Cres (otok)

(Preusmjereno sa Cres (ostrvo))

Cres(hrv.) - Cherso(romanski), njemački: Kersch, latinski: Crepsa, grčki: Chèrsos, Χερσος) je istarski otok u Kvarnerskom zaljevu u sjevernom Jadranskom moru pod Hrvatskom.

Cres
Croatia - Cres.PNG
Lokacija Cresa
Podaci
Lokacija Jadransko more
Arhipelag Cresko-lošinjski
Koordinate 44°51′54″N14°26′41″E
Država  Hrvatska
Glavno naselje Cres
Površina 405,705293[1] km²
Obalna linija 268,205[1] km
Broj stanovnika 3184
Cres-Cres1.jpg
Grad Cres
Lubenice, El Greccov Toledo na Cresu

Cres je najveći otok Jadranskog mora sa površinom od 405,705293 km² uz susjedni otok Krk koje je iste površine. Prema poslednjem popisu iz 2001.g. na otoku je živjelo 3 184 stanovnika.

GeografijaUredi

Otok je dug 66 km, a u najširem dijelu širok 12 km. Pruža se u pravcu sjever-jug. Svojim severnim krajem zatvara Kvarnerski zaljev. Zapadno i severozapadno od njega se nalazi poluotok Istra, a na istoku i severoistoku ostrvo Krk.

Cres i južno od njega smešteno susedno ostrvo Lošinj su nekada bili kopneno spojeni tankom prevlakom ali je kasnije prokopan kanal koji ih je razdvojio. Danas su ova dva ostrva spojena mostom kod grada Osora. Upravno pripada Primorsko-goranskoj županiji.

HistorijaUredi

Otok Cres bio je naseljen još od vremena paleolitika. Rijetko naseljen Liburnima, a u 7. st. pr. n. e, grčka kolonja Chersos. Od 1. st. je u sastavu Rimskog carstva a nakon njegovog pada od 538.g bilo je u sastavu Bizantijskog carstva. Od 9. st. Slaveni postepeno naseljavaju ruralna područja Cresa, dok u gradu Cresu, kao i u ostalim istarskim gradovima, živi romansko stanovništvo koje govori posebnim romanskim jezikom - veljotski jezik. 991. Venecija nakratko osvaja grad Cres da bi od 12.st do 1797. kada Napoleonova pobeda nad Mlečanima donosi uspostavljanje francuske vlasti na otoku sve do 1814. kada Cres s čitavom julijskom pokrajinom (osim Rijeke) dolazi pod austrijsko carstvo, u 3 administrativne jedinice, Tršćanski governatorij, Kraljevina Ilirija i Austrijsko primorje.

U periodu od 100 godina tokom kojeg dolazi do razvitka ekonomije. Gradi se cesta kroz arhipelag, razvija brodgradnja (kalafati). Ovom razvoju doprinijele su i poljoprivredne kulture: maslina, žalfija i druge.

Po završetku prvog svjetskog rata 1918. po Londonskom sporazumu iz 1915. skoro čitava Julija pa i istarski otoci potpada pod vlast Kraljevine Italije. To je trajalo do 1945.g. kada je Cres zajedno s većim dijelom Julije anektiran Hrvatskoj u sastavu Jugoslavije.

Tokom druge polovine 20. st. mnogi stanovnici napustili su otok (Julijski egzodus u Italiju) ili u potrazi za boljim životom u gradovima na kopnu (Rijeka, Pula). To je uticalo da mnoga nekada poljoprivredna područja budu zarasla lokalnom vegetacijom, makijom.. U posljednje vrijeme, prije svih stariji ljudi, se vraćaju životu na otoku. Zbog razvitka turizma naseljenost otoka je podložna velikim sezonskim promjenama.

 
Divlja južna obala Cresa

ReljefUredi

Najviši vrh na ostrvu su Gorice, visoke 648 m.

Na ostrvu se nalazi slatkovodno Vransko jezero - kriptodepresija koje je glavni izvor pitke vode za celi arhipelag. Smešteno je u središtu ostrva i zbog svoje važnosti veoma je zaštićeno pa je u njemu zabranjeno kupanje i ribolov. Spada među najdublja slatkovodna jezera u istočnoj Evropi i na svojoj najdubljoj tačci duboko je 76m (50m ispod nivoa mora).

KlimaUredi

Na severnom delu ostrva Cresa prevladava submediteranska klima, a u središnjem i južnom delu zastupljenija je mediteranska klima. To je klima umereno toplog kišnog tipa s toplim i suvim letima i kišovitim jesenima. Zbog velikog toplinskog kapaciteta more utiče na klimu tako što ublažuje temperaturne razlike - snižava najviše i povisuje najniže. Leti more hladi, a zimi greje kopno.

Flora i faunaUredi

Na severnom delu ostrva rastu hrast i pitomi kesten, dok na središnjem i južnom delu dominira makija. Po celom ostrvu rastu žalfija (kadulja) i druge lekovite biljke. Cres je prekriven maslinicima, a na njegovom tlu uspevaju i smokve.

Danas je Cres jedno od retkih staništa beloglavih supova, pogotovo njegov severni deo. Upravo tamo zbog njih i postoji eko-centar "Caput insulae" u Belom koji ih štiti od izumiranja. Zanimljivo je da na Cresu, kao i u ostatku arhipelaga, nema zmija otrovnica.

NaseljaUredi

 
Valun-Vallone

Na otoku se nalaze naselja (od severa prema jugu): Porozina (Faresina), Filozići, Dragozetići, Beli (Caisole), Sveti Petar, Predošćica, Vodice, Merag, Cres, Loznati, Valun (Vallone), Mali Podol, Pernat, Zbičina, Lubenice, Orlec, Vrana (Aurana) (kraj koje je Vransko jezero), Hrasta, Stivan, Miholašćica, Martinšćica, Vidovići, Belej, Ustrine, Osor (Òssero) (most prema Lošinju) i Punta Križa.

SaobraćajUredi

Cres je povezan trajektnim vezama. Iz mjesta Porozina trajekt vozi za Brestovu na istočnoj obali Istre, a iz mjesta Merag trajekt plovi put Valbiske na Krku. Središtem ostrva pruža se longitudinalna cesta koji povezuje njegova naselja.

EkonomijaUredi

Stanovnici otoka se bave pretežno turizmom i poljoprivredom. Od poljoprivrede naročito je razvijeno pčelarstvo - ekstra kvalitetan med od kadulje (žalfije) među najboljima u svijetu, maslinarstvo i stočarstvo – čuvena je creska jagnjetina.

ZanimljivostiUredi

 
Beli-Caisole, pitoreskni mediteranski gradić
  • Legenda o Argonautima govori o Izbjeglicama s otoka Minerve koje su Jason i Medea prihvatili i odveli na istarske otoke - Absyrtides.
  • Prema teoriji meksičkog naučnika Julia Salinasa Pricea, na ovom otoku se nalazila čarobnica Kirka, koja je začarala i opčinila Odiseja.
  • Legenda o Vranskom jezeru govori da postoji dvorac ispod jezera. Bogata sestra koja je živela u dvorcu nije htela da pomogne svojoj siromašnoj sestri i pruži joj hranu ili novac. Zbog toga je kažnjena tako što joj je dvorac potopljen za vreme jedne oluje tokom koje je nastalo Vransko jezero. Priča se da čak i danas, za vreme vetrovitog vremena, ako neko pažljivije oslušne, može čuti zvona sa tornja ovog dvorca.

IzvoriUredi

Vanjske vezeUredi