Otvori glavni meni

Izmjene

Dodano 36 bajtova ,  prije 7 godina
m/м
r2.7.3) (robot Mijenja: ckb:ڕۆژژمێری کۆچی هەتاوی; kozmetičke promjene
</ref> Kalendar je posedovao najpreciznije izračunatu solarnu godinu tog doba a proračuni meseca su počivali na prolasku sunca kroz zodijak, čime su integrisane ideje iz [[Surya Siddhanta]]-e (Indija 4. stoleća n.e.). Od [[1258]]. su uključene neke ideje iz [[Kineski kalendar#Kinesko-ujgurski kalendar|Kinesko-ujgurskog kalendara]]. Ovaj, Dželalov, kalendar je ostao u upotrebi osam stoleća, revidiran je [[1925]]. poveljom iranskog Medžlisa kako bi imao pravilnije dužine meseci.
 
== Struktura kalendara ==
=== Nova godina ===
Iranska kalendarska godina počinje kada i proleće na severnoj hemisferi: u ponoć između dva uzastopna [[solarno podne|solarna podneva]] koja obuhvataju trenutak severne prolećne ravnodnevice, kada Sunce prelazi nad severnu hemisferu. Ono prvo podne pripada poslednjem danu stare godine, a ono drugo prvom danu nove godine, što je praznik [[Norouz]]. Prvi dan kalendara je i dan najvećih svečanosti u Iranu, Afganistanu i susednim krajevima, zove se [[Norouz]] (''no'' (novi) i ''rouz'' (dan) - "novi dan"). To je najčešće [[21.3.|21. marta/ožujka]], moguće je i 20.3. i ređe 22.3.
 
|}
 
=== Meseci ===
Godina ima 12 meseci, sa persijskim imenima:
 
| colspan = "2" align="center" | '''Persijski'''
| colspan = "2" align="center" | '''Kurdski'''
| colspan = "2" align="center" | '''Dari''' <br />(Varijanta persijskog u Afganistanu)
| colspan = "2" align="center" | '''Afganski Pašto'''
|-
Sistemi solarnih kalendara tipično koriste [[prestupna godina|prestupne godine]] i to po jednu svake četiri godine, čime se svakoj godini dodaje 0,25 dana, čime se malo preteruje. Zato persijski kalendar uvodi jedan 5-godišnji interval za prestupnu godinu nakon svakih sedam 4-godišnjih intervala. Obično se sledi 33-godišnji ciklus prekidan povremeno jednim podciklusom od 29 ili 37 godina i to u nadciklusu od 2820 (=21×128 + 132) godina, sa strukturom 21 × (29 + 3×33) + (29 + 2×33 + 37) godina.
 
=== Dani nedelje/tjedna ===
Po iranskom kalendaru svaka sedmica počinje subotom i završava se petkom. Ovako se zovu dani nedelje/tjedna:
{| class="wikitable"
| petak || džom'eh (arap.) ili adineh (pers.) ||جمعه ili آدینه
|}
''Džom'eh'' (''džuma'' ili petak) je dan glavne molitve i praznik/blagdan je u većini [[islam|islamskih]]skih zemalja.
 
=== Greška godišnjih doba ===
[[Datoteka:Jalaalileap.gif|thumb|150px|Sezonska greška Iranskog kalendara]]
Slika pokazuje razliku između iranskog kalendara (sa 33-godišnjom aritmetičkom aproksimacijom) i godišnjih doba. Na Y-osi su dani greške a na X-osi godine gregorijanskog kalendara. Svaka tačka predstavlja jedan datum date godine. Greška se pomera za oko 1/4 dana godišnje i redovno se ispravlja svake 4. godine i jednim 5-godišnjim periodom kojim se završava 33-godišnji ciklus. Može se primetiti postepeno pomeranje naviše tokom prikazanih 500 godina.
[[Gregorijanski kalendar]] je skoro isto tako tačan na duži rok, ali ima veća odstupanja (sezonske greške) tokom više stoleća.
 
== Istorija kalendara u Persiji ==
[[Persijanci]]ma je tokom cele pisane istorije bila bliska i važna ideja posedovanja [[kalendar]]a. Oni su bili jedna od prvih kultura koja je koristila [[solarni kalendar]] i dugo davala prednost solarnom u odnosu na [[lunarni kalendar|lunarni]] ili [[lunisolarni kalendar|lunisolarni]] kalendar. Sunce je i u iranskoj kulturi uvek bilo simbol.
 
=== Drevni kalendari ===
Stari persijski natpisi i tablice ukazuju da su prvi Iranci koristili kalendar od 360 dana zasnovan na babilonskom sistemu, modifikovan u skladu sa njihovim verovanjima. Meseci su imali dva ili tri odeljka, zavisno od mesečeve mene. Dvanaest meseci od po 30 dana je bilo nazvano po festivalima ili aktivnostima pastoralne godine. Svakih šest godina je dodavan 13. mesec kako bi kalendar bio usklađen sa godišnjim dobima.
 
=== Zoroastrijski kalendar ===
Prvi kalendari zasnovani na zoroastrijskoj kosmologiji su se pojavili u kasnijem [[Ahemenidi|ahemenidskom]] periodu (650 - 330. pne.). Razvijali su se tokom vekova, ali imena su slična kao danas.
 
To je bio prvi ozbiljan pokušaj da se odrede datumi iz života proroka Zaratustre. Sveštenici nisu imali zoroastrijske istorijske izvore, pa su se okrenuli babilonskim arhivama, čuvenim u starom svetu. Tu su saznali da se u persijskoj istoriji dogodio neki veliki događaj 228 godina pre Aleksandrove ere. Zapravo, tada je ([[539. pne.]]) [[Kir Veliki]] osvojio [[Babilon]]. Ali sveštenici su ovo pogrešno protumačili kao vreme kada je njihovom proroku otkrivena "prava vera"; pošto je [[Avesta]]nska literatura ukazivala da se to otkrovenje dogodilo kada je Zaratustra imao 30 godina, [[568. pne.]] je uzeta za godinu njegovog rođenja. To je ušlo u zapise kao početak Zaratustrine ere, pa i [[Persijsko carstvo|Persijskog carstva]]. Ovaj netačan datum se još pominje u mnogim enciklopedijama kao Zaratustrin datum rođenja.
 
=== Parćanske i sasanidske modifikacije ===
[[Parćansko carstvo|Parćani]] ([[Arsakidi|Arsakidska dinastija]]) su usvojili isti kalendarski sistem s manjim modifikacijama, a eru su datirali od [[248. pne.]], kada su smenili Seleukide. Njihova imena za mesece i dane su parćanski ekvivalenti avestanskih, ranije korištenih, malo su se razlikovali od [[srednjopersijski]]h imena koja su kasnije koristili [[Sasanidi]]. Npr. današnji persijski mesec ''Day'' je nazivan ''Dadvah'' (Tvorac), na parćanskom je to bilo ''Datush'' a Sasanidi su ga zvali ''Dadv''/''Dai'' (''Dadar'' na Pahlaviju).
 
Da bi pojednostavio situaciju, Ardaširov unuk [[Hormizd I]] je povezao nove i stare svete dane u kontinualne šestodnevne proslave. Izuzetak je bio [[No Ruz]], jer su prvi i šesti dan meseca obeležavani zasebno, a šesti je postao značajniji kao Zaratustrin rođendan. Ali, reforma nije rešila sve probleme, pa je [[Jazdegard III]], poslednji sasanidski vladar, uveo konačne promene. Godina [[631]]. je izabrana za početak nove ere i ovaj poslednji carski persijski kalendar je poznat kao ''Yazdgerdi'' kalendar.
 
=== Islamski kalendar ===
Ali, muslimanski Arapi su ubrzo zbacili dinastiju i postavili [[islamski kalendar]], čisto lunarni. On je ocrtan u [[Kuran]]u i u poslednjoj [[Muhamed]]ovoj poslanici. [[Umar]], drugi [[kalif]] Islama, je počeo da broji godine u AH 17. ([[638]].), smatrajući da se [[Hijra]] (Muhamedov prelaz iz Meke u Medinu) dogodila u septembru/rujnu 622. Prvi dan godine je i dalje bio prvi dan meseca Muharema. Godine islamskog kalendara se označavaju AH (''Anno Hegirae'' - na latinskom "u godini Hidžre"). Islamski lunarni kalendar je u Iranu dosta korišćen do kraja 19. stoleća.
 
== ''Jalali'' kalendar (1079) ==
''Jalali'' ("Džalalov" ili "Dželalov") kalendar je u 11. veku uveo panel astronoma (među njima i [[Omar Khayyam]]) na carskoj opservatoriji u [[Seldžuci|Seldžučkoj]] prestonici [[Isfahan]]. To je bio solarni kalendar, zamišljen kao odgovor na "šetanje" godišnjih doba u islamskom kalendaru. Rad je [[1073]]. naručio [[sultan]] [[Jalal al-Din Malik Shah I]], bio je podložan nemirnim vremenima, ali je srećom završen mnogo pre sultanove smrti [[1092]], nakon koje će opservatorija biti napuštena. Kalendar je usvojen 15. marta/ožujka [[1079]] i kalendarska era je nazvana ''Jalali'' u sultanovu čast<ref name=mactutor>
{{cite web
Ipak, zbog promenljivosti trajanja meseca i teškoće izračunavanja kalendara, iranski kalendar je pojednostavljen [[1925]]. (1304. AP).
 
=== Iranska kalendarska reforma (1925) ===
Drugi iranski Medžlis (''Majlis'') je [[21.2.|21.]] februara/veljače [[1911]]. pokušao da u zvaničnoj upotrebi propiše korišćenje pojednostavljenog solarnog kalendara. Sadašnji iranski kalendar je zakonski usvojen [[31.3.|31. marta/ožujka]] [[1925]]. u prvim godinama [[dinastija Pahlavi|dinastije Pahlavi]]. Zakonom je rečeno da prvi dan godine "u pravoj solarnoj godini" treba biti na prvi dan proleća, "kako je nekada bilo" (کماکان). Takođe je fiksiran broj dana u svakom mesecu, koji je ranije varirao sa [[tropski zodijak|tropskim zodijakom]]. Vraćena su stara persijska imena, koja se i danas koriste. Početak ere je postavljen na [[622]]. (godinu [[Hidžra|Hidžre]]). Odbačeni su 12-godišnji ciklusi, preuzeti iz [[Kineski kalendar#Kinesko-ujgurski kalendar|Kinesko-ujgurskog kalendara]], do tada često, mada nezvanično, u upotrebi.
 
{{reflist}}
 
== Takođe pogledati ==
* [[Zoroastrički kalendar]]
* [[Indijski nacionalni kalendar]]
[[ca:Calendari persa]]
[[ceb:Kalendaryong Irani]]
[[ckb:ڕۆژژمێری کۆچی هەتاوی]]
[[ckb:کۆچیی ھەتاوی]]
[[da:Iranske kalender]]
[[de:Iranischer Kalender]]
107.373

izmjene