Otvori glavni meni

Izmjene

Dodano 788 bajtova, prije 6 godina
djelomično povezano
{{wikipoveznice}}
'''Goranci''' ili '''Gorani''' (ćirilično: Горанци ili Горани, što u prevodu znači "žitelji visokog kraja") su [[Južni Sloveni|južnoslovenska]] etnička grupa koja je nastanjena u Goranskoj oblasti na Balkanu[[Balkan]]u, koja je locirana u trouglu između južne srpske pokrajne [[Kosovo|Kosova]], [[Makedonija|Makedonije]] i [[Albanija|Albanije]]. Drugačiji naziv za ovaj narod je “Našinci”<ref>Xhelal Ylli, Erlangen: "Sprache und Identität bei den Gorani in Albanien: 'Nie sme nasinci'.</ref>, što u literaturi znači “Naši ljudi”. Goranci govore Goranskim[[goranski dijalekt|goranskim dijalektom]], koji pripada Torlačkojtorlačkoj grupi južnoslovenskih jezika, odnosno srpskog jezika koji se učio u prizrenskoj bogosloviji do [[1999.]] godine kada je porušena.
 
[[Gora (region)|Gora]] ima 19 sela na Kosovu i devet u Albaniji. Goranci su pripadnici islama[[islam]]a i imaju veoma bogat i raznovrstan kulturni [[folklor|folk]]. Goranci su priznati pod tim imenom samo od [[Srbija|Srbije]] i to do [[1945.]] od [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], kada su im oduzeta sva etnička prava (do tada su imali i svoj srez: srez Gorski), a zatim od [[1991.]] godine država Srbija im vraća prava. Druge države ih ne priznaju kao zasebne etničke zajednice. Opšti utisak je da oni trebaju biti tretirani i priznati od strane svih naroda kao posebna mala etnička zajednica, koja zaista liči sama na sebe<ref>Kosovo: the Bradt travel guide, Gail Warrander, Verena Knaus, Published by Bradt Travel Guides, 2007, ISBN 1-84162-199-4, p. 211.</ref><ref>Historical dictionary of Kosova, Robert Elsie, Scarecrow Press, 2004, ISBN 0-8108-5309-4, p. 70.</ref>. Deo ovog naroda je albanizovan<ref>Bulgarians in the region of Korcha and Mala Prespa (Albania) nowadays, Balkanistic Forum (1-3/2005), South-West University "Neofit Rilski", Blagoevgrad, Pashova, Anastasija Nikolaeva; Issue: 1-3/2005, Page Range: 113-130.</ref>. Prema poslednjim popisima na kraju 20 – ogdvadesetog veka u Jugoslaviji sami sebe su deklarisali po nacionalnosti kao [[Muslimani (narod)|Muslimani]]<ref>Religion and the politics of identity in Kosovo by Gerlachlus Duijzings, C. Hurst & Co. Publishers, 2000, ISBN 185065431, p. 27.</ref>. U Republici Makedoniji njihov identitet je i dalje zasnovan na osnovu religije<ref>Who are the Macedonians? by Hugh Poulton, edition: 2, revised, C. Hurst & Co. Publishers, 2000, ISBN 1-85065-534-0, p. 209.</ref>.
 
== Istorija ==
 
Gora je oblast koja je naseljena goranskim narodom. Ova oblast je naseljena Slovenima[[Sloveni]]ma tokom njihove migracije u šestom i sedmom veku. Region se pominje još [[1348.]] godine u ukazu srpskog cara [[Stefan Dušan|Stefana Dušana]], koji nalaže da se ovaj region zajedno sa sedam Goranskih sela stave pod planom manastira Svetogsvetog Arhangela u Prizrenu[[Prizren]]u, u to vreme, a da se Goranci oslobode poreza[[porez]]a po grlu stoke, već da plaćaju po domaćinstvu kao najvjrnijinajvjerniji deo carstva. U [[1455.]] godini Gora je oteta od srpske despotovine od strane Otomanskih[[Otomansko carstvo|otomanskih]] [[Turci|Turaka]] i tako je postala beylerbeylik [[Rumelija|Rumelije]] ili tačnije [[Prizrenski sandžak]]. Prirodni proces asimilacije u otomansko društvo je počeo krajem [[šesnaesti vek|šesnaestog veka]]. U otomanskim tefterima (poreski registri) iz [[1591.]] godine Gora je bila naseljena Srbima, a na severu u [[Opolje|Opolju]] albanskim narodom<ref>TKGM, TD № 55 (412). Defter sandžaka, Prizren iz 1591. godine.</ref>. Otomanskim ukidanjem [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]] [[1766.]] godine smatra se da zatražena islamizacija Gore kao što je to bio trend u mnogim Balkanskimbalkanskim zajednicama<ref>http://books.google.se/books?id=aJRYkzl5YC4C</ref>.
 
Zato što je [[Gora (region)|Gora]] jako izolovana sredina kako unutar, tako i okolo albanskim planinama naročito severni region, težak teren Gorancima je pomogao da se odbrane prvo od Slovena, a kasnije i od Otomanskeotomanske invazije. Migracije stanovništva da bi pobegli od otomanske invazije ipak su se desile, takođe su se desile i u Albaniji u [[14. vek|14. veku]], kada je mnogo Goranaca iz Albanije pobeglo u [[Italija|Italiju]], [[Egipat]], [[Sirija|Siriju]] i [[Ukrajina|Ukrajnu]], gde su kasnije apsorbovani u Albanskualbansku populaciju u Italiji, gubeći svoj vlastiti jezik u tom procesu. Ove [[migracija|migracije]] od tada su se ponovile nekoliko puta kada su mnogi Goranci marginalizovani od strane jugoslovenskih i albanskih režima, pobegavši iz regiona. Mnogi su se naselili u Americi[[SAD]]-u gde je stvorena značajna dijaspora, naročito u [[|Kaliforniji. Migracije tokom otomanske ere bile su u dva pravca: prvi ka Prizrenu[[Prizren]]u i Siriniću, a drugi ka Tetovu. Zadnje naseljeno [[Makedonija|makedonsko]] naselje je [[Dolno]], [[Palčište]] i [[Tearce]]. Njihovi potomci i dalje naseljavaju taj deo Republike Makedonije. Goranski kolonisti su migirali i naselili kolonije [[Urvič]] i Jelovaljane na istočnoj strani Šar planine.
 
U prvom [[Balkansi rat|Balkanskom ratu]] [[1912.]] godine Srpskasrpska vojska je osvojila Goru. Kao rezultat toga mali deo goranske populacije je migrirao u [[Turska|Turskoj]]. Godine [[1916.]][[1918.]] za vreme prvog svetskog rata Gora je osvojena od strane Sila Osovina i dodeljena [[Bugarskoj (sve do maja [[1916.]] godine)<ref>България в Първата световна война, Германски дипломатически документи, т. ІІ, 1916-1918 г., София 2005, с. 70-71, Avramovski, Živko, Ratni ciljevi Bugarske i Centralne sile 1914-1918, Beograd 1985, s. 243-244.</ref> i Austrougraskoj[[Austrougarska|Austrougarskoj]] (sve do kraja oktobra [[1918.]] godine) zoni. Posle 1918. godine [[Gora (region)|Gora]] je integrisana u Kraljevinu Srba – Hrvata i Slovenaca. Problemi tokom prvog svetskog rata, kao i težak period između 1919. – 1920. godine sa velikim sušama su proizvele glad, i veliko siromaštvo za Gorance. Ova situacija je izazvala ponovne migracije ka Kosovskimkosovskim većim gradovima, Prizrenu[[Prizren]]u i [[Tetova|Tetovu]] (Republici Makedoniji). Bolesti, glad i siromaštvo u postkomunističkojpost[[komunist|komunističkoj]] eri u Albaniji su izazvali opšti pad Goranskegoranske populacije, uglavnom zbog migracija stanovništva iz sela u gradske centre poput Škodre[[Skadar|Skadra]] i [[Tirana|Tirane]].
Odlukom lige naroda [[1925.]] godine ustanovljene su konačne granice prema Albaniji. U tom mahu, preko 15.000 hiljada Goranaca je ostalo u albanskim granicama u svojih 9 sela: [[Borje]], [[Zapod]], [[Košarište]], [[Novoselo]], [[Orgosta]], [[Orešk]], [[Pakiša]], [[Crnaljevo]] i [[Šištejec]] na zahtevu [[fašizam|fašističke]] Italije, uprkos protivljenju lokalne Goranskegoranske zajednice i zahtevu da ostanu zajedno i nepodeljeni.
 
Prema popisu iz [[1939.]] godine u Jugoslaviji, Goranci u Gori su bili u kategoriji Neslovenine-Sloveni, podeljeni na Albance i Turke. Tokom prvog[[Prvi svetski rat|Prvog svetskog rata]] i albanske dominacije, Gornaci su doživeli velike kulturne promene, atestirane Albanskimalbanskim [[pozajmice|pozajmicama]] reči u jeziku i promenama prezimena u albanska prezimena (npr. Hasanović u Hasani).
 
U popisima iz [[1971.]][[1981.]] godine, veliki broj Goranaca je deklarisalo sebe kao Muslimane u nacionalnosti, ta klasifikacija se vremenom transformisala u [[Bošnjak|Bošnjake]].
 
U [[1999.]] godini, posle kampanje [[NATO bombardovanje SRJ|NATO bombardovanja na Jugoslaviju]], privremena misija administracije ujedninjenih[[UN|Ujedninjenih nacija]] na Kosovu (UNMIK) je preuzela celu administraciju Srpske pokrajnepokrajine Kosovo. Njihova opština Gora je nasilno ukinuta i osnovana nova proširena opština [[Dragaš]] u kojoj je sada albansko stanovništvo u većini. U [[2007.]] godini kosovske privremene institucije otvaraju škole u Gori u kojima se uči [[bosanski jezik]], što je izazvalo zaprepašćenje među malolatnimmaloletnim Gorancima, sa dodatnom činjenicom da se direktor škole mora deklarisati kao Albanac. Mnogi Goranci su odbili da šalju svoju decu, već su nastavili da se školuju ilegalno na nastavnom planu i programu iz Republike Srbije. U [[1999.]] godini i u narednim zajedničkim godinama, preko 6.500 Goranaca je pobeglo u Srbiju zajedno sa mnogim Srpskimsrpskim i Romskim[[Romi|romskim]] izbeglicama.
 
Goranci su takođe pozntati susednim Albancima sa nekoliko eksonima kao što su „Bulgareci“ tj. Bugari<ref>Albania: from anarchy to a Balkan identity, Miranda Vickers, James Pettifer, C. Hurst & Co. Publishers, 1997, ISBN 1850652791, p. 205.</ref><ref>Albania: geografia della transizione Luca Zarrilli, Published by F. Angeli, 1999, p. 74.</ref>, kao i „Torbeshë“ i „Poturë“<ref>Dokle, Nazif. Reçnik Goransko (Nashinski) -albanski, Sofia 2007, Peçatnica Naukini akademiji "Prof. Marin Drinov", s. 5, 11</ref>.