Razlike između izmjena na stranici "Drugi svjetski rat u Jugoslaviji"

m/м
Bot: popravljanje preusmjeravanja
m/м
m/м (Bot: popravljanje preusmjeravanja)
|teritorij=
|ishod= Pobjeda partizana
|strana1= [[Saveznici u Drugom svjetskomSavezničke ratusile|Saveznici]]:<br />[[Datoteka:Yugoslav Partisans flag 1945.svg|border|22px]] '''[[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]]'''<br>
[[File:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]] [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velika Britanija]]<br/>
[[Datoteka:Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg|border|22px]] [[Sovjetski Savez|SSSR]]<br/><small>(ograničeno sudjelovanje, 1944. - 1945.)</small><br>
[[Datoteka:Flag of the Bulgarian Homeland Front.svg|22px|border|Bulgaria]] [[Carstvo Bugarska|Kraljevina Bugarska]] <small>(od 1944.)</small>
|strana2=[[Sile Osovine]]:<br />'''[[Datoteka:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|border|22px]] [[Treći rajh|Treći Reich]]'''
 
'''[[Datoteka:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px|border]] [[Kraljevina Italija]]'''<br><small>(do 1943.)</small>
[[Datoteka:Flag of Hungary 1940.svg|border|22px|border]] [[Kraljevina Mađarska (1920. - 1946.)|Kraljevina Mađarska]] <br><small>(do 1944.)</small>
 
[[Datoteka:Flag of Bulgaria.svg|22px|border|Bulgaria]] [[Carstvo Bugarska|Kraljevina Bugarska]] <br><small>(do 1944.)</small><br>
----
'''Marionetski režimi''':
 
'''[[Datoteka:Flag of Independent State of Croatia.svg|border|22px]] [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]]'''
 
[[Datoteka:Flag of Serbia (1941–1944).svg|border|22px]] [[Nedićeva Srbija]]<br><small>(do 1944.)</small>
 
[[Datoteka:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|22px|border]] [[Kraljevina Crna Gora (1941.1941–1944)|Kraljevina Crna Gora]]<br><small>(do 1944.)</small>
 
[[Datoteka:Flag of German occupied Albania.svg|22px|border|Albania]] [[Albanija pod upravom Trećeg Reicha|Albanija]]<br><small>(odvojena od Kraljevine Italije, 1943. - 1944.)</small>
[[Datoteka:Yugoslav Partisans flag 1945.svg|border|22px]] [[Koča Popović]]<br>
[[Datoteka:Yugoslav Partisans flag 1945.svg|border|22px]] [[Petar Drapšin]]<br>
[[Datoteka:Yugoslav Partisans flag 1945.svg|border|22px]] [[Svetozar Vukmanović Tempo|Svetozar Vukmanović]]<br>
[[Datoteka:Yugoslav Partisans flag 1945.svg|border|22px]] [[Arso Jovanović]]<br>
[[Datoteka:Yugoslav Partisans flag 1945.svg|border|22px]] [[Sava Kovačević]]†<br>
|komandant2 = [[Datoteka:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|border|22px]] [[Maximilian von Weichs]]<br>[[Datoteka:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|border|22px]] [[Alexander Löhr]]<br>
[[Datoteka:Flag of Nazi Germany (1933-1945).svg|border|22px]] [[Edmund Glaise-Horstenau|Edmund Glaise von Horstenau]]<br>[[Datoteka:Flag of Italy (1861-1946).svg|22px|border]] [[Mario Roatta]]
 
----
 
----
[[Datoteka:Chetniks Flag.svg|22px|border|Chetniks]] '''[[Dragoljub Mihailović|Draža Mihailović]]'''
 
[[Datoteka:Chetniks Flag.svg|22px|border|Chetniks]] [[Kosta Pećanac]]
}}
 
[[Drugi svjetski rat]] na području [[Jugoslavija|Jugoslavije]] je formalno napadom njemačkih i italijanskih snaga na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] [[6. 4.|6.4.]] [[1941]]., a završio [[15. 5.|15.5.]] [[1945]]. s kapitulacijom [[Sile Osovine|osovinskih]] snaga na [[Balkan]]u.
 
Prije tog datuma su neprijateljstva na teritoriji [[Istra|Istre]] i primorja<ref>Teritorije buduće [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]], koje su prije rata bile dio Italije</ref> formalno započela [[10. 6.|10.6.]] [[1940]]. kada je fašistička Italija objavila rat [[UKUjedinjeno Kraljevstvo|Velikoj Britaniji]] i [[Francuska|Francuskoj]], a stvarno dan prije aprilskog rata napadom [[Trećitreći Reichrajh|njemačkih]] snaga na garnizon Jugoslavenske vojske kod [[ĐerdapЂердап|Đerdapa]]a, a nakon 15.5. 1945. su bilježeni manji okršaji jugoslavenskih snaga sigurnosti s ostacima poraženih [[četnici|četničkih]] i [[ustaše|ustaških]] jedinica.
 
Iako je regularna [[Jugoslovenska vojska]] poražena, organizovan je [[Narodnooslobodilačkinarodnooslobodilački pokret Jugoslavije|masovni pokret otpora]], predvođen [[KPJKomunistička partija Jugoslavije|Komunističkom partijom Jugoslavije]]. U toku [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|oslobodilačke borbe]] partizanska [[gerila]] je izrasla u [[NOVJNarodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačku vojsku Jugoslavije]], koja se borila protiv okupatora i njihovih slugu. Mihailovićevi [[četnici]] su također započeli kao [[pokret otpora]], ali su tokom rata uspostavili [[saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu|saradnju sa Osovinom]]. Paralelno sa ratom protiv okupatora, u srpskim krajevima je vođen i bespoštedni [[Četničko-partizanski sukob|rat partizana i četnika]]:
{{citat|S jedne strane našla se partizanska, organizovana i disciplinovana vojska koja je, uz stalnu borbu protiv okupatora, vodila i borbu za revolucionarni preokret i uvođenje komunizma. S druge strane bila je slabo organizovana, nedisciplinova i nedovoljno subordinirana [[Jugoslovenska vojska u otadžbini]] koja je rat otpočela kao pokret otpora, ali je u Srbiji, već u jesen 1941, ušla u kolaboraciju sa okupacionim snagama pokušavajući da se, na prvom mestu, bori protiv komunistički orijentisanih partizanskih jedinica.<ref name="Dubravka Stojanović: Ulje na vodi">[http://pescanik.net/wp-content/PDF/dubravka_stojanovic-ulje_na_vodi.pdf Dubravka Stojanović: Ulje na vodi]</ref>|[[Dubravka Stojanović]]}}
 
Nemci su krajem [[1943]]. ocenili da situacija u Jugoslaviji nije više stvar neke "okupirane teritorije", već dobija značaj koji je odlučujući za rat, otvaranjem fronta u neposrednoj blizini granice [[Treći Rajhrajh|Rajha]].<ref name="Balkanu 1 1943">[https://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9A%D1%83_%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%83_1.11.1943. Izveštaj nemačkog komandanta Jugoistoka o stanju na Balkanu 1.11.1943.]</ref> Partizani su, [[Saveznici i Jugoslavija|uz podršku saveznika]], vodili borbu za oslobođenje od okupatora i dolazak na vlast, dok su četničke jedinice, vremenom ostavši bez savezničke podrške, ušle u [[kolaboracijasaradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu|potpunu kolaboraciju na svim nivoima]] u pokušaju da spreče dolazak ideoloških protivnika na vlast.<ref name="Dubravka Stojanović: Ulje na vodi"/>
 
Nakon pet godina borbe, fašističke snage su pobeđene a Jugoslavija oslobođena 5. [[1945]]. godine, u saradnji sa [[Crvena armija|Crvenom armijom]] i zapadnim [[SavezniciSavezničke u Drugom svetskom ratusile|Saveznicima]].
 
== Nacistički plan za Jugoslaviju ==
{{main|Prodor na Istok|Generalplan Ost}}
Jugoslovenskom stanovništvu je namenjen podređeni status, a mnogima od njih sudbina roblja, odnosno besplatne radne snage u Nemačkoj. Slovenija je bila pripojena Njemačkom Reichu, i Slovenci su bili određeni za istrebljenje ili [[germanizacija|ponjemčivanje]]. [[Adolf Hitler|Hitler]] je svojim zvaničnicima naredio "da ove zemlje ponovo načine nemačkim".<ref>Tomasevich, 2001, p. 85</ref> Njemački planovi su uključivali deportaciju [[SlovenacSlovenci|Slovenaca]]a u Hrvatsku i Srbiju i [[Srbi u Hrvatskoj|Srba iz Hrvatske]] u Srbiju, što je ubrzo i naređeno. [[Joachim von Ribbentrop]], ministar vanjskih poslova Trećeg Reicha, je pred sudom u Nimbergu priznao da su ove naredbe nastale u njegovom uredu.<ref>Secretariat of the Tribunal, Trial of the Major War Criminals, (Nuremberg: International Military Tribunal: 1947: Vol. X. p. 434.</ref>
 
[[Progon Srba u Drugom svetskom ratu|Istrebljenje Srba]] u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] ohrabrivao je sam [[Adolf Hitler]], koji je već [[6. jun6.|6. juna]]a primio Pavelića i posavetovao ga da "''ako želi istinski stabilnu hrvatsku državu, onda mora da pedeset godina vodi nacionalno netolerantnu politiku''".<ref>[http://www.vreme.com/cms/view.php?id=999408 Zaboravljena antifašistička tradicija]</ref> Hitler je u kasnijem periodu nameravao da granice Rajha pomeri još na istok, odnosno da anektira čitavu [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]], odnosno Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu, kao što je govorio svojim glavešinama: "''Kasnije jednom doći ćemo na to, da Hrvatsku inkorporiramo u Rajh ili da iz nje napravimo protektorat''".<ref>[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_11.8.1944. Nemački zapisnik sa pregovora sa četnicima 11.8.1944.]</ref>
 
Pored toga je trebalo istrebiti sve jugoslovenske [[JevrejJevreji|Jevreje]]e u opsežnim operacijama [[Holokaust]]a.
 
== Tok rata ==
Neposredno prije izbijanja i u prvim godinama drugog svjetskog rata Jugoslavija je nastojala očuvati svoju neutralnost. Razlozi su bili prije svega u slabosti države izazvane kako nepravladanim posljedicama [[Velika ekonomska kriza|velike ekonomske krize]], tako i unutrašnjim sukobima, prvenstveno na etničkom planu. Od njih je bio najvažniji onaj između Srba i Hrvata, tek djelomično riješen kompromisom temeljem koga je formirana [[Banovina Hrvatska]] u augustu [[1939]].
 
Slabosti Jugoslavije je pridonosio i njen izuzetno nepovoljan geostrateški položaj, odnosno okruženost državama koje su - kao [[Italija]], [[Mađarska]] i [[Bugarska]] - prema njoj pokazivale [[iredentizam|iredentističke]] pretenzije. Nakon [[Pad Francuske|pada Francuske]] je postalo jasno da Jugoslavija ne može očekivati neku efikasnu pomoć od zapadnih [[Savezničke sile|Saveznika]], pa se službena politika vlade Cvetković-Maček sve više okretala [[Adolf Hitler|Hitlerovoj]]ovoj Njemačkoj, odnosno [[SSSRSovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]], s kojim su 1940. uspostavljeni diplomatski odnosi.
 
Nastojanje Hitlerove Njemačke da osigura sigurno zaleđe za [[Operacija Barbarossa|Operaciju Barbarossa]], odnosno očuva strateški važne naftne instalacije u Rumunjskoj od britanskoj bombardiranja je bilo razlogom za planiranje [[Operacija Marita|Operacije Marita]], odnosno njemačke intervencije u [[italijansko-grčki rat]]. Jugoslavija je njemačkim trupama morala dati siguran prolaz, te je, slično kao i druge države regije [[25. 3.|25.3.]] [[1941]]. prisiljena na potpisivanje Trojnog pakta i formalno priključenje [[Sile Osovine|Silama Osovine]].
 
Međutim, samo dva dana kasnije je u Jugoslaviji izveden [[puč]] grupe pro-britanskih oficira na čelu s Dušanom Simovićem. Iako je nova vlada signalizirala da Trojni pakt ostaje na snazi, Hitler je donio odluku da se Jugoslavija vojnički napadne zajedno s Grčkom.
 
Rezultat te odluke je bio tzv. [[aprilski rat]] tokom koje su njemačke snage relativno lako porazile jugoslavensku vojsku i prisilile je na kapitulaciju [[17. 4.|17.4.]] [[1941]].
 
=== Komadanje Jugoslavije ===
Bugarska je, pak, preuzela istočni dio Makedonije i jugoistočni dio današnje Srbije.
 
Mađarska je anektirala [[Prekmurje]], [[Međimurska županija|Međimurje]], [[Baranja|Baranju]] i [[Bačka|Bačku]].
 
Ostatak je pripao novoosnovanim pro-osovinskim državama , od kojih je najveća bila [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisna država Hrvatska]], formirana u [[BiHBosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], najvećem dijelu današnje Hrvatske i manjem dijelu današnje Srbije. Srbija, je, pak došla pod okupaciju, ali je u njoj instalirana tzv. [[Vlada nacionalnog spasaNedićeva (Srbija)|Vlada nacionalnog spasa]] pod pro-osovinskim generalom [[Milan Nedić|Milanom Nedićem]]. Italijanske snage su, pak, formalno obnovile nezavisnost [[Crna Gora|Crne Gore]] kojoj je pripao dio [[Sandžak]]a.
 
Novi režimi - u pravilu [[fašizam|fašistički]] ili [[šovinizam|šovinistički]] - su gotovo svuda odmah po svom formiranju počeli s represivnim mjerama usmjerenim na pripadnike "pogrešnih" ili nepoželjnih etničkih grupa, koje su, ovisno o regiji, varirale od zatiranja nacionalnog identiteta i kulture, preko protjerivanja do masovnih fizičkih likvidacija.
{{main|Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji}}
[[Datoteka:Ustanak u Jugoslaviji 1941.png|minijatura|[[Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji]] septembra 1941. godine.]]
[[Datoteka:Nemacki zarobljenici u Uzicu 1941.JPG|thumb|[[Četnici]] i [[narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizani]] zajedno sprovode zarobljene nemačke vojnike u Užicu 1941.]]
{{quote|U početku su postojala dva pokreta otpora u Jugoslaviji, četnici i partizani. Otpor četnika je trajao samo do jeseni 1941, njihovi lideri su tada prešli neprijatelju ili se vratili pasivnosti.<ref>[http://www.znaci.net/00001/3_1_0.htm Basil Davidson: PARTISAN PICTURE] "In the beginning there had been two resistance movements in Jugoslavia, the chetniks and the partisans. The resistance of the chetniks had lasted only until the autumn of 1941, their leaders then going over to the enemy or returning to passivity."</ref>|[[Basil Davidson]]}}
 
Novi režimi su među narodima Jugoslavije pogotovo teško pogodili [[Slovenija|Slovence]] - koji su se našli razdvojeni novim međunarodnim granicama i odmah podvrgnuti odnarođivanju - te [[Srbi|Srbe]], koji su, pogotovo na teritoriji NDH, bili podvrgnuti službenoj politici eliminacije od strane novih ustaških vlasti.
 
U Sloveniji se zato relativno brzo fomirala [[Osvobodilna fronta]], pokret otpora koji je uz pripadnike tadašnje [[Savez komunista Slovenije|KP Slovenije]] prihvatio i članove drugih stranaka i sljedbenike drugih ideologija.
 
Na razvoj pokreta otpora u drugim dijelovima Jugoslavije je značajan utjecaj imala činjenica da je jugoslavenska vojska tako brzo kapitulirala, da veliki dio njenih pripadnika nije ni mogao biti zarobljen, a njeno oružje evidentirano od strane pobjednika. Zato su se već na samom početku, pogotovo u teško dostupnim planinskim krajevima, počinju formirati prve ustaničke, odnosno gerilske grupe koje će se pokušati oružjem suprotstaviti okupatoru i novim vlastima. To je pogotovo bio slučaj sa Srbima na prostoru NDH.
U ljeto 1941., nakon , širom Jugoslavije, pogotovo u krajevima sa srpskom većinom, izbijaju ustanci protiv okupatora i pro-osovinskih domaćih vlasti. Međutim, slaba koordinacija i nedisciplina ustanika dovodi do teških gubitaka u sukobu s tehnički nadmoćnim neprijateljem.
 
U Srbiji, pak, među ustanicima postaje očitiji sve veći ideološki raskol između pripadnika dvije frakcije. Na jednoj strani su pripadnici tzv. [[Jugoslovenska vojska u otadžbini|Jugoslovenske vojske u otadžbini]] ili ''četnici'' koji sebe smatraju podređenim izbjegličkoj vladi te se bore za obnovu predratnog poretka. Na drugoj strani su, pak, pripadnici [[NOVJNarodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda Jugoslavije]] ili ''partizani'' koji se zalažu za uvođenje [[socijalizam|socijalizma]] i preuređenje poratne Jugoslavije na [[federacija|federativnim]] osnovama.
 
Raskol između te dvije frakcije je eskalirao u otvorene oružane sukobe, koji su u jesen 1941. koincidirali s tzv. [[prvaoperacija neprijateljska ofanzivaUžice|prvom neprijateljskom ofanzivom]], kojom su Nijemci likvidirali tzv. [[Užička republika|Užičku republiku]]. Od tog trenutka četničke snage pokazuje sve manje sklonosti za borbu protiv okupatora, a sve više za borbu protiv partizana, zbog čega će s vremenom početi otvoreno surađivati s okupatorskim snagama.
 
=== Pomicanje težišta partizanske borbe na zapad ===
{{main|Bihaćka republika|Drvarska republika}}
[[File:Princ eugen u bosni.jpg|right|thumb|Pripadnici [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|divizije Prinz Eugen]] pale selo tokom [[Spisakspisak antipartizanskih operacija protiv partizana u NDH|antipartizanske akcije u Bosni]].]]
{{citiranje|Firer je naredio:
<br><br>
1.) Neprijatelj u borbi upotrebljava fantastične komunistički školovane borce koji ne prezaju ni od kakvog nasilja. Ovde se više nego ikada ide za biti ili ne biti. Ova borba nema ništa zajedničkog s viteštvom i odredbama [[Ženevske konvencije]]. Ako ova borba protiv bandi, kako na [[Istok]]u tako i na [[Balkan]]u, ne bude vođena najbrutalnijim sredstvima, onda se u dogledno vreme više neće imati raspoloživih sredstava da se ovoj kugi stane na put.
<br><br>
Stoga trupe imaju pravo i dužnost da u ovoj borbi upotrebe svako sredstvo bez ograničenja, takođe i protiv [[žena]] i [[decadete|dece]], samo ako ovo vodi uspehu. Obziri bilo ikakve vrste su [[zločin]] prema nemačkom narodu i prema vojnicima na frontu koji moraju da podnose udarce bandi i zato ne treba imati nikakve obzire prema bandama ili njihovim pomagačima.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%92%D0%B5%D1%9A%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D0%92%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_16._%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0_1942. Naređenje načelnika generalštaba Vrhovne komande Vermahta od 16. decembra 1942.]</ref>|Naređenje načelnika generalštaba Vrhovne komande Vermahta [[Wilhelm Keitel|Wilhelma Keitela]] od 16. decembra 1942.}}
 
Partizanske snage iz Srbije su nakon sloma Užičke republike prešle u [[Istočna BosnaPodrinje|Istočnu Bosnu]], čije su planine postale nova baza njihovih operacija. Tada započinju koraci ka stvaranju većih, mobilnijih formacija koje će postati poznate pod nazivom [[proleterske brigade]].
 
Taj je proces djelomično usporen s [[drugaoperacija neprijateljskaJugoistočna ofanzivaHrvatska|drugom neprijateljskom ofanzivom]], nakon koje partizanske snage dolaze na granicu Bosne i Crne Gore te zauzimaju Foču od koje će napraviti svoje glavno uporište u tzv. [[Fočanski period|Fočanskom periodu]].
 
Taj period krajem proljeća završava tzv. [[treća neprijateljska ofanziva|trećom neprijateljskom ofanzivom]], nakon koje su osovinske snage potisnule partizanske jedinice iz Istočne Bosne. Međutim, partizanske snage - koje su u međuvremenu narasle na nekoliko proleterskih brigada - započinju veliki [[pohod na Bosansku Krajinu]], koji će kao posljedicu imati jačanje partizanskog pokreta u zapadnim dijelovima Jugoslavije - pogotovo Sloveniji, Hrvatskoj i BiH.
 
Partizanske snage krajem 1942. zauzimaju [[Bihać]] koji postaje sjedište velikog teritorija pod njihovom kontrolom zvanog [[Bihaćka republika]]. Konsolidacija partizanskih snaga se nastavlja formiranjem većih jedinica kao što su divizije i korpusi, kao i skupštine zvane [[Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije|AVNOJ]] koja je njihovoj borbi trebala dati politički legitimitet.
 
=== Bitke na Neretvi i Sutjesci ===
[[Operacija Torch|Savezničko iskrcavanje u Sjevernoj Africi]] krajem 1942. je osovinske komandante uvjerilo u mogućnost savezničkoj iskrcavanja na Balkan, pa je zato odlučeno da se partizanske snage likvidiraju angažiranjem dodatnih vojnih resursa.
 
Prvi takav pokušaj je započeo u januaru [[1943]]. i bio je poznat kao [[operacija Weiss|četvrta neprijateljska ofanziva]]. Njime je likvidirana [[Bihaćka republika]], ali je gro partizanskih snaga uspio ne samo preživjeti, nego i u bitci na Neretvi nanijeti težak poraz četničkim snagama nakon koje one nisu predstavljale ozbiljan faktor u Hercegovini i Dalmaciji.
 
Osovinske snage su daleko bolje pripremile petu neprijateljsku ofanzivu, u kojoj su uspjele opkoliti i gotovo uništiti partizanske snage.
{{quote|Do sredine 1943 partizanski otpor Nemcima i njihovim saveznicima je porastao od dimenzija puke smetnje do glavnog faktora u opštoj situaciji. U mnogim delovima okupirane Evrope neprijatelj je trpeo gubitke od ruku partizana koje je teško mogao priuštiti. Nigde ti gubici nisu bili teži nego u Jugoslaviji.<ref>[http://www.znaci.net/00001/3_1_0.htm Basil Davidson: PARTISAN PICTURE] "By the middle of 1943 partisan resistance to the Germans and their allies had grown from the dimensions of a mere nuisance to those of a major factor in the general situation. In many parts of occupied Europe the enemy was suffering losses at the hands of partisans that he could ill afford. Nowhere were these losses heavier than in Jugoslavia."</ref>|[[Basil Davidson]]}}
 
Početkom septembra 1943. Italija je kapitulirala. Njemačka je na kapitulaciju Italije, slično kao i Apeninskom poluotoku, reagirala vrlo brzo nastojeći razoružati i zarobiti svoje bivše saveznike, odnosno spriječiti partizane da zauzmu njihovo mjesto. U Jugoslaviju je doveden štab [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]], a na raspolaganje su joj stavljene krupne snage. Ove snage su u septembru i oktobru izvele [[Operacijaoperacija AhzeAchse|operaciju Ahze]] sa ciljem razoružavanja i stavljanja pod kontrolu italijanske armije na Balkanu. Obzirom da je značajan deo italijanskog naoružanja i opreme pao u ruke partizana, protiv njih je povedena [[zimske antipartizanske operacije u Jugoslaviji 1943/1944|šesta neprijateljska ofanziva]], niz teških borbi širom Jugoslavije tokom zime.
 
Pad Italije imao je za posledicu naglo jačanje [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]], kako brojčano, tako i po naoružanju, koje je preuzeto od razoružanih Italijana. Ovo je omelo nemačke planove o posedanju italijanskih položaja. S obzirom da su u južnoj Italiji napredovale savezničke snage, izbivši na obalu [[Jadran]]a, velike neposednute oblasti na obali i u unutrašnjosti Jugoslavije predstavljale su kritičan problem za nemačku odbranu. Nemački komandant ovako je ocenio situaciju:
 
[[File:Bundesarchiv Bild 101I-049-1553-13, Jugoslawien, Split, Mauer mit Aufschrift.jpg|mini|desno|''[[Smrt fašizmu - sloboda narodu]]'', parola tokom [[Bitka za Split 1943.|bitke za Split]] septembra 1943.]]
Borbene akcije, koje su se otuda razvile izgubile su karakter gerilskog rata. U stvarnosti, u borbama sa posadnim trupama na odlučujućim mestima pojavljuju se brojno jake, planski vođene i — bar za planinsko ratovanje — dobro naoružane i opremljene jedinice. U sadejstvu sa anglo-američkim vazduhoplovstvom, koje ponovo napada železnička čvorišta i sa neprijateljskim lakim pomorskim snagama koje nastoje da parališu pomorski saobraćaj i na Jadranu, one otežavaju dotur u zabrinjavajućim razmerama. Osim toga, one sprečavaju privredno iskorišćavanje zemlje tako što drže u rukama važne industrijske oblasti i područja sa poljoprivrednim viškovima ili ih drže u šahu.“<ref name="Balkanu 1 1943"/>|Izveštaj nemačkog komandanta Jugoistoka o stanju na Balkanu 1.11.1943.}}
 
Partizanski pokret se konsolidirao kako u tehničkom, tako i u političkom smislu. U [[Jajce|Jajcu]] održano [[drugo zasjedanje AVNOJ-a]] je koincidiralo s [[Teheranska konferencija|Teheranskom konferencijom]] kojom su Saveznici odlučili da partizanima, a ne četnicima pružaju pomoć. Saveznički vojni i politički lideri izneli su slične zaključke na međusavezničkim konferencijama u Kairu i [[Teheranska konferencija|Teheranu]] od [[22. 11.|22. novembra]] do [[7. 12.|7. decembra]] [[1943]]:
* "'''Premijer Čerčil''': Žalosna je činjenica da gotovo nikakve zalihe nisu dostavljene 222.000 ljudi brojnim pristalicama Tita morskim putem. Ti odlučni (borci) drže u Jugoslaviji onoliko Nemaca koliko mi držimo južno od Rima. Nemci su bačeni u zabunu nakon kolapsa Italije i patriote su osvojile kontrolu nad velikim delovima obale."<ref>It was a lamentable fact that virtually no supplies had been conveyed by sea to the 222,000 followers of Tito. These stalwarts were holding as many Germans in Yugoslavia as the combined Anglo-American forces were holding in Italy south of Rome. The Germans had been thrown into some confusion after the collapse of Italy and the Patriots had gained control of large stretches of the coast. [http://znaci.net/00002/334.htm SEXTANT/EUREKA CONFERENCES (Cairo and Tehran. 22 November-7 December 1943)], strana 385</ref>
* "'''General Ajzenhauer''' naglasio je vitalni značaj nastavljanja maksimalnih mogućih operacija na uspostavljenom poprištu... On veruje da svu mouću opremu treba slati Titu, jer su Mihailovićeve snage od male vrednosti."<ref>GENERAL EISENHOWER stressed the vital importance of continuing the maximum possible operations in an established theater... He believed that all possible equipment should be sent to Tito since Mikhailovitch’s forces were of relatively little value. [http://znaci.net/00002/334.htm SEXTANT/EUREKA CONFERENCES (Cairo and Tehran. 22 November-7 December 1943)], strana 445</ref>
* "'''Premijer Čerčil''': Izvanredne stvari postižu se u Jugoslaviji od strane Tita, koji radi mnogo više nego što je Mihailović postigao. Nema planova da se u Jugoslaviju pošalje velika armija, ali se Nemcima može zadati udarac kroz pomaganje Titovih snaga putem povećanog snabdevanja."<ref>Splendid things had been accomplished in Yugoslavia by Tito, who is doing much more than Mihailovich had accomplished. There were no plans to put a large army into Yugoslavia, but a blow could be struck at the Germans by means of assisting the Tito forces through increased supplies. [http://znaci.net/00002/334.htm SEXTANT/EUREKA CONFERENCES (Cairo and Tehran. 22 November-7 December 1943)], strana 519</ref>
 
Zahvaljujući probijanju nemačkog sistema šifrovanja radio-saobraćaja, saveznički rukovodioci raspolagali su veoma dobrim informacijama o zbivanjima u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]], i doneli su odluku o pružanju što veće moguće pomoći [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] u materijalu i putem taktičkog sadejstva. Izbačen iz savezničkog tabora, Mihailović se okrenuo sa pomoć Nemcima:
 
[[File:Četnici i Nemci.jpg|thumb|right|[[Četnici]] poziraju sa okupacionim snagama.]]
 
=== Nemačke zimske operacije 1943-1944. ===
{{Poseban članak|Zimske operacije 1943/1944 u centralnom delu Jugoslavije}} {{citat|Tu se ponovo pokazalo da zahtevi koje postavlja borba sa partizanima, kako na velikom, tako i na malom planu, nisu zaostajali za onim na drugim ratištima.<ref>Lothar Rendulic: GEKÄMPFT, GESIEGT, GESCHLAGEN, strana 209 ({{jez-nem|Hier zeigte sich wieder, daß die Anforderungen, die der Partisanenkampf im Großen wie im Kleinen an sie stellte, nicht hinter denen anderer Kriegsschauplätze zurückstanden.}})</ref>|[[Lothar Rendulić|Lotar Rendulic]]}}
U periodu kad su saveznici ustanovili prisustvo 21 nemačke divizije u Jugoslaviji, u novembru [[1943]], snage NOVJ uspevale su da drže veliku slobodnu teritoriju koja je uključivala sledeća mesta: [[Senj]], [[Karlobag]], [[Delnice]], [[Otočac]], [[Udbina]], [[Korenica]], [[Donji Lapac]], [[Vojnić]], [[Vrginmost]], [[Slunj]], [[Koprivnica]], [[Čazma]], [[Ludbreg]], [[Virovitica]], [[Slatina (Podravina)|Podravska Slatina]], [[Sanski Most]], [[Drvar]], [[Bosanski Petrovac]], [[Bosansko Grahovo]], [[Ključ]], [[Prnjavor]], [[Kotor-Varoš|Kotor Varoš]], [[Jajce]], [[Glamoč]], [[Bugojno]], [[Livno]], [[Kupres]], [[Imotski]], [[Trogir]], [[Brač]], [[Hvar]], [[Orebić]], [[Korčula]], [[Vela Luka]], [[Gračanica]], [[Šamac|Bosanski Šamac]], [[Tuzla]], [[Zvornik]], [[Kladanj]], [[Olovo]], [[Vlasenica]], [[Rogatica]], [[Višegrad]], [[Foča]], [[Gacko]], [[Priboj]], [[Pljevlja]], [[Prijepolje]], [[Žabljak]], [[Bijelo Polje]], [[Mojkovac]], [[Kolašin]], [[Berane]]... Stoga su štabovi [[Armijska grupa F|Armijske grupe F]] i [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]] nakon okončanja hitnih intervencija na najosetljivijim tačkama, pripremili obuhvatan ratni plan za sistematsko posedanje važnih komunikacija i pozicija, uz istovremeno zadavanje udaraca NOVJ. Ovaj plan podeljen u veći broj operacija, s tim da se istovremeno odvija više njih u raznim oblastima. Ovaj ratni poduhvat (tzv. [[Zimskezimske antipartizanske operacije 1943/1944 u centralnomJugoslaviji delu Jugoslavije1943/1944|zimske operacije 43/44]]) po obimu je prevazišao sva dotadašnja ratna zbivanja u Jugoslaviji. Njegovo izvršenje trajalo je od [[3. 12.|3. decembra]] [[1943]]. do sredine februara [[1944]].
 
Tokom ovih operacija Nemci su uspeli da ovladaju znatnim delom slobodne teritorije i da uspostave neke narušene komnikacijske pravce, ali nisu uspeli da nanesu značajne udarce NOVJ ni ostvare presudnu prednost. Mnogobrojne operacije protiv NOVJ nastavljene su na svim područjima.
Posljednji pokušaj njemačkih snaga da odlučnom akcijom likvidiraju partizanski pokret bio je odvažni padobranski [[desant na Drvar]], kome je cilj bilo hvatanje Tita. Nemački štabovi su osmislili spektakularnu vazdušno-desantnu akciju uz podršku motorizovanih i izviđačkih kopnenih napadnih grupa, sa ciljem uništenja centralnih rukovodstava NOVJ. Glavna meta bio je [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovni štab]] u [[Drvar]]u.
 
Nakon niza operacija vođenih sa ciljem osvajanja polaznih pozicija, obmanjivanja i odvlačenja snaga NOVJ iz zone napada, poduhvat je počeo [[25. maj5.|25. maja]]a [[1944]]. u zoru. I pored smelog planiranja i velikog zalaganja, operacija nije postigla svoj osnovni cilj. Nakon ovog napada, Vrhovni štab NOVJ premestio se na utvrđeni [[Vis]].
 
U lipnju [[1944]]. je, pak kraljevska vlada u Londonu pristala na [[sporazumi Tito-Šubašić|sporazum Tito-Šubašić]] kojim su partizanske snage priznate kao redovna vojska. Istovremeno Tito šalje proglas pripadnicima pro-osovinskih snaga da se priključe partizanima. Njega će prihvatiti veliki broj četnika kao i hrvatskih [[Hrvatsko domobranstvo|domobrana]].
 
=== Završne operacije i oslobođenje zemlje ===
{{citiranje|„Neprijatelj: svjestan cilja, energično vođen i dobro snabdjeven s mora i iz vazduha; bori se u svojoj zemlji sa trupama prilagođenim brdskom terenu. Vrijedno zapažanja je i to, da neprijatelj nije samo brojčano jači, već ima i brojniju artiljeriju i više municije.“<ref>NAW, T-311, Roll 194, 001108: Telegram načelnika štaba Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga o stanju u sektoru 21. brdskom korpusu (24. novembar 1944.).</ref>|Nemački izvještaj o borbama u Jugoslaviji od novembra 1944}}
 
U ljeto 1944. Crvena armija prodire na Balkan, što partizanske snage koriste kako bi konačno prodrle u Srbiju koja je dotada bila van njihovog domašaja. Napori NOVJ su nakon dugotrajnih iscrpljujućih borbi završeni uspehom. Tokom prvih dana avgusta grupa divizija NOVJ ([[Druga proleterska divizija NOVJ|2]], [[Peta krajiška divizija NOVJ|5.]] i [[17. istočnobosanska divizija NOVJ|17]]) uspela je da se probije iz Crne Gore i forsira [[Ibar]]. 21. avgusta u zapadnu Srbiju prodrla je [[Prva proleterska divizija NOVJ|Prva proleterska divizija]], uskoro za njom [[Šesta lička proleterska divizija NOVJ|Šesta lička]], a početkom septembra i [[Dvanaesti korpus NOVJ|Dvanaesti korpus]]. Ove snage oslobodile su mnoge gradove (Gornji Milanovac 12. septembra, Valjevo 18. septembra, [[Oslobođenje Aranđelovca septembra 1944.|Aranđelovac 20. septembra]]) i uspostavile bazu za predstojeći napad na Beograd. Tada su poražene četničke snage u Srbiji, a ubrzo je Bugarska - čije su snage bile držale veliki dio Srbije i Makedonije pod okupacijom - prešla na stranu Saveznika. To je partizanima omogućilo oslobađanje tih područja, uključujući i glavni grad Jugoslavije Beograd.
 
S obzirom na to da je tokom septembra i prvog dela oktobra [[1944]]. došlo do prebacivanja namačkih snaga u [[Srbija|Srbiju]] zbog približavanja Crvene armije, [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] je u tom periodu izvan [[Srbija|Srbije]] postigla vrlo značajne uspehe. Mnoga mesta su konačno oslobođena ([[Drvar]], [[Gacko]], [[Prijedor]], [[Jajce]], [[Donji Vakuf]], [[Bugojno]], [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]], [[Tuzla]], [[Hvar]], [[Brač]], poluostrvo [[Pelješac]], [[Berane]], [[Nikšić]], [[Bileća]], [[Trebinje]], [[Benkovac]], [[Livno]], [[Dubrovnik]]), a mnoga druga privremeno ([[Tešanj]], [[Teslić]], [[Požega (Hrvatska)|Slavonska Požega]], [[Zvornik]], [[Daruvar]], [[Pakrac]], [[Kolašin]], [[Bijelo Polje]], [[Banja Luka|Banjaluka]], [[Pljevlja]], [[Virovitica]], [[Višegrad]], [[Travnik]]). Ova dejstva NOVJ, naročito [[Ofanziva za oslobođenje Dalmacije 1944.|ofanziva za oslobođenje Dalmacije]] i [[Druga banjalučka operacija NOVJ|Druga banjalučka operacija]] onemogućile su izvlačenje krupnijih snaga [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]] za Beogradsku operaciju i dalja dejstva u [[Panonska nizija|Panoniji]].
 
Do kraja 1944. će biti oslobođene i Crna Gora i Dalmacija. U Srijemu se, pak, formira tzv. [[sremski front|srijemski front]] kojeg partizani - nedovoljno iskusni i opremljeni za frontalne operacije ne mogu probiti. Osovinske snage su još u stanju poduzimati neke manje ofanzivne operacije kao što je likvidacija [[Virovitočki mostobran|virovitičkog mostobrana]], te ofanziva koja za cilj ima prodor do ušća Neretve početkom [[1945]].
 
Narodnoslobodilačka vojska Jugoslavije, koja je promijenila ime u Jugoslavenska armija, pak u proljeće poduzima [[Završnezavršne operacije u Jugoslaviji 1945.|završne operacije]], pri čemu je poseban uspjeh imala Četvrta armija, uspjevši osloboditi [[Rijeka (grad)|Rijeku]], [[Istra|Istru]] i [[Trst]] prije zapadnih saveznika. Ostale armije su nešto sporije, ali vrlo brzo dolazi do potpunog kolapsa osovinskih snaga.
 
Borbe se na području Slovenije i Austrije nastavljaju sve do [[15. 5.|15.5.]] i predaje osovinskih snaga, što je uvod u događaje poznate kao [[blajburška predaja|blajburški masakr]]. Istovremeno su posljednje veće formacije četnika likvidirane na [[Zelengora|Zelengori]].
 
== Gubici ==
== Vidi također ==
{{Commonscat|Yugoslavia in World War II}}
* [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|Okupacija Jugoslavije]]
* [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije]]
* [[Demografski gubici Jugoslavije u drugom svjetskom ratu]]
64.473

izmjene