Razlike između izmjena na stranici "Babilonija"

Dodano 196 bajtova ,  prije 8 godina
m
Bot: popravljanje preusmjeravanja
m (Bot: Migrating 1 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q47690 (translate me))
m (Bot: popravljanje preusmjeravanja)
'''Babilonija''', kasnije i '''Babilonsko carstvo''', bila je nekadašnje kraljevstvo u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] u razdoblju između [[19. vijek pne.|1900. pne.]] ili [[1800. pne.]] pa do propasti [[530-e pne.|539. pne.]]. Nalazila se na donjem toku rijeka [[Eufrat]] i [[Tigris]], otprilike između današnjeg [[Irak|iračkog]] grada [[Bagdad]]a i [[Perzijski zaljev|Perzijskog zaljeva]]. Kulturni centar područja bio je grad [[Babilon]], a tijekom postojanja osvajali su ga i njime vladali vladari više raznih plemena.
 
== Povijest ==
Povijest Babilonije započinje propašću sumerske civilizacije u koja se u to doba sastojala od niza gradova-država, bez neke snažnije središnje vlasti, a bila je obilježena stalnim borbama za prevlast među vladarima. Usto, bili su suočeni nadiranjem [[semiti|semitskih]] naroda. S jedne strane su pristizali [[Amoriti|Amorejci]], a s druge su ih pritiskali [[ElamciElam]]ci.
 
=== Izvori babilonske civilizacije ===
[[Datoteka:Iraq.A2003060.0750.500m.jpg|thumb|desno|250px|Satelitska snimka juga [[Mezopotamija|Mezopotamije]], s utokom Eufrata i Tigrisa u [[Perzijski zaljev]]. Kolijevka sumerske, a potom i babilonske civilizacije.]]
Babilonska je civilizacija bila mješavina kultura i naroda. Oko 2000. pne. najjači pečat tome području davali su [[Akađani]], [[Amoriti|Amorejci]] i [[Sumerani]]. Sumerani i Akađani bili su već dugo ovdje i u 3. tisućljeću pne. stvorili snažnu civilizaciju, obično nazivanu sumerskom, čiji je Babilonija bila izravni baštinik. U to doba bili je ovdje prisutno i nešto Amorejaca, no velika migracija njihovih [[pleme]]na oko 2000. pne. pridonijela je stvaranju zajedničke, miješane babilonske civilizacije.
 
Dok su se Sumerci služili jezikom koji se ne može svrstati ni u jednu poznatu lingvističku skupinu, Akađani i Amorejci pripadali su [[semitski jezici|semitskoj]] jezičnoj skupini. Oko 2000. pne. upravo [[akadski jezik]], uz snažne amorejske utjecaje, postaje snažniji od [[sumerski jezik|sumerskog]], te ga sasvim nadvladava i postaje temeljem babilonske inačice akadskoga. Usto, u uporabi je bio i [[akadski jezik|asirski jezik]]. Babilonci su preuzeli i sumerski sustav [[klinopisklinasto pismo|klinopisa]]a, a babilonski su pisari još dugo bili sposobni čitati i pisati sumerski, iako nije bio u širokoj uporabi. Na tom su se jeziku ili na jeziku koji bio snažno njime obilježen pisali su se [[religija|religiozni]] i [[znanostnauka|znanstveni]] tekstovi, dok je za trgovinu, državne poslove i svakodnevne potrebe služio babilonski akadski i to sve do [[700.-e pne.|700.]] ili [[600-e pne.|600. pne.]] kad ga počinje zamijenjivati [[aramejski jezik]], prvo kao govorni jezik, a potom i u službenim spisima. Akadski se ipak nastavio koristiti u nekim krugovima sve do 1. st.
 
Osim jezika i pisma, babilonsko je društvo i u drugim područjima bilo snažno pod drevnim sumerskim utjecajima. To se odnosi na književnost, zakonodavstvo, religiju, društvenoekonomski i politički sustav, a najočitije je bilo na jugu Babilonije, gdje je bilo i srce sumerske civilizacije. Pravo zahvaljujući nastavku sumerske kulture u Babiloniji, danas možemo nešto znati o sumerskoj književnosti i religiji.
 
==== Amorejci ====
[[Amoriti|Amorejci]] su bili pokretačka snaga toga doba. To je ime nosio niz plemena [[semitski jezici|semitske]] lingvističke skupine, koja su krajem 3. tisućljeća pne. u velikom broju pristigla iz područja od [[Sirija|Sirije]] do [[Arapski poluotokArabija|Arabije]]. Bili su polu[[nomadinomad]]i, prezirani od starosjedilaca Babilonije zbog načina života, ali i uzrok straha zbog ratničkih vještina. Neki su od njih došli na miran način u ovo područje, preuzimajući niže poslove, dok su drugi prodirali nasilno. Postupno su prihvatili babilonsku kulturu, jezik i običaje, pa su kasniji kraljevi amorejskih dinastija čak nosili i babilonska imena.
 
==== Isin ====
==== Larsa ====
[[Datoteka:Foundation_tablet_Nanaia_Louvre_AO4412.jpg|thumb|250px|Temeljna pločica hrama s natpisom Kudur-Mabuka i Rim-Sina iz Larse. Vapnenac, oko 1820. pne.]]
I dinastija iz Larse također je bila amorejska i ustanovljena otprilike istovremeno s isinskom, oko 2025. pne., no njezini su vladari, u odnosu na one iz Isina, bili slabiji, sve dok oko 1834. pne. vlast ne preuzme Kudur-Mabuk. On i njegovo pleme dotad su bili plaćenici [[Elamci|ElamacaElam]]aca, no kad je Kudur-Mabuk osvojio Larsu, postao je neovisan. Njegova je politika bila ambiciozna i dalekosežna. Čini se da je njegov odnos prema domaćem laršanskom stanovništvu bio dosta dobar. Svoga je sina, Varad-Sina, postavio za vladara Larse (oko 1834.-1823.), a on je sam ratovao u okolici.
 
Nakon Varad-Sinove smrti Kudur-Mabuk je još bio živ, no ubrzo je za vladara postavio svoga drugog sina, Rim-Sina, čija je vladavina bila i najduža u povijesti Babilonije (oko 1822.-1763. pne.). To je razdoblje obilježeno pravim procvatom Larse. Kroz vojne pohode (između 1822. i 1804. pne.) Rim-Sin je osvojio gotovo čitavu Babiloniju, osim krajnjeg sjevera, a 1804. pne. osvaja i Isin, što označava vrhunac njegova vladanja. Ova pobjeda je imala toliki značaj, da je Rim-Sin, počevši od nje, datirao sve ostale događaje u svojoj vladavini, tako da je u kraljevskim spisima već za sljedeću godinu pisalo: „Ovo je prva godina otkako je kralj zauzeo Isin“. Usto, to je i prvi primjer u povijesti da se koristi sustav kalendara koji ovisi o nekoj eri. U ovom slučaju, to je isinska [[era]]. Ipak, ona se nakon Rim-Sinove smrti više nije koristila.
 
==== Kraj starobabilonskog razdoblja ====
Kraj ovog razdoblja obilježen je značajnim pojavama. Kulturalno, babilonska je civilizacija prošla kroz godine svoga oblikovanja i sada je bila spremna za procvat. Politički, socijalno i gospodarski, prizorište je bilo još uvijek u priličnom neredu. Budući da se takvo stanje nije moglo dugo održati, sve je bilo spremno za stupanje na scenu jednog od najvećih babilonskih vladara - [[HamurabiHammurabi|Hamurabija]]ja.
 
=== Hamurabijevo razdoblje (oko 1792.-1750. pne.) ===
[[Datoteka:Disk_Yahdun-Lim_Louvre_AO18236.jpg|thumb|250px|Disk s natpisom Jahdun-Lima, kralja Marija. Terracotta, oko 1800. pne.]]
Vrhunac starobabilonskog razdoblja predstavljala je bez sumnje vladavina kralja [[HamurabiHammurabi|Hamurabija]]ja koji se uspio izdići iznad svojih takmaca, već spomenutog Rim-Sina iz Larse, kraljeve [[Mari (grad)|Marija]] i Šamši-Adada I.
 
==== Mari ====
Otkriće „Arhiva iz Marija“ s oko 20.000 pločica ispisanih klinopisom 30-tih godina 20. stoljeća, bilo je najznačajniji događaj koji je rasvijetlio Hamurabijevo doba. Većina dokumenata iz Marija, smještenog oko 300 km uzvodno od [[Babilon]]a, pisma su i administrativni tekstovi iz kojih možemo upoznati služeno političko stanje toga doba, ispunjeno zavjerama i savezima.
 
Prije stupanja na scenu Hamurabija, Mari je bio jedan od mnogih samostalnih gradova-država u sjevernoj [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] i [[Sirija|Siriji]], a njime je upravljala dinastija [[amorejciamoriti|amorejskih]] korijena. Među najjačim vladarima Marija bio je Jahdun-Lim koji je imao pod svojom vlasti područja sve do [[SredozemljeSredozemno more|Sredozemlja]], a uspio je zaključiti sporazume s polunomadskim plemenima duž Eufrata, koja su inače bila stalan problem za Mari. Ipak grad je uskoro pao pod vlast Šamši-Adada I.
 
==== Šamši-Adad I. (oko 1813.-1781. pne.) ====
I Šamši Adad I. bio je amorejskog porijekla, a nakon vojnih pohoda smjestio se u gradu Šubat-Enlil u istočnoj [[Sirija|Siriji]]. Na vrhuncu svoje moći osvojio je grad [[Asur|Ašur]] i čitavo područje [[Asirija|Asirije]]. Nakon pogubljenja Jahdun-Lima osvaja i Mari, te ondje kao upravitelja postavlja svoga mlađeg sina, Jasmah-Adada, dok mu je stariji sin, Išme-Dagan, upravljao Ekalatumom, južno od Ašura. Tako je Šamši-Adad I., skupa sa svojim sinovima, vladao većim dijelom sjeverne Mezopotamije. No, u to doba u [[Babilon]]u preuzima vlast Hamurabi.
 
==== Hamurabi (oko 1792.-1750. pne.) ====
[[Datoteka:Stèle_du_Code_d%27Hammurabi.jpg|thumb|desno|200px|Stela s natpisom koji sadrži „Hamurabijev zakonik“.]]
[[Hammurabi|Hamurabi]] je bio šesti vladar iz svoje dinastije u [[Babilon]]u, također amorejskog porijekla, a grad Babilon bio je tek jedna od gradova-državica. Već su njegovi prethodnici udarili čvrste temelje koje je Hamurabi znao dobro iskoristiti, osvajajući druge države, omogućivši tako početak zlatnog doba Babilona. Pod njegovom se vlašću prvi puta može govoriti o Babiloniji kao jedinsvenoj političkoj stvarnosti.
 
Nije bio samo ratnik i osvajać, već se obilno koristio i mogućnostima [[diplomacija|diplomacije]], kao što je to vidljivo i iz „Arhiva iz Marija“. Imao je dobre odnose sa Šamši-Adadom I., kao i s Rim-Sinom kojemu čak šalje upomoć svoju vojsku u borbi protiv [[nomadi|nomadanomad]]a. To se mijenja nakon smrti Šamši-Adada, kad se počinje stvarati savez Elama i grada Ešnune, dok u Mariju vlast preuzima sin ubijenoga Jahdun-Lima, Zimri-Lim. Hamurabi pomaže Zimri-Limu, te s njim ostaje u dobrim odnosima kroz mnogo godina, o čemu svjedoče brojna pisma što su ih razmijenili.
 
[[Datoteka:Hammurabi_detalle.jpg|thumb|levo|200px|„Hamurabijev zakonik“, detalj.]]
 
=== Kasiti ===
Kasiti, za razliku od ostalih imigranata u Babiloniju, do danas ostaju prilično nepoznati, što se odnosi na njihovo porijeklo, jezik i kulturu. Zna se da su bili nepismeni [[nomadinomad]]i koji su se u Mezopotamiju probili vjerojatno iz [[Srednja Azija|srednjoazijskih]] stepa, bilo preko [[Kavkaz (region)|Kavkaza]]a, bilo preko [[Perzija|Perzije]]. Prihvatili su babilonski jezik i klinopis.
 
Od razdoblja Samsu-ilune, ulazili su u Babiloniju na miran način ili kroz borbe. Na miran način dolazili su kao pastiri ili žeteoci i kao takve ih spominju babilonski dokumenti. Malo se zna o njihovim vladarima, koji vjerojatno nisu bili više nego [[pleme]]nski vođe, sve dok nisu zauzeli Babilon. S babilonskih popisa vladara poznata su samo njihova imena, a nešto više se zna tek o devetom kasitskom vladaru s toga popisa, Agumu II. koji je prvi vladao iz grada Babilona.
 
=== Srednje babilonsko razdoblje (oko 1595.-1000. pne.) ===
Ovo je razdoblje dviju dinastija: kasitske i druge isinske. Međusobno su podijeljene probojem [[Elamci|ElamacaElam]]aca u Babiloniju oko 1157. pne., a svaka je od njih iznjedrila po jednoga velikoga kralja: kesitska Kurigalzua, a isinska Nabokodonozora I.
 
==== Kasitska dinastija ====
 
[[Datoteka:Amarna_Akkadian_letter.png|thumb|desno|250px|Pločica pisana na akadskom iz zbirke pisama iz Amarne.]]
Tek u 14. st. pne. o prilikama u Babiloniji saznajemo iz zbirke [[Pisma iz Amarne|pisama iz Amarne]] na gornjem toku [[Nil]]a u [[Egipat|Egiptu]]. Mnoga od njih pisma su babilonskih kraljeva [[faraon]]ima, a pisana su babilonskim (akadskim) jezikom i klinopisom, što dokazuje da je taj jezik tada bio ''lingua franca'' - zajednički jezik diplomacije i trgovine - na [[Bliski istokIstok|Bliskom istoku]]. Iz tih je pisama vidljiv postupni pad ugleda Babilonije, od sile kojoj faraon šalje zlato ne bi li imao njezine princeze u [[harem]]u, do znakova očite slabosti, kad se babilonski kraljevi žale jer u egiptu primaju [[Asirci|asirske]] poslanike. Riječ je vjerojatno o sredini 14. st. pne., kada se jedan babilonski kralj oženio asirskom princezom, našto ga je narod svrgnuo. Asirski kralj Ašur-ubalit, princezin otac, osvaja Babilon i postavlja svoga vladara ondje.
 
Neko vrijeme nakon toga, na vlast dolazi Kurigalzu koji vodio pobjedničke pohode protiv Asiraca i Elamaca, a čini se i primorskih vladara. Usto bio je i veliki graditelj: podizao je hramove i palače po svim gradovima, no najviše mu je na srcu bio novoutemeljeni grad Dur-Kurigalzu („Kurigalzova utvrda“) u današnjem predgrađu Bagdada.
==== Razdoblje slabosti Babilonije (oko 1000.-748. pne.) ====
[[Datoteka:Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg|thumb|levo|250px|Tiglat-Pileser III., asirski kralj. Alabastreni reljef u Nimrudu, 8. st. pne.]]
Asirija je u 10. st. pne. vodeća sila na tom području, premda se i sama mora braniti od [[Elamci|ElamacaElam]]aca i sve moćnijih Aramejaca. Ipak, o tom stoljeću u Babiloniji imamo vrlo malo podataka.
U 9. st. pne. Babilonija je u dobrim odnosima s Asirijom te postoji i sporazum između babilonskog kralja imenom Nabu-aplaidina (oko 887.-885. pne.) i tadašnjeg vladara Asirije. To je možda i najsvjetliji trenutak u „tamno doba“ Babilonije. Granice zemlje bile su sigurne, a zemlja se mogla posvetiti obnovi. Nabu-aplaidina je primjerice obnovio hram boga sunca Šamaša u Siparu.
 
 
==== Pod asirskom vlašću (oko 747.-627. pne.) ====
Nakon smrti babilonskog kralja Nabu-nasira (747.-734. pne.), vlast u zemlji žele preuzeti [[Kaldejcikaldeja|kaldejska]] plemena na čelu s Mukin-zerom. To prisiljava asirskog kralja [[Tiglat-Pileser III.|Tiglat-Pilesera III.]] da upadne u Babiloniju i odvrati Kaldejce. Na koncu se sam Tiglat-Pleser okrunio za kralja Babilonije, čime su po prvi puta u povijesti Babilonija i Asirija združene pod jednim vladarom.
 
Sama je Babilonija u to doba sastavljena od raznih naroda. Tu su domaći [[Babilonija|Babilonci]], Elamci, Aramejci i Kaldejci, te odnedavno pristigli Asirci.
 
Jedan od najistaknutijih boraca protiv Asirije bio je Merodah-Baladan II., vođa jednog od kaldejskih [[pleme]]na. Kad je [[Sargon II|Sargon II.]] (721.-705. pne.) postao kraljem Asirije, Merodah-Baladan proglasio se kraljem Babilona. Tek nakon deset godina (710. pne.) Asirci ga protjeruju, a on se sklanja u južna močvarna područja ušća [[Eufrat]]a i [[Tigris]]a. Vratiti će ponovno u vrijeme asirskoga kralja [[SanheribSenaherib|Sanheriba]]a (704.-681. pne.), što ovoga prisiljava na napuštanje planova oko [[Kraljevstvo Juda|Kraljevstva Jude]] u Palestini. 689. pne. Sanherib osvaja, pali i uništava [[Babilon]], a [[Marduk]]ov je kip ponovno odnijet u Asiriju.
 
Babilonija će ostati pod asirskom vlašću, uz brojne borbe i često s kraljevima u vazalskom odnosu prema Asiriji, sve do 626. pne., no u zemlji će cijelo vrijeme vladati nesigurnost. Stoga ni ostaci materijalne kulture nisu značajniji, a ni književana djelatnost nije došla do izražaja.
=== Novobabilonsko carstvo (626.-539. pne.) ===
[[Datoteka:Pergamonmuseum_Ishtartor_06.jpg|thumb|desno|200px|Babilon, Ištarina vrata. Danas u muzeju Pergamon u Berlinu.]]
Iz pepela što su ga ostavili nemiri i ratovi s Asirijom, u Babiloniji se izdiže nova dinastija čiji je rodozačetnik Nabopolasar (625.-605. pne.), Kaldejac koji je okrunjen kraljem Babilonije nakon podbjede nad Asirijom kod Nipura i [[Babilon]]a, 626. pne. Prvi njegov potez kao kralja bio je taj da je [[ElamciElam]]macima vratio kipove bogova što su im ih Asirci oduzeli i pohranili u Babilonu, čime su potvrđene jake veze između dvije države.
 
Kad je Nabopolasar potisnuo asriske snage sve do gornjeg toka [[Eufrat]]a, [[Egipat]] se zabrinuo i poslao pomoć Asiriji (616. pne.). Istvremeno, [[Medijci]], koji su se nalazili na području zapadnog [[Iran]]a i sada se širili prema [[Anatolija|Anatoliji]], sklapaju savez s Babilonijom. 610. pne. Babilonci uz pomoć Medijaca osvajaju [[Haran]] i potiskuju Asirce i Egipćane na područje [[Sirija|Sirije]]. Odlučujuća je bila [[bitka kod Karkemiša]], 605. pne. u kojoj s Babilonske strane sudjeluju Nabopolasar i njegov sin i nasljednik [[Nabukodonosor II|Nabukodonozor II.]], koji i odnosi konačnu pobjedu nad Egipćanima. Odmah nakon bitke, na vijest da mu je otac umro, vraća se u Babilon i ondje biva okrunjen.
 
==== Vrhunac carstva (604.-556. pne.) ====
Nabokodonozor II. (604.-562. pne.), odmah nakon krunidbe, nastavio je s osvajanjima na zapadu, dok nije svojoj vlasti podložio cijelo područje Asirije. Poveo je više pohoda zapadno od [[Eufrat]]a, u [[Sirija|Siriju]] i protiv [[Kraljevstvo Juda|Jude]]. Neke su od tih zemalja bile pokorene, a neke su plačale danak. 601. pne. Nabukodonozor kreće i protiv Egipta, no bez uspjeha, što je potaklo zapadne zemlje na pobunu, a među njima i Kraljevstvu Jude. [[580-e pne|597. pne.]] Babilonci osvajaju [[Jeruzalem]], te ondje postavljaju svojeg kralja Sedekiju, dok prethodnoga s čitavom obitelji odvode u Babilon. Nakon Sedekijine pobene i pristajanja uz Egipat, Jeruzalem je konačno u potpunosti pokoren [[580-e pne.|587. pne.]], vođe su pogubljeni, a narod velikim dijelom odveden u ropstvo.
 
[[Datoteka:The_historical_city_of_Babylon.jpg|thumb|desno|550px|Ostaci staroga Babilona.]]
Ipak, Nabukodonozor je bio i graditelj i zaštitinik kulture, što mu je i omogućeno mirom na granicama. U [[Babilon]]u je izgradio novu palaču uz obalu Eufrata, obnovio zidine grada, te izgradio most kako bi povezao dijelove grada na suprotnim obalama. Hramski [[zigurat]] u potpunosti je obnovljen, kao i obližnji Mardukov hram. Na vrhu zigurata bile su zasađene biljke, što je moglo proširiti legendu o babilonskim „[[semiramidini viseći vrtovi Babilona|visećim vrtovima]]“. Sačuvani su i fragmenti [[epepika|epa]]a o Nabukodonozoru iz toga doba.
 
Nabukodonozorovi nasljednici, Evil-Merodah i Nergal-Šarezor nisu bili toliko moćni, premda su idalje vladali ogromnim cartstvom, koje se međutim više nije širilo.
 
==== Nabonid i pad Babilona (555.-539. pne.) ====
Posljednji od novobabilonskih vladara bio je [[Nabonid]], koji, čini se, nije bio izravni nasljednik, pa ga neki tekstovi nazivaju i uzurpatorom. Iako su se nad njegovo carstvo nadvijale opasnosti, on je uspio provesti religijsku obnovu, velike gradnje, pa čak i deset godina živjeti u pustinji. Njegova je majka bila iz Harana gdje se štovalo božanstvo mjeseca i taj kult Nabonid uvodi i u Babilon. Stoga je promicao štovanje babilonskog boga mjeseca koji se zvao Sin, a središte kulta stavio je u [[Ur]]. Time je navukao neprijateljstvo Mardukovih svećenika u Babilonu. Za vrijeme njegovog dragovoljnog desetogodišnjeg boravaka u [[Arapski poluotokarabija|arabijskoj]] pustinji, poslove je u Babilonu obavljao njegov sin Belšazar. Nisu poznati motivi toga Nabonidova poteza. Za svojih je velikih građevinskih pothvata osobito tragao za drevnim kipovima i natpisima ugrađenim u starije građevine. Na kraju ga je dočekao nezavidan svršetak.
 
[[530-e pne.|539. pne.]] Babiloniju napadaju [[Perzija]]nci predvođeni kraljem [[Kir Veliki|Kirom]]. Bitka se odigrala kod Opisa, nedaleko od današnjeg [[Bagdad]]a. Nabonid je potučen, a Perzijanci ulaze u Babilon. Otada više u Babiloniji neće biti domaćih vladara.
 
=== Babilonija pod Perzijancima i Grcima ===
Perzijski kralj Kir odlučio je očuvati značajke domaće babilonske kulture, te se nije miješao u nutarnje prilike dokle god su Babilonci bili podložni. Za kralja [[Darije I.|Darija I.]] (521.-[[486. pne.]]) Babilonija plača dvostruki porez u odnosu na sve druge provincije carstva. Jedini ozbiljni pokušaj pobune bio je u doba [[KserksoKserks I.|Kserksa I.]] ([[485. pne.|485]].-[[465. pne.]]), koji šalje snažnu vojsku, uništava Babilon i razara Mardukov hram.
 
Za svojih osvajanja [[Aleksandar Veliki]] ([[331. pne.]]) bira Babilon kao svoju prijestolnicu, a ondje i umire([[323. pne.]]). Nakon njegove smrti, u Babilonu preuzimaju vlast [[Seleukidsko Kraljevstvo|Seleukovići]], a u Babiloniju snažno prodire [[grčki jezik]]. U 2. st. pne. u Babiloniju prodiru novi perzijski vladari Arsakidi. Otada je malo poznato o događajima u Babiloniji, a njezina je sudbina bitno vezana uz sudbinu [[Perzija|Perzije]].
 
{{Commonscat|Babylonia}}
64.473

izmjene