Lordan Zafranović

Lordan Zafranović (Maslinica, 11. februar 1944.) je jugoslavenski i hrvatski filmski režiser i scenarista. Značajna je ličnost jugoslavenskog Crnog talasa i predstavnik je Praške filmske škole.

Lordan Zafranović
Portret Lordana Zafranovića iz 1980-ih
Biografske informacije
RođenjeLordan Zafranović
11. 2. 1944. (1944-02-11) (dob: 80)
Maslinica, Šolta,  Nezavisna Država Hrvatska (danas Hrvatska)
Profesionalne informacije
Zanimanjefilmski režiser, scenarista
Opus
Djelatni period1961–danas
Inspiracija

Biografija

uredi

Lordan Zafranović je rođen 11. februara 1944. godine u Maslinici, na ostrvu Šolta, tada deo Nezavisne Države Hrvatske. Prve dve godine života proveo je u izbegličkom kampu El Šat zajedno sa majkom Marijom i starijim bratom Zdenkom. Posle rata porodica se ponovo okupila sa ocem Ivanom i preselila u Split, gde je rođen Lordanov mlađi brat Andrija. Završio je Pomorsku školu u Splitu 1962. godine i nastavio studije književnosti i likovne umetnosti na Pedagoškoj akademiji u Splitu (danas Sveučilište u Splitu) od 1963. do 1967. godine.[1]

Od 1960. je aktivan član Kino kluba u Splitu, gde je snimio 25 amaterskih filmova, od kojih su nagrađeni Nedjelja (1961), Dnevnik (1963), Priča (1964), Arija (1964), Dah (1964), Koncert (1965), Kišno / Nevina subota (1965), Portreti / u prolazu (1966) i Noć i poslije noći noć (1968).

Nakon diplomiranja na Sveučilištu u Splitu, upisuje slavnu filmsku školu FAMU u Pragu kao već iskusan autor sa festivalskim iskustvom.[2][3][4] Diplomirao je filmsku režiju kao master student kod dobitnika Oskara Elmara Klosa 1971. godine. Bio je dio tzv. Praške škole jugoslovenskih režisera 1960-ih i 1970-ih. Vršnjaci su mu bili Rajko Grlić, Goran Marković, Goran Paskaljević, Srđan Karanović i snimatelj Predrag Pega Popović. Generaciju kasnije, njegov brat Andrija Zafranović je završio montažu na istom univerzitetu.[5]

Od 1971. živi i stvara u Zagrebu. Nakon ranih eksperimentalnih kratkih filmova, krenuo je da snima dugometražne projekte. Među prvim dugometražnim filmovima koje je režirao su Nedelja (1969), sa Goranom Markovićem u glavnoj ulozi, i Muke po Mati (1975), koji je osvojio nagradu kritičara na Pulskom filmskom festivalu.[6][7][8]

U filmovima je često spajao erotiku i marksističku politiku, a glavni su mu uzori bili Bernardo Bertolucci, Pier Paolo Pasolini i Luchino Visconti.[9] Njegovo najpoznatije delo je kultni film Okupacija u 26 slika (1978), koji je, kao i svoj prethodni dugometražni film, napisao zajedno sa scenaristom Mirkom Kovačem. Film je žanrovski sličan jugoslovenskom partizanskom filmu, a ističe se svojim kontrastom između mediteranskog okruženja Dubrovnika u kom živi srećna aristokratska porodica i nasilja fašističke okupacije.[10] Film je bio veliki hit u Jugoslaviji i Čehoslovačkoj. Dobio je Veliku zlatnu arenu za najbolji film na Pulskom filmskom festivalu. Bio je nominovan za nagradu na Kanskom filmskom festivalu i bio je jugoslovenska prijava za Oskara za najbolji strani film.[11] U Holivudu je film važio za favorita, ali je od Zafranovića zatraženo da izbaci scenu brutalnog masakra u autobusu, koja je ujedino i klimaks filma.[12] Zafranović je odbio da izbaci scenu.

Svoju trilogiju o Drugom svetskom ratu nastavio je sa Padom Italije (1981), smeštenom na njegovom rodnom ostrvu Šolti tokom italijanske okupacije. Posledni film trilogije je Večernja zvona (1986), takođe u koautorstvu sa Mirkom Kovačem, koja govori o životu seoskog momka (Rade Šerbedžija) koji postaje partizan. Pad Italije mu je po drugi put doneo Veliku zlatnu arenu, a Večernja zvona Zlatnu arenu za najbolju režiju. Sredinom 1980-ih Zafranović se vratio intimnijim temama, sa filmovima kao što su Ujed anđela (1984) i Haloa: Praznik kurvi (1988), istaknutim po svojoj psihološkoj tematici i erotici. Režirao je i brojne TV produkcije za Radio Televiziju Beograd i Radio Televiziju Zagreb.

Zafranović je hvaljen je kao „jedan od velikih majstora modernizma” (Dina Iordanova), „jedan od velikih majstora jugoslovenskog filma”, i „mediteranski majstor čiji se filmovi mogu porediti sa filmovima Angelopulosa, Bertoluccija ili Liliane Cavani”. (Ranko Munitić), dok su ga drugii prozivali kao „režimskog reditelja“ koji se upušta u „manirizam“ (Nenad Polimac).[13] Filmska istoričarka Dina Iordanova tvrdi da je „njegovo glavno zanimanje bilo istraživanje pritisaka koje doživljavaju obični ljudi u ekstremnim istorijskim okolnostima. Njegovi filmovi se suprotstavljaju najdubljim korenima nacionalizma i dovode u pitanje opravdanost istorijskog nasilja“.[14]

Kao što je bio slučaj i kod drugih jugoslovenskih reditelja kao što su Dušan Makavejev i Želimir Žilnik, Zafranovićevi filmovi su često bili predmet kontroverz, posebno tokom perioda kada je počeo da se bavi zločinima NDH i ustaša tokom Drugog svetskog rata u dokumentarcima Krv i pepeo Jasenovca (1983) i Zalazak stoljeća / Testament L. Z. (1994).[15][16][17]

Prema rediteljki Jasni Nanut, Zafranovićev opus čeka kritičku valorizaciju kao „neizostavan i suštinski deo hrvatske kinematografije“.[18]

Neposredno pre raspada Jugoslavije 1991. godine, Zafranović se 1989. pridružio Centralnom komitetu Saveza komunista Hrvatske.[19] Franjo Tuđman ga je napao zbog dokumentarca Krv i pepeo Jasenovca, a ubrzo nakon što je Hrvatska dobila nezavisnost, proglasio ga je „neprijateljem hrvatskog naroda“. Zafranović je bio primoran da napusti zemlju. Sa sobom je poneo svoj film o Andriji Artukoviću, koji je završio u egzilu kao lični utisak o ponovnom buđenju fašističke ideologije i nasilja u Hrvatskoj. Njegov Zalazak stoljeća / Testament L. Z. je, po rečima Dine Iordanove, „snažna optužnica prošlog i današnjeg hrvatskog nacionalizma“.[20] Godine 1995. seli se u Prag i radi za češku televiziju. Više od decenije kasnije vraća se u Zagreb da snimi svoju monumentalnu TV seriju o Josipu Brozu Titu, Tito – posljednji svjedoci testamenta (2011), u koprodukciji Hrvatske radiotelevizije.[21]

Filmografija

uredi

Amaterski filmovi (Kino klub Split)

uredi
  • Nedelja (1961)
  • Dječak i more (1962)
  • Splite grade (1962)
  • Proizvođac Ranko (1962)
  • Priča (1963)
  • Dnevnik (1964)
  • Dah (1964)
  • Arija (1965)
  • Noć i poslije noći, noć (1965)
  • Koncert (1965)
  • Kišno (Nevina subota) (1965)
  • Sunčano (1965)
  • Maestral (1967)

Studentski filmovi (FAMU)

uredi
  • Rondo (1968)
  • Gospođa čistačica (1969)
  • Posljedjna vrpca (1970)

Profesionalni filmovi

uredi
  • Živjela mladost (Dnevnik 2) (1965)
  • Portreti (u prolazu) (1966)
  • Mali vagabund (1966)
  • Dragi Džoni kradeju ti zlato (1966)
  • Dan i noć (Pjaca) (1966)
  • Gornji grad (1966)
  • Kavalkada (tri filma) (1967)
  • Djevojka X (1967)
  • Ljudi (u prolazu) (1967)
  • Poslije podne (puška) (1967)
  • Nedjelja (1969)
  • Valcer (moj prvi ples) (1970)
  • Ave Marija (moje prvo pijanstvo) (1971)
  • Antika (1971)
  • Mora (1972)
  • Predgrađe (Ibisa) (1972)
  • Ubistvo u noćnom vozu (1973)
  • Zavnoh (1973)
  • Kronika jednog zločina (1973)
  • Rad zida grad (1974)
  • San (de natura sonoris) (1975)
  • Zagrebački velesajam (1976)
  • Film o gostima i radnicima (1977)
  • Okupacija u 26 slika (1978)
  • Slobodna interpretacija (1979)
  • Zagreb živi s Titom (1980)
  • Pad Italije (1981)
  • Zavičaj (Vladimir Nazor) (1982)
  • Ujed anđela (1984)
  • Krv i pepeo Jasenovca (1985)
  • Večernja zvona (1986)
  • Mare adriaticum (1986)
  • Amorella (1987)
  • Haloa – Praznik kurvi (1988)
  • Zalazak stoljeća/Testament L. Z. (1994)
  • Lacrimosa/osveta je moja (1995)
  • Kdo je M.Š. (2000)
  • Lica terakota (2003)
  • Oči Pekinga (2003)
  • Simfonija nebeskog grada (2003)
  • Zeitgeist (Duh vremena) (2018)

Serije

uredi

Izvori

uredi
  1. „Lordan Zafranović režiser i scenarist”. lordanzafranovic.com. Pristupljeno 2024-07-12. 
  2. Branka Benčić, Diana Nenadić and Adriana Perojević: Splitska škola filma – 60 godina Kino kluba Split. 3 vols. Split 2012.
  3. „Monografija "Splitska škola filma – 60 godina Kino kluba Split" od sada dostupna za prodaju i u klubu « Kino Klub Split”. Arhivirano iz originala na datum 25 August 2016. Pristupljeno 22 August 2016. 
  4. „HFS – Hrvatski filmski savez – Zapis – 68/2010”. Hfs.hr. Pristupljeno 20 January 2019. 
  5. Daniel J. Goulding: Liberated Cinema. The Yugoslav Experience, 1945–2001. Bloomington: Indiana University Press 2002.
  6. Nenad Polimac: Leksikon YU Filma. Zagreb 2016, 294f.
  7. „Lordan Zafranović | ČSFD.cz”. Arhivirano iz originala na datum 19 September 2016. Pristupljeno 22 August 2016. 
  8. „Lordan Zafranović režiser i scenarist”. Lordanzafranovic.com. Pristupljeno 20 January 2019. 
  9. Lordan Zafranović’s retrospective at the occasion of 45th anniversary of his debut with the film Nedjelja
  10. Daniel J. Goulding: Occupation in 26 pictures (Cinetek). Flicks Books 1998.
  11. „ZAFRANOVIC Lordan”. Festival de Cannes. Pristupljeno 20 January 2019. 
  12. „DEN TANA O FILMU OKUPACIJA U 26 SLIKA: Zbog scena u autobusu nije dobio Oskara”. Kurir.rs. Pristupljeno 20 January 2019. 
  13. Nenad Polimac: Leksikon YU Filma. Zagreb 2016, 105.
  14. Dina Iordanova: Cinema of Flames. Balkan Film, Culture and the Media. London: Palgrave Macmillan 2001, 99.
  15. Krtinić, Piše: Marija (2 April 2015). „Lordan Zafranović: Shvatio sam da su svi naši filmovi bili uzalud”. Dnevni list Danas. Pristupljeno 20 January 2019. 
  16. „Controversies by Lordan”. Kino Tuškanac. Pristupljeno 20 January 2019. 
  17. „Sunčani inferno Lordana Zafranovića – P.U.L.S.E Magazin za umetnost i kulturu”. Internet portal za umetnost i kulturu "P.U.L.S.E". 1 April 2010. Pristupljeno 20 January 2019. 
  18. 55 godina umjetničkog stvaralaštva filmskog autora Lordana Zafranovića, 16–19 May 2019. DHFR Društvo hrvatskih filmskih redatelja, Zagreb 2019.
  19. Davorka Budimir: Hrvatska politička elita na početku demokratske tranzicije Arhivirano 9 August 2014 na Wayback Machine-u, Anali 2010., p. 81
  20. Dina Iordanova: Cinema of Flames. Balkan Film, Culture and the Media. London: Palgrave Macmillan 2001, p. 100.
  21. „Tito je fenomen koji se treba istražiti”. Radio Slobodna Evropa. Pristupljeno 20 January 2019. 

Spoljašnji linkovi

uredi