plan da se formira još neimenovana jevrejska država, i započelo gerilski rat.
 
Država Izrael je proglašena [[14. maj5.|14. maja]]a, [[1948]]. U nadi da će uništiti novu jevrejsku državu, armije pet arapskih nacija su se umešale u rat između jevrejskuh i arapskih snaga u bivšoj Palestini (vidi: [[Deklaracija o proglašenju Države Izrael]], [[Arapsko-izraelski rat, 1948.]]). Izrael je osvojio dodatnih 26% teritorije Palestine zapadno od reke Jordan i pridružio je novoj državi. [[Jordan]] je osvojio [[Zapadna obala|Zapadnu obalu]] (uključujući [[Istočni Jerusalim]]), i anektirao je . godine, ali su ovu aneksiju priznali samo [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] i [[Pakistan]]. [[Pojas Gaze]] i [[Sinaj|sinajsku]] pustinju je osvojio [[Egipat]].
 
Posle rata, samo 14-25% (zavisno od procena) arapskog stanovništva je ostalo u Izraelu, dok su izbegli pre i za vreme rata. Kad je Izrael odbio povratak većine, i kada su potonje ponude o delimičnoj repatrijaciji odbijene, oni su postali izbeglice; vidi [[palestinske izbeglice]] i [[palestinski egzodus]] za raspravu o okolnostima. U narednoj deceniji, 600000 Sefardskih Jevreja koji su izbačeni iz okolnih arapskih zemalja, su došli u Izrael, udvostručivši broj stanovnika ove zemlje samo godinu dana od sticanja nezavisnosti. Kasnije su Jevreji počeli da pristižu i iz [[Iran]]a i [[Evropa|Evrope]]. Jevrejska populacija u Izraelu je nastavila da raste vrlo visokom stopom još nekoliko godina, usled talasa jevrejske [[Imigracija u Izrael|imigracije]] iz celog sveta, od kojih je najznačajniji skorašnji, po raspadu [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a.
 
[[23. maj5.|23. maja]]a, [[1967]], Egipat je zatvorio Tiranski moreuz (glavnu izraelsku pomorsku rutu ka Aziji i ostalim trgovinskim destinacijama) za izraelske brodove, a takođe je blokirao i luku [[Eilat]]. Egipat je naredio mirovnim snagama UN-a da napuste Sinaj, a umesto njih, su na granici sa Izraelom koncentrisani egipatski tenkovi i trupe. U skladu sa međunarodnim pravom, Izrael je smatrao blokadu svojih luka aktom rata, i izvršio napad na Egipat, a posebno egipatsku avijaciju. U neprijateljstba je uključen i Jordan (pošto je uz ustezanje odlučio da odbaci izraelske apele za neutralnost, i započeo granatiranje [[Tel Aviv]]a u skladu sa odbrambenim savezom koji je imao sklopljen sa Egiptom), Sirija, i iračka avijacija. Ovo je bio [[Šestodnevni rat]] ([[5. 6.|5. jun]] - [[10. 6.|10. jun]], [[1967]].), za vreme koga je Izrael zauzeo [[Istočni Jerusalim]], [[Zapadna obala|Zapadnu obalu]], [[Pojas Gaze]], [[Golanska visoravan|Golansku visoravan]], i [[Poluostrvo Sinaj]]. Izrael je [[1978]]. vratio Sinaj Eigptu u skladu sa [[Sporazum iz Kemp Dejvida|sporazumu iz Kemp Dejvida]], a [[1981]], Izrael je anektirao Istočni Jerusalim. Status Zapadne obale i Pojasa Gaze, koji su naseljeni mahom Palestincima uz nešto izraelskog stanovništva, je još neodređen, i bio je tema više neuspešnih mirovnih konferencija (vidi ''[[#Geografija|Geografiju]]'' ispod za više detalja).
 
Status Golanske visoravni je trenutno subjekt teritorijalnog spora između Izraela i Sirije, koji su tehnički još uvek u ratu. Visoravan, koja je prvo bila u sastavu britanske Palestine, a potom ustupljena francuskoj Siriji u ranim dvadesetim godinama XX veka, Izrael je zvanično anektirao 1981, mada je Savet Bezbednosti UN-a rezolucijom 497 proglasio ovaj akt Izraela "ništavnim i ispraznim i bez međunarodnog pravnog efekta."
 
=== Ratovi ===
Uspostavljanje države Izrael, [[1948]]. godine, i njegovo postojanje je bilo uzrok čestim ratovima i drugim sukobima sa arapskim zemljama poput Sirije, Libana, Jordana, Egipta, Iraka i Saudijske Arabije. Ratno stanje između Egipta i Izraela je okončano potpisivanjem [[Izraelsko-egipatski mirovni sporazum|Izraelsko-egipatskog mirovnog sporazuma]] [[26. mart3.|26. marta]]a, [[1979]]. Ratno stanje sa Jordanom je zvanično okončano potpisivanjem [[Izraelsko-jordanski mirovni sporazum|Izraelsko-jordanskog mirovnog sporazuma]] [[26. oktobar10.|26. oktobra]], [[1994]]. Sporadični pregovori sa Libanom i Sirijom, preostalim susedima sa kojima Izrael nije potpisao mirovne sporazume, su još bez rezultata. Izrael je trenutno umešan i u [[Izraelsko-palestinski sukob|tekući sukob]] sa [[Palestinci]]ma u teritorijama koje kontroliše od Šestodnevnog rata, 1967, uprkos potpisivanju [[Sporazum iz Osla|Sporazuma iz Osla]] [[13. septembar9.|13. septembra]], [[1993]], i naporima Izraela, Palestinaca i svetskih mirotvoraca.
 
Vidi takođe:
* [[Arapsko-izraelski rat 1948]] "Rat za nezavisnost" (vidi takođe: [[Arapsko-izraelsko primirje 1949]]) מלחמת העצמאות (גם מלחמת הקוממיות או מלחמת השחרור) י
* [[Suecka kriza|Suecki rat 1956]] "Operacija Kadeš" מבצע קדש או מלחמת סיני
* [[Šestodnevni rat|Šestodnevni rat 1967]] מלחמת ששת הימים
* [[Rat iscrpljivanja 1970]] מלחמת ההתשה
* [[Jomkipurski rat|Jom Kipurski rat 1973]] מלחמת יום כיפור
* [[Invazija na Libanon 1982]] "Operacija Mir za Galileju" מבצע שלום הגליל
* [[Zaljevski rat]] מלחמת המפרץ
* [[Druga Intifada|Al-Aksa Intifada]] אירועי גאות ושפל
* [[Izraelsko-libanonski rat 2006.|Izraelsko-libanonski sukob 2006]]
 
=== Policija ===
* [[Shin Bet]] je glavna sigurnosna agencija u Izraelu čije su zadaće održavati državnu sigurnost, briga za sigurnost ministara i visokih državnih službenika , otkrivati terorističke djelatnosti izraelskih građana, pružati obavještajnu potporu za protuterorističke djelatnosti u Pojasu Gaze i Zapadnoj obali te uništavanje terorističkih čelija. Operacije Shin Beta-a su povjerljive.
* [[Mossad]]- Ha-Mossad le-Modiin ule-Tafkidim Meyuhadim (hebrejski: המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים, "Institut za obavještajne i specijalne zadaće"). Mossad je izraelska obavavještajna agencija. Dok Sin Bet djeluje na izraelskom tlu Mossad je zadužen za djelovanje u inozemstvu: skupljanje obavještajnih podataka, tajne operacije i protuterorističke akcije.
* [[Amman|Aman]] je centralna izraelska vojnoobavještajna agencija.
 
== Zemljopis ==
'''Kopnena površina''':
 
Izrael prema granicama iz 1949. godine ima ukupnu površinu 21.946 km<sup>2</sup>, izuzevši [[Golanska visoravan|Golansku visoravan]] (1.176 km<sup>2</sup>), [[Pojas Gaze]] (352 km<sup>2</sup>), [[Judeja|Judeju]] i [[Samarija|Samariju]] odnosno [[Zapadna Obalaobala|Zapadnu Obalu]] (5.706 km<sup>2</sup>), koje je Izrael okupirao [[1967|1967.]] godine.
 
'''Granice''':
:[[Libanon]] - 79 km
:[[Sirija]] - 76 km
:[[Zapadna obala|Zapadna Obala]] - 307 km
:[[Pojas Gaze]] - 51 km
 
=== Regije ===
Izrael je podijeljen na 6 regija: Sjeverni ( 3.490 km<sup>2</sup>, 1.130.000 stanovnika ) sa sjedištem u [[Nazaret]]u, Haifa ( 854 km<sup>2</sup>, 990.000 stanovnika ) sa sjedištem u [[Haifa|Haifi]], Tel Aviv ( 170 km<sup>2</sup>, 1.730.000 stanovnika ) sa sjedištem u [[Tel Aviv]]u, Središnji ( 1.242 km<sup>2</sup>, 1.430.000 stanovnika ) sa sjedištem u [[Ramla|Ramli]], Jeruzalem ( 557 km<sup>2</sup>, 820.000 stanovnika ) sa sjedištem u [[Jeruzalem]]u te Južni ( 14.387 km<sup>2</sup>, 800.000 stanovnika ) sa sjedištem u gradu [[Beersheba|Beer Ševa]].
 
== Politika ==
 
[[Datoteka:Israel_districts_named.png|thumb|thumb|Podjela Izraela po regijama]]
Izrael je [[parlament]]arna [[demokracija]] te postoji [[trodioba vlasti]] na zakonodavnu, sudsku i izvršnu vlast. Zakonodavnu vlaste predstavlja jednodomni parlamnet [[Knesset|Kneset]] kojeg čini 120 zastupnika biranih na četverogodišnji mandat. Zastupnici su birani u Kneset putem izbora preko političkih stranaka. Predsjednik Izraela je na čelu Izraela, a bira ga Kneset na petogodišnje razdoblje. Predsjedik ima više ceremonijalnu ulogu ali nakon izbora određuje čelnika pobjedničke stranke te mu povjeruje sastav vlade. Predsjednik Izraela je od 31. srpnja 2000. [[Moshe Katsav|Moše Kacav]]. [[Premijer]] koji je odgovoran za sastav vlade također dijeluje u četverogodišnjem mandatu. Sadašnji izraelski premijer je [[Ehud Olmert]] (izabran [[2006]].).
 
Administrativna podjela: 6 okruga (mehozot, jednina [[Okruzidistrikti Izraela|mehoz]]):
[[Središnji mehoz]], [[mehoz Haifa]], [[mehoz Jeruzalem]], [[Sjeverni mehoz]], [[Južni mehoz]], [[mehoz Tel Aviv]]
 
14. svibnja 1948. Velikoj Britaniji ističe mandat [[Generalna skupština Ujedinjenih naroda|Generalne skupštine Ujedinjenih naroda]] od 29. studenoga 1947. te židovski narod proglašava Državu Izrael i taj datum slavi kao Dan proglašenja neovisnosti
 
Glavne [[politička stranka|političke stranke]]:
* [[Balad]] ili [[Nacionalni demokratski savez]]
* [[Demokratski pokret]]
 
[[Datoteka:Sharon Bush 20030729.jpg|thumb|right|Sharon i Bush na sastanku 2003]]
Politički odnosi sa SAD, [[Turska|Turske]], Njemačka, Velika Britanija i [[Indija|Indiji]] su za Izrael politička i ekonomski iznimno važno. Sjedinjene Države su prve priznale Izrael kao samostalna država, a tek potom je uslijedile priznanje [[SSSRSovjetski Savez|SSSRa]]a i drugih tadašnjih država. Sjedinjene Američke Države na području [[Srednji Istok|Bliskom istoku]] zadržavaju najjače veze s Izraelom, zbog "zajedničke demokratske vrijednosti, vjerskih afinitete i sigurnosnih interese." tako da Izrael dobiva veću ekonomsku i vojnu američku pomoć od bilo koje druge države. Dobre odnose i zajedničke interese prikazane su u nekoliko drugih područja,a SAD djeluje kao "neutralni" posrednik u mirovnom dijaloga između Izraela i arapskih strani koji nikako da se pokrene s mrtve točke. Pogledi između dvije savezničke zemlje razilaze se u nekoliko važnij spornih pitanja, koja uključuju status Golanskoj visoravni, status Jeruzalema i židovskih naselja na okupiranim područjima, ali utjecaj moćnog jevrejskog lobija u SAD sprečava do dođe do raskida među bliskim prijateljima.
 
Izrael i Turska su uspostavile pune diplomatske odnose [[1991]] i do zadnjih incidenata 2010. godine oni su bili najbliži bliskoistočni prijatelji od čega je s jedne strane Turska imala ekonomske koristi dok je Izrael mogao vršiti vojna testiranja i manevre na turskom području. Muslimanske države u regiji s kojima Turska ima dobar prijateljski odnos su u zadnjim decenijama više puta zatražio Turska slabljenje kontakata s Izraelom, ali do promjena dolazi tek u bliskoj historiji nakon rata u Gazi u 2009 i potom napada na turski humanitarni konvoj.
 
== Religija ==
Najrasprostranjenija religija u [[Izrael]]u je [[judaizam]] nakon čega dolaze [[islam]] i [[hrišćanstvo]]. [[Izrael]] je zemlja koja je osnovana [[1948|1948.]] godine pod utjecajem [[Cionizam|cionističkog pokreta]]. Njen prvi premijer, [[David Ben Gurion]] ustanovio je sve simbole [[Izrael]]a. [[Izrael]] je zemlja koju svi [[Jevreji|Židovi]] to jest pripadnici judaizma smatraju domovinom, tako da je i na grbu [[Izrael]]a [[menora]], a na zastavi [[Davidova zvijezda]]. Islam prevladava među palestincima koji danas čine 15 % stanovništva po službenim statistikama iako ih je u realnosti mnogo više dok [[Kršćanstvohrišćanstvo|hrišćani]] čine vjersku manjinu u odnosu na muslimane i Jevreje, što je direktan uzrok geopolitičkih previranja u zadnjih dvije tisuće godina; islamskih osvajanja te uspostave židovske države 1948. godine. Većina hrišćanskih svetišta poput (istočnog) [[Jeruzalem]]a, [[Betlehem]]a ili [[Hebron]]a nalaze se formalno u susjednoj [[Palestinska samouprava|palestinskoj]] [[Zapadna obala|Zapadnoj obali]], dok se u Izraelu nalazi samo grad [[Nazaret]]. Sam grad Jeruzalem je sveti grad Judaizma, hrišćanstva i muslimana.
 
Dodatnom zakonskim promenama tijekom 2010. godine Izrael je postao država Jevreja to jest Judaizma i svi njegovi stanovnici moraju polagati zakletvu kojom priznaju tu činjenicu.
64.473

izmjene