Razlike između izmjena na stranici "F-35 Lightning II"

Obrisano 7.429 bajtova ,  prije 7 godina
nema sažetka uređivanja
m (Bot: Brisanje šablona: Link FA.)
No edit summary
 
Višenamenski avion F-35 lajtning II, namenjen je u perspektivi da zameni ceo skup borbenih aviona srednje klase, koji su trenutno u operativnoj upotrebi u Sjedinjenim Američkim Državama, Velikoj Britaniji i kod ostalih njihovih saveznika. Na taj način će to biti najmasovniji internacionalni avion u ratnim vazduhoplovstvima i mornaricama većeg broja zemalja.
[[Datoteka:F-35 A B C Logo.png|<center>Logo F-35 lajtning II</center>|desno|mini|250px]]
 
== Razvoj ==
* F-35C, mornarička varijanta optimizirana za nosače aviona, gde je poletanje uz pomoć katapulta, a sletanje sa hvatanjem razvučenog užeta, sa kukom ({{jez-eng|Catapult Assisted Take Off But Arrested Recovery}} CATOBAR).<ref name="F-35 lajtning II JSF">{{Cite web | url = http://www.ausairpower.net/APA-JSF-Analysis.html | title = Lockheed-Martin F-35 Lightning II Joint Strike Fighter
| quote = F-35 lajtning II JSF | author = Dr Carlo Kopp | date = Mar 14 01:21:33 UTC 2012 | format = | publisher = | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =13. 03. 2012.}}</ref>
 
<nowiki></nowiki>
[[Datoteka:avf35 4 K.PNG|centar|650px]]
<center><big>'''Siluete u planu, konkursnih varijanti za izbor razvoja F-35.'''</big></center>
 
Uz međusobno dopunjavanje, planirano je da u masovnoj operativnoj upotrebi [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velike Britanije]], [[Italija|Italije]], [[Holandija|Holandije]], [[Turska|Turske]], [[Kanada|Kanade]], [[Danska|Danske]], [[Australija|Australije]] i [[Norveška|Norveške]], ostanu ove tri varijante aviona F-35, sve do perioda i iza [[2040]]. godine. F-35 lajtning II treba u savezničkim državama, u budućnosti, da se dopunjava sa [[F-22 raptor|F-22 Raptorom]], [[Jurofajter tajfun|Jurofajterom]] i [[F/A-18E/F Super hornet]]om.<ref name="Razvoj lajtninga II"/>
 
{{Navbox
|name = Zamena aviona
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''Prikazani su avioni, koje će u perspektivi zameniti tri varijante F-35 lajtning II.<br /> Navedene su i zemlje korisnici.'''<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/><ref name="Norveški F-35"/></center></div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 =[[Datoteka:Namena.svg|centar|680px]]
}}
[[Datoteka:avf35 3-5.JPG|<center>Varijanta F-35A.</center>|desno|mini|250px]]
[[Datoteka:avf35 5-3.JPG|<center>Varijanta za vertikalno poletanje i sletanje F-35B.</center>|desno|mini|250px]]
[[Datoteka:Lockheed F-35 Joint Strike Fighter.jpg|desno|mini|250px|Varijanta F-35C]]
Predstavnik firme Lokid Martin, Džordž Standridž ({{jez-eng|George Standridge}}), rekao je da će F-35 biti četiri puta efikasniji od prethodnih [[Lovački avion|lovaca]] u borbi vazduh-vazduh, osam puta efikasniji u borbi vazduh-zemlja, i tri puta efikasniji u izviđanju i suprostavljanju [[protivvazduhoplovna odbrana|protivvazduhoplovnoj odbrani]]. To će postići, u odnosu na prethodne avione, iako ima veći asortiman zahteva i manju logističku podršku, sa približno istim troškovima nabavke (ako se zanemare troškovi razvoja).<ref name="Avioni više klase F-22 i F-35">{{Cite web | url = http://www.spacedaily.com/reports/Lockheed_Martin_F22_and_F35_5th_Gen_Revolution_In_Military_Aviation.html | title =Lockheed Martin F22 and F35 5th Gen Revolution In Military Aviation
 
Pretila je opasnost, da zbog ispunjenja ovih uslova unifikacije, varijanta F-35B ne ispuni zahteve za tražene performanse, jer je [[masa]] toga aviona narasla za 1.000 kg (8 procenata). Lokid Martin je povećao potisak motora svim varijantama, unificirano je smanjio veličinu zajedničkog oružja u „bunkeru“, smanjio vertikalne stabilizatore, preraspodelio potisak kod F-35B, reprojektovao sklapajuće [[krilo]] izmenivši projekat zajedničkih unificiranih delova i intervenisao na elektro sistemu i centralnom delu trupa aviona neposredno iza kabine. Promene su usaglašene na sve tri varijante i održan je visok nivo unifikacije delova. Do septembra [[2004]]. godine, smanjena je ukupna masa aviona za 1.200 kg.<ref name="F-35 lajtning II JSF"/><ref name="Lokid Martin F-35"/><ref name="Opis F-35 "/>
[[Datoteka:F-35A - Inauguration Towing.jpg|<center>Svečana promocija [[prototip]]a [[7. jul]]a [[2006]]. godine.</center>|desno|mini|250px]]
 
{{Navbox
|name = Unifikacija delova
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''Prikazani su karakteristični sklopovi tri varijante aviona F-35 lajtning II.'''<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/></center></div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 =[[Datoteka:Sklopovi.svg|centar|680px]]
}}[[Datoteka:F-35A - Inauguration Towing.jpg|<center>Svečana promocija [[prototip]]a [[7. jul]]a [[2006]]. godine.</center>|desno|mini|250px]]
Međusobnim poređenjem varijanti F-35C i F-35A, uočava se da F-35C ima veće [[krilo]] i horizontalni rep, zbog nužnosti manjeg odnosa težine i površine (G/S), što obezbeđuje manju minimalnu brzinu i kratko poletanje i sletanje. [[Krilo]] F-35C se sklapa i na palubi [[brod]]a se avioni lakše „parkiraju“. Naravno, F-35C ima jače [[Stajni organi vazduhoplova|stajne organe]] i kuku za kočeće uže. Stajni organi za mornaričke avione, projektuju se za veće vertikalne brzine propadanja pri sletanju na palubu broda. F-35C verzija ima kraće vertikalne stabilizatore, koji su reprojektovani zbog nužnog smanjenja težine aviona.<ref name="Opis F-35 "/>{{Napomena|F-35 lajtning II će nositi nasleđe dva najznačajnija i najsposobnija [[lovački avion|lovačka aviona]] svih vremena, kao što su bili [[P-38 Lajtning|P-38]] i britanski „Lajtning“. Oni su u to doba bili na vrhu svoje klase. F-35 će raspolagati sa više namena i sposobnosti [[Lovački avion|lovca]] u dvadeset i prvom veku, istakao je Predsednik firme Lokid Martin.<ref name="Zvaničan naziv F-35 lajtning II">{{Cite web | url = http://www.jsf.mil/downloads/documents/JSF_F-35_2006_Inauguration%20Press%20Release.doc | title = LOCKHEED MARTIN JOINT STRIKE FIGHTER OFFICIALLY NAMED “LIGHTNING II”
| quote = Zvaničan naziv F-35 lajtning II | author = Lockheed Martin | date = | format = | publisher = | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =13. 03. 2012.}}</ref>}}
 
== Projekat ==
[[Datoteka:Uzgonski potisak F-35B.PNG|<center>F-35B sa upravljanjem vektorom potiska,<br /> mlaznica i ventilatora.</center>|desno|mini|350px]]
Po spoljnem izgledu, F-35 je manje više konvencionalan avion. On je jednomotorni, elegantniji „brat“ od dvomotornog [[F-22 raptor]]a, na kome je primenjeno dosta njegovih rešenja. Projekat izduvnih mlaznica [[Dvoprotočni turbomlazni motor|motora]] je inspirisan rešenjem [[Dženeral dajnemiks]]a za mornaričkog supersoničnog lovca sa vertikalnim poletanjem i sletanjem, koje je predloženo još [[1972]]. godine.<ref>"Vertiflight". ''Journal of the American Helicopter Society'', January 2004.</ref> Za specifičan razvoj varijante F-35B, Lokid se konsultovao sa Jakovljevim projektnim biroom, koristeći njegove konstruktivne podatke iz njihovog eksperimentalnog aviona [[Jak-141]]. Tako da su neka rešenja sa eksperimentalnog aviona Jak-141, koja nikada nisu serijski realizovana, to doživela na američkom F-35B.<ref name="Iskustvo sa Jak-41">{{Cite web | url = http://www.aeroflight.co.uk/aircraft/types/yakovlev-yak-41-freestyle.htm | title = Yakovlev Yak-41 ‘Freestyle’| quote = Iskustvo sa Jak-41 | author = | date = | format = | publisher = aeroflight | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =28. 02. 2012.}}</ref> U SAD je bilo nekoliko eksperimentalnih projekata, demonstraciono realizovanih i ispitanih početkom šezdesetih godina, uključujući i mornarički neuspeli avion Rokvel XFV-12. Konačno, F-35B je prvi američki operativni nadzvučni avion, sa vertikalnim poletanjem i sletanjem.
 
F-35 ima maksimalnu brzinu ekvivalenta [[Mahov broj|Mahovom broju]] od M = 1,6. Detaljnije ostale karakteristike, za sve tri varijante, date su u tabeli u poglavlju „karakteristike“. „Lajtning II“ je znatno teži od „lakih lovaca“ koje treba u perspektivi da zameni. Prazan i sa maksimalno bruto težinom, on je najbliži avionu [[F-105 Tanderšif]]u, koji je najveći jednomotorni lovac od [[vijetnamski rat|vijetnamskog rata]] do sada. Međutim, F-35 poseduje moderan [[Dvoprotočni turbomlazni motor|motor]], sa preko 60 odsto više potiska u avionu iste težine, tako da je po vrednosti potiska i specifičnog opterećenja krila mnogo bliži avionu [[F-16 Fajting falkon]] (vidi opšte uporedne razlike F-35 u izgledu u planu, u odnosu na aktuelne lovačke avione, na donjoj slici, otvori).
 
{{Navbox
|name = Poređenje aviona
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''Pojedini prikazani [[lovački avion|borbeni avioni]] ostaju u operativnoj upotrebi i do polovine dvadeset prvog veka.'''</center>
</div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 =[[Datoteka:Poređenje borbenih aviona 5.svg|centar|600px]]
}}
 
<nowiki></nowiki>
Pomoćnik Sekretara vazduhoplovstva za materijalne nabavke, general-potpukovnik Marko Mistres je rekao da je F-35 projektovan da bude američki „vrhunski ubica raketnih sistema zemlja-vazduh, jedinstveno opremljen za ovu misiju sa velikom [[procesor]]skom moći, sa savremenim [[radar]]om sa antenom sa prorezima (elektronsko skeniranje), sa naprednom [[kamera|kamerom]] za prepoznavanje ciljeva i sa visokom integracijom svih sistema“.<ref name="Ratno vazduhoplovstvo daje prioritet borbi vazduh-vazduh">{{Cite web | url = http://www.af.mil/news/story.asp?id=123142749 | title = Air Force takes combat air acquisitions priorities to Hill| quote =Ratno vazduhoplovstvo daje prioritet borbi vazduh-vazduh | author = Tech. Sgt. Amaani Lyle | date = 4/3/2009 | format = | publisher = Air Force | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =28. 02. 2012.|archiveurl=http://archive.is/Pa02|archivedate=2012-07-30}}</ref>
 
 
Pri ispitivanju motora F136, [[2009]]. godine, dobijen je potisak od oko 190 kN. U [[leto]] [[2009]]. godine, Prat end Vitni je povećao cenu za F135 pa su mnogi u američkom Senatu predlagali izdvajanje novčanih sredstava za nastavak razvoja F136.<ref name="Suprotan smer potiska na F136">{{Cite web | url = http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-air-show-f136-revs-up-thrust-setting-328193/ | title = PARIS AIR SHOW: F136 revs up thrust setting| quote = Suprotan smer potiska na F136 | author = Stephen Trimble | date = 16 Jun 2009 | format = | publisher = Flightglobal | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =2. 03. 2012.}}</ref><ref name="Prat end Vitni suočen sa novim pritiskom sa F135 zbog troškova">{{Cite web | url = http://www.flightglobal.com/news/articles/pratt-whitney-faces-new-pressure-on-f135-costs-329080/ | title = Pratt & Whitney faces new pressure on F135 costs | quote = Prat end Vitni suočen sa novim pritiskom sa F135 zbog troškova | author = Stephen Trimble | date = 1 Jul 2009 | format = | publisher = Flightglobal | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =2. 03. 2012.}}</ref> Smatrajući da to daje posebnu prednost na izvoznom tržištu za povećanje konkurentnosti aviona F-35, sa mogućnošću izbora između opcija i sa dva motora.<ref name="Novo glasanje podržava konkurentsku strategiju motora za F-35">{{Cite web | url = http://www.flightglobal.com/news/articles/new-vote-backs-competitive-engine-strategy-for-f-35-330456/ | title = New vote backs competitive engine strategy for F-35| quote = Novo glasanje podržava konkurentsku strategiju motora za F-35 | author = Craig Hoyle | date = 31 Jul 2009 | format = | publisher = Flightglobal | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =23. 03. 2012.}}</ref> Predstavnički dom Senata je glasao protiv predloga Predsednika [[Barak Obama|Obame]] i Sekretara za odbranu Roberta Gejtsa za produžetak finansiranja motora F136, [[30. jul]]a [[2009]]. godine.<ref name="Američki Senat brine alternativni motor za F-35">{{Cite web | url = http://www.flightglobal.com/news/articles/us-senate-axes-f-35-alternate-engine-330100/ | title = US Senate axes F-35 alternate engine | quote = Američki Senat brine alternativni motor za F-35 | author = Stephen Trimble | date = 23 Jul 2009 | format = | publisher = Flightglobal | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =23. 03. 2012.}}</ref> Međutim, početkom septembra [[2009]]. godine, stavka za to finansiranje je uklonjena iz budžeta u korist dodatne nabavke deset transpornih aviona [[C-17]]. Sredinom [[2011]]. godine, [[Ministarstvo odbrane Sjedinjenih Američkih Država]] je saopštilo odluku Dženeral elektriku i Rols Rojsu da se zaustavlja rad na razvoju motora F136.
[[Datoteka:JetEngineGraph-LiftFan 3.svg|<center>Dijagram raspodele energije za [[Dvoprotočni turbomlazni motor|motor]] sa sistemom<br /> za uzgonski potisak.</center>|desno|mini|350px]]Proizvođači, u želji da zadrže radne timove, pokušali su produžiti rad sa sopstvenim finansijskim sredstvima, sve u nadi da će postići povratak motora u konkurenski status u finansiranju. To je bila nerealna želja i projekat je do kraja [[2011]]. godine konačno obustavljen.<ref name="Obama preti vetom na F-22, za odluku o F136"/>
[[Datoteka:LiftThrust-small3.svg|<center>Dijagram generisanja [[uzgon]]a od potiska avionskog motora.</center>|desno|mini|350px]]
 
==== Sistem uzgonskog potiska, Rols Rojs ====
 
[[Atomska bomba|Nuklearna bomba]] B61 je planirana da bude operativna na F-35 u [[2017]]. godini, ali kašnjenje celog programa aviona može da to dovede do odlaganja.<ref name="Rakete F-35">{{Cite web | url = http://www.dodbuzz.com/2011/04/06/minuteman-iii-follow-on-being-eyed-nukes-for-jsf-delayed/ | title = Utvikling av trinn to, Joint Strike Missile | quote = Rakete F-35 | author = | date = 12.04.2011 | format = | publisher = Forsvarsdepartementet | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =13. 03. 2012.}}</ref>
<!--
 
Na narednim ilustracijama su prikazane opšte karakteristike nošenja naoružanja, razvrstanog po nameni i pojedinačni njegov izgled, kao i primena veznih tačaka na avionu. Posebno je data ilustracija asortimana nošenog naoružanja za sve tri varijante aviona F-35.
 
|list1 =[[Datoteka:Naoružanje varijante B.svg|centar|800px]]
}}
-->
 
=== Smanjena uočljivost (smanjen „odraz“, „stelt“) ===
[[Datoteka:JSF F35 P1230144.jpg|<center>[[Stajni organi vazduhoplova|Izgled stajnih organa]] F-35, koji su posebno projektovani da nazubljenom ivicom vrata smanjuju [[radar]]sku uočljivost.</center>|desno|mini|250px]]
* „skrivanja“ toplotnih izvora i
* maksimalnog smanjenja nivoa emisija radara i druge opreme.
 
{{Navbox
|name = Primenjene tehnologije za smanjenje uočljivosti aviona
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''Primenjene tehnologije za smanjenje uočljivosti aviona F-35'''<ref name="Program budućnosti borbenih aviona 7600, rezime - prvi deo"/></center>
</div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 =[[Datoteka:5-ta generacija stelt.svg|centar|900px]]
}}
 
Očigledno je da se ovi uslovi ne mogu ispuniti prepravkom postojećeg borbenog aviona [[Mlazni lovac četvrte generacije|četvrte generacije]] u [[Mlazni lovac pete generacije|petu]], već se mora razviti novi, po odgovarajućim zahtevima. Za razliku od prethodne generacije [[Lovački avion|lovačkih aviona]], F-35 je projektom oblikovan i definisan za smanjenu uočljivost bez bitnijeg ugrožavanja ostalih borbenih i letnih karakteristika.<ref name="Program budućnosti borbenih aviona 7600, rezime - prvi deo"/>
 
=== Kabina ===
[[Datoteka:Lockheed Martin F-35 Lightning II mock-up instrument panel.svg|<center>Kabina F-35 sa instrumentalnom tablom, gde je posebno istaknut „panoramski prikazivač“.</center>|desno|mini|300px]]
Avion F-35 karakteriše „panoramski prikazivač“, širine kabine, dimenzija 50 H 20 cm, s tim da nema gornji nišanski prikazivač.<ref name="F-35 u vektorsajtu"/><ref name="F-35 lajtning II JSF"/> Poseduje kabinski sistem za prepoznavanje glasa pilota i njegovih govornih naredbi, za „komandu glasom“. Tu je direktan „ulaz“ glas pilota, što mu obezbeđuje poboljšanje sposobnosti i efikasnosti u upravljanju sa F-35, u odnosu na trenutnu generaciju opreme i interfejsa sa njom. F-35 će biti prvi američki operativni avion, koji koristi ovaj sistem, koji je isproban na nekim postojećim avionima kao što je F-16.<ref name="Istraživanje sistema komandi glasom">{{Cite web | url =http://www.af.mil/news/story.asp?id=123071861 | title = Researchers fine-tune F-35 pilot-aircraft speech system
| quote = Istraživanje sistema komandi glasom | author = | date = 10/15/2007 | format = | publisher = U.S. Air Force | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =5.03.2012.|archiveurl=http://archive.is/g0XO|archivedate=2012-07-22}}</ref>
| quote = Izbacivo sedište | author = | date = | format = | publisher = Martin-Baker | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =13. 03. 2012.}}</ref> [[Izbacivo sedište]] Martin Bejker US16E je projektovano sa zahtevnim performansama, prvenstveno za bezbednost pilota sa aspekta svakog moguće zatečenog režima leta, opterećenja i terena iznad koga se pilot katapultira. F16 ima sličnu kabinu i zato se isti koristi kao prelazni avion, za obuku pilota, pre početka letenja na F-35.<ref name="Prelazni avion">{{Cite web | url = http://www.pnj.com/Story_not_found | title = Unfortunately, that page could not be found.
| quote = Prelazni avion | author = | date = | format = | publisher = | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =13. 03. 2012.}}</ref>
 
{{Navbox
|name = Kabina
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''Globalni sadržaj kabine'''<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/></center></div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 =[[Datoteka:Kabina.svg|centar|720px]]
}}
[[Sistem komandi leta aviona|Komande leta]] su električne, digitalne ({{jez-engl|fly-by-wire}}), kao i na avionu [[F-22 raptor]]. Pri njihovom projektovanju primenjena je najsavremenija tehnologija automatskog upravljanja, sa najnaprednijim [[softver]]om i zakonima upravljanja, što je posebno izraženo kod varijante F-35B, gde se upravlja i sa [[uzgon]]om potiska motora. Želja [[pilot]]a se brzo transformiše u optimiziran električni signal, koji je ulaz u „elektrohidrostatičke pokretače“ komandnih površina. To je i jedina razlika u odnosu na druge savremene avione, da se ne koriste hidropokretači već „elektrohidrostatički pokretači“, zbog činjenice da avion F-35 nema klasični [[Hidraulički sistem aviona|hidraulički sistem]], već autonomne elektro–hidrauličke sisteme (integrisan elektro–hidraulički energetski sistem sa izvršnim mehanizmom).<ref name="Elektrohidraulički pokretač"/><ref name="Ispitivanje F-35 se dobro odvija"/>
 
==== Pilotska kaciga sa prikazivačem ====
[[Datoteka:F-35 Helmet Mounted Display System.svg|<center>Pilotova kaciga sa prikazivačem podataka leta, okruženja, oružja i navigacije.</center>|desno|mini|250px]] Senzori, u kombinaciji radio frekvencije i infra crvene detekcije (SAIRST) na avionu F-35 kontinuirano prate cilj u blizini aviona, a sistem montiran u kacigi pilota sa ekranom na viziru ({{jez-eng|uhelmet-mounted display system}} — HMDS) ih prikazuje i vrši izbor po prioritetu. Ova kaciga sa sistemom HMDS zamenjuje sklop gornjeg nišanskog prikazivača, koji se koriste na ranijim lovačkim avionima. Ovako opremljen, F-35 ne mora da bude fizički usmeren na izabrani cilj, da bi njegovo oružje bilo efikasno upotrebljeno.<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/><ref name="F 35, sistema EO DAS">{{Cite web | url = http://www.youtube.com/watch?v=CwvnhFgzIKI&lr=1 | title = F 35 Distributed Aperture System EO DAS| quote = F 35, sistema EO DAS | author = | date = 4. 5. 2009. | format = | publisher = | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =31. 03. 2012.}}</ref> To je moguće sa [[senzor]]ima koji prate i obezbeđujuju parametre za gađanje obližnjih neprijateljskskih aviona iz bilo koje orijentacije, a istovremeno se [[pilot]]u prikazuju odgovarajući nišanski podaci na prikazivaču ugrađenom u vizir njegove kacige. Te informacije istovremeno „snabdevaju“ glavu za navođenje lansirane [[raketa|rakete]] sa neophodnim podacima. Cilj je pilotu vidljiv bez obzira na koji način je otkriven, a na ovaj način se postiže veća efikasnost i skraćuje potrebno vreme za upotrebu oružja, u odnosu na dosadašnji obavezan proces usmeravanja aviona, nišanske glave i oružja prema cilju.<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/><ref name="Norveški F-35"/>
 
Ovaj sistem daje avionu F-35 prednost u osmatranju, orijentaciji, odlučivanju i borbenom dejstvu. Automatizacija i integracija senzora i fuzija njihovih informacija na prikazivaču u kacigi, obezbeđuje pilotu više vremena za odlučivanje i borbu. Ne gubi vreme na procedure leta, već se prvenstveno fokusira na ciljeve i preteće opasnosti od njih.<ref name="Primenjeno na „hornetu“">{{Cite web | url = http://www.adbr.com.au/download/2510.pdf | title = Hornet E/F v JSF Block I| quote = Primenjeno na „hornetu“ | author = | date = 30. November 2006 | format = pdf| publisher = Australian | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =31. 03. 2012.|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081121193713/http://www.adbr.com.au/download/2510.pdf|archivedate=2008-11-21}}</ref>
* Centralni računarski sistem za navigaciju, komunikaciju i identifikaciju ciljeva (CNI) i
* Sistem za elektronsko ratovanje.
{{Navbox
|name = Detekcija
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''Vrhunsko bezbednosno upozoravanje.'''<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/><ref name="Norveški F-35"/></center></div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 ={{double image|center|F35Overview18.svg|520|Radarsko upozorenje.svg|330}}
}}
 
==== Radar ====
 
U toku opitnog leta na F-35 sa 60 odsto ugrađenog softvera, radar je pružio značajne mogućnosti, uključujući i veliki domet u režimu vazduh-vazduh, pretragu i akviziciju, kao i režim vazduh-tlo (SAR). Radar APG-81 detektuje ciljeve u vazduhu pre nego što to urade radari na avionima F-16 i F-18 (pogledaj sliku dole). Radar je integrisan sa sistemom za elektronsko ratovanje i izvršena je fuzija njihovih signala, što je funkcionisalo u prvim letovima. Pored toga, F-35 lajtning II je opremljen revolucionarnim Nortropovim elektro-optičkim sistemom, koji omogućava letelici da pasivno detektuje projektile i druge pretnje, kao i infracrveni senzor za dnevno i noćno osmatranje, čiji se signali direktno projektuju na viziru kaciga pilota za potpuni sferni pogled oko aviona (pogledaj sliku iznad).<ref name="Radar APG-81"/>
 
{{Navbox
|name = Radar vazduh-zemlja
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''APG-81 je savremen radar sa elektronskim skeniranjem (AESA)'''<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/></center></div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 =[[Datoteka:SAR snimak.svg|centar|800px]]
}}
 
{{Navbox
|name = Radar vazduh-vazduh
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''APG-81 nudi brzi i povećan obim pretrage, praćenje i tačnost merenja<br /> u režimu vazduh-vazduh'''<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/></center></div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 =[[Datoteka:Režim vazduh-vazduh.svg|centar|800px]]
}}
 
==== Optičkoelektronski nišan (EOTS) ====
 
[[Datoteka:F-35 EOTS1.jpg|<center>Snimak sa EOTS [[senzor]]ima.</center>|desno|mini|250px]]
Optičkoelektronski nišan ({{jez-en|Electro-Optical Targeting System}} EOTS) je sistem za nišanjenje, kog je razvila kompanija Lokid Martin, na osnovu postojećeg XL za avion F-16 smeštenog u podvesni kontejner. [[Sistem]] je zasnovan na video-kameri visoke rezolucije i senzoru FLIR. Senzorski sistem EOTS se može upotrebljavati u režimu vazduh-zemlja i vazduh-vazduh. Istih je mogućnosti kao i nišanski sistem XR, s tim što se manje izlaže sopstvenoj detekciji (emituje manje energije).<ref name="Nišan">{{Cite web | url = http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=awst&id=news/10044top.xml | title = Sniper Targeting Pod Attacks From Long Standoff Ranges| quote = Nišan | author = William B. Scott | date = Oct 3, 2004 | format = | publisher = Aviation Week | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =25. 03. 2012.}}</ref>
 
Može se koristiti u kombinaciji sa navigacionim sistemom na F-35. Senzor je stabilizovan u odnosu na ravan i može da izračuna rastojanja i pasivno bez laserskog osvetljenja. Lokid Martin je razvio više modela sistema za integraciju i ispitivanje. Kao platforma za ispitivanje korišćen je avion T-39 Sejbrlajner. Do februara [[2008]]. godine, realizovano je 3.650 časova ispitivanja, od čega 10 sati u letu. U [[decembar|decembru]] [[2009]]. godine, počela je proizvodnja toga sistema. Od marta [[2011]]. godine, EOTS se koristi na F-35.<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/><ref name="Norveški F-35"/><ref name="F-35 "/><ref name="Program budućnosti borbenih aviona 7600, rezime - prvi deo"/>
 
{| style="margin:auto; background:#fff; border-style:solid; border-width:0; border-color:skyBlue; padding:8px;"
|-
|[[Datoteka:F35Optoelektronika.svg|430px]]
|[[Datoteka:F-35 EOTS5.svg|220px]]
|}
<center><big>'''Opoelektronski nišanski sistem EOTS na avionu F-35.'''</big></center>
 
==== Sistem DAS ====
 
AN/AAQ-37 je razvijen od strane Gramana i trenutno je na operativnim ispitivanjima na nekoliko aviona F-16 i [[bespilotna letelica|bespilotnih letelica]] QF-4, u opitnom vazduhoplovnom centru u Edvardsu. Do februara [[2008]]. godine, sa sistemom je napravljeno 4.700 časova ispitivanja, od toga 83 sata u letu.<ref name="AN/AAQ-37 DAS"/>
 
{{Navbox
|name = DAS
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''DAS sistem'''<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/></center></div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 =[[Datoteka:DAS.svg|centar|800px]]
}}
 
==== CNI ====
 
CNI ({{jez-en| Communication, Navigation & Identification}}) je komunikacijsko, navigacijski i identifikacioni sistem, integrisan u jedinstvenom [[računar]]skom kompleksu. Proizvodi ga Nortrop Graman i sličan je sistemu za avion [[F-22 raptor]]. Funkcija komunikacija je podržana sa širokopojasnim [[radar]]om AN/APG-81. Sistem CNI je kompatibilan sa skoro svim vojnim komunikacionim protokolima (kao što su link 16, JTRS i UHF/VHF). U njemu su takođe integrisani: GPS, TACAN, IFF i {{jez-eng|Joint Precision Approach and Landing System}} (JPALS).
 
Softverom F-35 se prikupljaju ulazi iz svih senzora, kao i iz [[sloj veze|sloja veze]], obezbeđuje se fuzija kontinualnih prikaza informacija od senzora. Softver koristi integrisani [[procesor]]. Procesor služi kao centralni „mozak“ za vazduhoplove, integrišući sve elektronske sisteme, koordinira njihov rad i oblikuje njihove informacije za prikazivanje pilotu, istovremeno prenosi i izvršava njegove komande. Ovaj sistem je od vitalnog značaja, jer je F-35 avion jednosed, a pilotu je potrebna pomoć i rasterećenje od mnogih sporednih radnji da bi uspeo izvršiti svoj osnovni zadatak. Sistem procesiranja i senzori su povezani sa avionskim podsistemima preko trostruke magistrale podataka MILSTD 1394B.<ref name="F-35 u vektorsajtu"/>
F-35 je projektovan sa [[sinergija|sinergijom]] između [[senzor]]a, kao specifičnim zahtevima za „čula“ aviona od kojih se očekuje da pruže kohezivnu sliku stvarnosti oko njega i da u principu ista bude stalno dostupna, za korišćenje u bilo kom mogućem načinu i u bilo kojoj mogućoj međusobnoj kombinaciji. Svi senzori direktno „hrane“ glavni procesor sa podacima u cilju podrške cele misije aviona. Na primer, radar AN/APG-81 funkcioniše, ne samo kao više-modni, već i kao deo sistema aviona za elektronsko ratovanje.<ref name="Elektronsko ratovanje">{{Cite web | url = http://www.aviationtoday.com/av/categories/military/845.html | title = F-35 Electronic Warfare Suite: More Than Self-Protection.| quote = Elektronsko ratovanje | author = Sherman, Ron | date = 1. 7. 2006. | format = | publisher = Aviation Today | location = | pages = | language = {{en}} | accessdate =3. 04. 2012.}}</ref>
 
{{Navbox
|name = Fuzija sistema
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''Multispektralna fuzija signala senzora F-35'''<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/></center></div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 =[[Datoteka:Fuzija senzora F-35 3.svg|centar|800px]]
}}
 
{{Navbox
|name = Detekcija
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''Integrisana oprema, sa multispektralnom fuzijom signala senzora F-35 značajno podiže situacionu svest pilota'''<ref name="Norveški F-35"/></center></div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 =[[Datoteka:Integracija opreme i signala.svg|centar|700px]]
}}
 
== Održavanje ==
 
Druga linija vazduhoplovne odbrane je potpuno obezbeđenje logističke podrške [[lovački avion|borbenom avionu]]. Naglasak je na strateškim i svojstvenim mogućnostima programa za ponovno osposobljavanje F-35 za efikasno izvršavanje zadataka. Oblik pristupa i prilagođavanja programa održavanja će se suočiti sa problemima jer se mora prilagođavati različitim kulturama službe održavanja velikog broja država korisnika.
 
 
Avion F-35 je razvijen i proizvodi se u tri osnovne konfiguracije, sa unifikacijom zajedničkih delova i konstruktivnih rešenja u nivou od 80 procenata. Te tri konfiguracije su uporedno prikazane na slici ispod. Specifično opremanje i naoružavanje, za potrebe klijenata, diferencira ove tri konfiguracije u namenske varijante za izvoz.<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/><ref name="Norveški F-35"/>
 
{{Navbox
|name = Detekcija
|title = <div class="NavHead" style="color:gold; text-align:left; font-size:130%;"><center>'''Uporedna konfiguracija tri osnovne varijante F-35'''<ref name="Kratak opis F-35 lajtning II"/><ref name="Norveški F-35"/></center></div>
|state = collapsed
|titlestyle = background-color:#70CCDA;
|groupstyle = width:15em; background-color: #E6E6FA;
|liststyle = width:auto;
|list1 =[[Datoteka:F-35 A B C Config 7.svg|centar|600px]]
}}
 
=== F-35A ===
* '''<big>‡</big>''' Pri određenim zadacima nosi top GAU-22/A, 25 mm u spoljnem kontejneru, interni je ugrađen samo u varijantu A.
 
== NapomenePovezano ==
{{napomene}}
 
== Reference ==
{{reflist|2}}
 
== Vidi još ==
* [[Rafal (avion)|Avion Rafal]]
* [[F-22 raptor]]
* [[F/A-18E/F Super Hornet]]
 
== Napomene ==
{{napomene}}
 
== Reference ==
{{reflist|2}}
 
== Spoljašnje veze ==
{{Lovački avioni SAD}}
 
[[Kategorija:LovačkiAmerički lovački avioni 2000-ih]]
[[Kategorija:VojniLockheed avioni 21. vijekaMartin]]