Otvori glavni meni
Drezden u vreme održavanja kongresa

Četvrti kongres Komunističke partije Jugoslavije održan je u Drezdenu od 6. do 12. novembra 1928. godine.

Drezdenski kongres je osudio levu i desnu frakciju, a na čelo partije je postavljeno tzv. radničko rukovodstvo, odnosno ljudi koji nisu bili angažovani u frakcijskim borbama.[1] Za političkog sekretara izabran je Jovan Martinović, a Đuro Đaković za organizacionog sekretara Partije. Iz novog rukovodstva su isključeni vođa desne frakcije Sima Marković i vođa leve frakcije Đuro Cvijić.[2]

Na kongresu je zaključeno da se Kraljevina Jugoslavija nalazi pred revolucijom. Kongres je potvrdio pravo ugnjetenih naroda na samoopredeljenje i doneo odluku o stvaranju nezavisnih država - Hrvatske, Crne Gore, Makedonije i Slovenije, dok bi mađarski i albanski narod imali pravo da se odvoje, jer je zaključeno da je njihovu zemlju anektirala srpska buržoazija.[3][4] Eventualna prava srpskog naroda na spornim teritorijama nisu pominjana, već se srpskim radnicima i seljacima nalaže da podrže pravo na otcepljenje "ugnjetenih naroada". [5] Pošto pokrete potlačenih naroda trenutno vodi burožoazija, odlučeno je da vodstvo pređe u ruke radničke klase, odnosno da KPJ povede oružanu borbu potlačenih naroda.[6]

Drezdenski kongres je posebnu pažnju posvetio ženskom pitanju. Takođe je usvojen nepomirljiv stav Kominterne o socijaldemokratiji kao "blizancu fašizma", a članstvu KPJ zabranjeno je da ulazi u reformističke sindikate i deluje unutar buržoaskih opozicionih partija.[1] KPJ je tada imala svega 2034 člana.[1]

U javnosti i danas postoje sukobljene ocene o odlukama i dometima Drezdenskog kongresa.

PozadinaUredi

Pre uspona Hitlera na vlast, Komunistička partija Nemačke je bila jedna od najjačih komunističkih partija. Drezden je bio centar evropske moderne umetnosti do 1933.

Kongres KPJ u Drezdenu održan je u atmosferi zaoštrenih nacionalnih tenzija u Jugoslaviji u obimu neviđenom do tada[7], nakon Atentata u Narodnoj skupštini na poslanike Hrvatske seljačke stranke uključujući njenog vođu Stjepana Radića.

Komunističku partiju Jugoslavije su već godinama razjedale frakcijske borbe između "levice" i "desnice". Nešto ranije te godine je održana Osma zagrebačka mjesna konferencija KPJ, na kojoj je inicijativu preuzela takozvana anti-frakcijska linija, koju su vodili Đuro Đaković, Blagoje Parović i Josip Broz.[8] Sa zagrebačke konferencije je upućen apel Kominterni, kako bi svojim autoritetom uticala na nestanak frakcionaštva. Kominterna je poslala na Kongres KPJ šefa italijanske partije Palmira Toljatija da postavi novo rukovodstvo KPJ na čelu sa radničkim aktivistom Đurom Đakovićem.[9]

Tok kongresaUredi

 
Šef italijanskih komunista Palmiro Toljati, gost kongresa.

Kongresu je prisustvovalo 25 delegata i jedan delegat Saveza komunističke omladine Jugoslavije. Kongresu su takođe prisustvovali i Palmiro Toljati i Dmitri Manuilski, u ime Kominterne i Milan Gorkić u ime Komunističke omladinske internacionale. Filip Filipović je na Kongresu podneo Referat „O političkoj situaciji i zadacima partije“.

Glavna rasprava je vođena oko okončanja frakcijskih borbi. Na Kongresu je osuđena "desna" frakcija, predvođena Simom Markovićem, ali i "leva" predvođena Đurom Cvijićem. Delegat kominterne Palmiro Toljati je na Kongresu oštro istupio protiv Sime Markovića ("broja 1"):

  „Ja sam pažljivo slušao izlaganje druga broj 1. Mi smo također — delegacija Kominterne — imali s njim i osobne razgovore. Nas je prenerazilo kako on postavlja pitanje organizacije u gradu X (Beograd). Ja vas pitam, druže broj 1: što ste vi učinili u toj organizaciji? Vi ste je cijepali. Praksa druga broj 1 je destruktivna. Drug broj 1 govorio je o postojanju nacionalnog antagonizma u Partiji. A vi ste sami, druže broj 1, suprotstavljali organizaciju u gradu X Partiji. A to i jest čist oportunizam. Što je to oportunizam? To je utjecaj sitne buržoazije u našim redovima i primjena njenih metoda. Drug broj 1 svojom cjepačkom praksom dao je eklatantan primjer oportunizma u vašoj Partiji. Kakvo je bilo držanje druga broj 1 posle 1922. godine? Oportunističko. U 1924. godini — oportunističko. Jedno izvjesno vrijeme on štaviše tolerira javno likvidatorski stav Živote Milojkovića. [...] Činjenica da na vašem Kongresu postoji jednodušna i apsolutna jasnoća u pitanju borbe protiv desne 'opasnosti', činjenica koju ja pozdravljam — jest prvi uvjet za pravilno rješavanje unutrašnje-partijskog problema u vašoj Partiji.[10]

Uz Josipa Broza, koji je bio oštar kritičar frakcija u KPJ, isticao se i Đuro Đaković, koji je ukazivao i na neke desničarske tendencije »ljevičara«, pa i Đure Cvijića.[11]

  „Po nacionalnom pitanju da li je ’ljevica’ iskoristila hapšenje vodstva Radićeve stranke? Nije. Da li je iskoristila primjenu Obznane na Radićevu stranku? Nije. Da li je izdala proglas narodu povodom dolaska radićevaca u Parlament? Nije. Da li se je stavila u vezu s makedonskom revolucionarnom organizacijom? Nije. Da li je koji ’ljevičar’ preuzeo pred sudom obranu pohapšenih i progonjenih Makedonaca? Opet, nije! Prema svemu tome, nacionalna politika naših ’ljevičara’, po mojem shvatanju, jeste revolucionarna fraza, frazeologija preko legalnih listova (novina), ili, pravilnije rečeno, desničarsko skretanje.[11]

Povodom nacionalnog pitanja, Kongres je zauzeo stav za razbijanje ugnjetačke i militarističke Kraljevine SHS i tražio nezavisne republike, pre svega Hrvatsku i Sloveniju, kao i nezavisnu i ujedinjenu Albaniju. „Srušiti imperijalističku tvorevinu, Jugoslaviju“ - glasila je odluka Kongresa. Parola o ujedinjenoj Albaniji je značila da se ne ruši samo kapitalistička Jugoslavija, nego i Grčka. Parola o ujedinjenju Makedonije rušila je i Bugarsku, Jugoslaviju i Grčku. Kongres je tražio samoopredeljenje naroda, čime bi bio srušen buržoaski poredak u Italiji, Jugoslaviji, Albaniji, Grčkoj i Bugarskoj - jer se išlo na balkansku revoluciju za stvaranje Balkanske federacije.

Na Kongresu je doneta i Rezolucija „o ženskom pitanju“ u kojoj je konstatovano povećano zapošljavanje žena, jer one predstavljaju jeftinu radnu snagu; politička obespravljenost žena i nejednakost pred zakonom; veće učešće žena u štrajkovima i političkim akcijama KPJ. Kongres je takođe zaključio da je Partija u dotadašnjem radu potcenjivala rad među ženama, da nije pružala dovoljnu pomoć aktivnim ženskim partijskim kadrovima i da se iskustva iz rada u pojedinim pokrajinama nisu koristila. U rezoluciji je naglašeno da je potrebno pojačati rad među ženama, organizovati ilegalni rad po kružocima, posvetiti posebnu pažnju uključivanju žena u sindikat i početi sa političkim radom među ženama na selu.

Rezolucije kongresaUredi

Nacionalno pitanjeUredi

Glavni članak: Balkanska federacija

Komunistička partija Jugoslavije je ocenila Nastanak Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca kao akt imperijalizma:

"Već samim stvaranjem države SHS, stvorene su mnogobrojne i duboke suprotnosti unutar države SHS, koje neizbežno vode u susret novome ratu i koje ce mogu rešiti samo slomom te državne tvorevine. Dok su pri pretvaranju predratne Srbije u sadanju državu SHS pobednički imperijalisti Antante ostavili više stotina hiljada Slovenaca i Hrvata pod jarmom italijanskog imperijalizma, oni su stavili pod vlast velikosrpske buržoazije ne samo Slovence, Hrvate i do rata nezavisne Crnogorce i ostavili pod njenom vlašću 1913 godine osvojeni najveći deo Makedonije, nego su joj priklopili znatna albanska, bugarska i mađarska područja. Na takav način, kao sastavni deo svetskog imperijalističkog sistema, Senžermenskim, Trijanonskim i Nejskim mirovnim ugovorima stvoreni novi sistem nacionalnog ugnjetavanja u državi SHS stvorio je i nove suprotnosti između države SHS i njenih suseda".[12]

Kao glavni neprijatelj naroda prepoznata je "hegemonistička buržoazija i njena vojna monarhija". Jugoslovenski komunisti, a posebno pripadnici vladajuće srpske nacije, treba da priznaju "pravo na otcepljenje i pravo na oružani ustanak protiv nacionalnog ugnjetavanja". Poseban osvrt dat je na težak položaj albanskog naroda pod beogradskim režimom:

"S imperijalističkim ugovorima o miru ostala je posle rata i oko trećina albanskog naroda pod vladavinom velikosrpske buržoazije, protiv kojeg ona sprovodi isti ugnjetački režim kao i u Makedoniji... Albanski narod, kapitalistički još nerazvijen, kako u Albaniji tako i u Jugoslaviji, može da se oslobodi i ujedini samo u naslonu na radništvo, seljaštvo i ostale pokrete ugnjetenih nacija na Balkanu, u masovnoj nacionalno-revolucionarnoj borbi kako protiv velikosrpskog, tako i protiv italijanskog imperijalizma i domaće begovske kontrarevolucije".[12]

Aneksija albanskih krajeva u Makedoniji i na Kosovu je stvorila suprotnost sa Albanijom. Stoga, Komunistička partija Jugoslavije "izjavljuje solidarnost revolucionarnih radnika i seljaka ostalih nacija Jugoslavije, a pre svega Srbije, s Albanskim nacionalno-revolucionarnim pokretom u licu Kosovskog komiteta i poziva radničku klasu da svestrano pomažu borbu raskomadanog i ugnjetenog albanskog naroda za nezavisnu i ujedinjenu Albaniju".[12]

Žensko pitanjeUredi

Drezdenski kongres je posebnu pažnju posvetio ženskom pitanju:

Bezobzirno izrabljivanje ženske radne snage, njihova politička obespravljenost, nejednakost pred zakonom, uz nacionalno potlačivanje i ostatke feudalizma u nekim provincijama Jugoslavije, produbljuju suprotnosti u životu proleterke i bude njihovu aktivnost. Porast ženskog proleterskog pokreta očituje se u poslednje vreme kako najživljim učestvovanjem u štrajkaškim borbama u zemlji, tako i aktivnim učestvovanjem najboljih elemenata radnica u političkim akcijama Komunističke partije (1. maj, događaji u Zagrebu, gerilski pokret u Crnoj Gori).[13]

Zaključeno je da jugoslovenska buržoazija nastoji da preusmeri žensko nezadovljstvo i među njima učvrsti buržoaski uticaj, "pomoću klerikalnih, dobrotvorno-vaspitnih, feminističkih i reformističkih organizacija, uz potporu i subvenciju države, crkve i dvora". Klerikalna štampa izdaje pet ženskih časopisa i petnaest opštih časopisa, koji se u 100,000 primeraka rasturaju u prvom redu među ženama. Posledica ovoga rada je da se ogromne mase radnica i seljanki nalaze pod ideološkim i organizacionim uticajem buržoazije. Zato KPJ stavlja sebi u zadatak "da pridobije široke mase radnica i seljanki za jedinstven front revolucionarne klasne borbe".[13]

Odlučeno je da se "izgradi odozgo do dole partijski aparat za rad među ženama", da se pri centrali KPJ obrazuje komisija za rad među ženama, koja će organizovati rad na pridobivanju radnica i seljanki za pristup u masovne organizacije radničke klase i u Partiju i da se pri sindikatima organizuju kružoci za likvidiranje nepismenosti, za podučavanja u šivenju i krojenju, za upoznavanje sa osnovnim pricipima higijene itd.[13]

Izabrani rukovodiociUredi

 
Đuro Đaković, izabran u Drezdenu za organizacionog sekretara.

Na Četvrtom kongresu izabran je novi Centralni komitet i Politbiro. Kongres je odlučio da novi CK KPJ mora biti sastavljen od komunista svih jugoslavenskih nacionalnosti koji su po socijalnom sastavu pretežno radnici.[14]

U CK su izabrani — Jovan Mališić, Đuro Đaković, Josip Čižinski, Ljubo Radovanović, Filip Filipović, Marko Mašamović, Laza Stefanović, Đuro Salaj, Gojko Vuković, Žika Pecarski, Josip Debeljak...[14] Članovi Političkog biroa CK izabrani na Četvrtom kongresu su: Božo Vidas Vuk, Gojko Vuković, Milan Gorkić, Đuro Đaković, Jakob Žorga, Marko Mašanović, Jovan Mališić, Petar Radovanović, Đuro Salaj, Laza Stefanović i Filip Filipović.

Za političkog sekretara (prvog čovjeka Partije) izabran je Jovan Mališić, a za organizacionog sekretara Đuro Đaković.[14] U sekretarijat Politbiroa su izabrani: Đuro Đaković, Đuro Salaj i Žika Pecarski. Novi sekretarijat se u potpunosti sastojao od aktivista koji su prošli obuku Kominterne.[15]

Vođa desne frakcije Sima Marković je ne samo uklonjen iz rukovodstva, već je ubrzo izbačen iz Partije.[16]

Đuro Đaković, u skladu s ’novim kursom’, nakon kongresa predlaže Kominterni da stavi Milana Gorkića na raspolaganje CK KPJ i postavi ga u Politbiro, rečima:

  „Mi u Jugoslaviji drugoga druga za sprovođenje njegova kursa i političke linije Partije ne možemo naći.[17]
(Đuro Đaković)

PoslediceUredi

Oružani otpor diktaturiUredi

Jedini izlaz iz ove krize za radničku klasu i seljaštvo jeste oružana borba, građanski rat protiv vladavine hegemonističke srbijanske buržoazije. Nikakve parlamentarne i demokratske kombinacije, nikakve vlade, njihovi izbori i pacifističko očekivanje nisu u mogućnosti da udovolje ma i jednom od osnovnih zahteva radničke klase, seljaštva i ugnjetenih naroda. Za radni narod osim oružane borbe drugog izlaza nema... Protiv generalske vlade, za vladu radnika i seljaka, za samoopredjeljenje sviju naroda Jugoslavije.[18][14] — Poziv KPJ na oružani otpor diktaturi iz januara 1929.
 
Policijski snimak ubijenih sekretara SKOJ-a Janka Mišića i Mije Oreškog koji su pali u sukobu sa policijom 27. jula 1929. u Samoboru.

Nakon kongresa, veći dio rukovodstva KPJ odlazi na rad u zemlju. Među njima je i novi vođa KPJ Mališić, koji održava ilegalne sastanke rukovodstva u Zagrebu, i širom zemlje.[14] Kada su novi rukovodioci stigli u zemlju, dočekala ih je otvorena diktatura proglašena 6. januara 1929, što je izgledalo kao potvrda teze o blizini revolucije. Komunistička partija Jugoslavije je dočekala zavođenje diktature kao signal za akciju i pozvala narod na oružani ustanak.[19] Ilegalci su poslati u razne krajeve zemlje da prikupljaju oružje i organizuju napade na policiju. Prva polovina 1929. godine obeležena je serijom oružanih okršaja između komunista i policije.[20] Malobrojni komunisti su uzalud pokušavali da pokrenu mase na "oružani ustanak" putem izolovanih uličnih borbi.[20] Međutim, stanovništvo nije sledilo primer avangarde, a odgovor jugoslovenske policije je bio brutalan. Usledile su bezobzirne policijske odmazde, tokom kojih su ubijene i uhapšene mnoge komunističke vođe.[20]

U prvih nekoliko meseci su ubijeni mnogi visoki rukovodioci KPJ, SKOJ-a i Crvene pomoći, uključujući i organizacionog sekretara KPJ Đuru Đakovića.

Krajem 1929. godine vođstvo KPJ je bilo meta žestoke kritike Kominterne, zbog tendencije razvoja podzemne jugoslovenske partije ka pučizmu, a na štetu radničkog organizovanja.[20] Jula 1930. godine Kominterna je saopštila da je slogan o "oružanom ustanku" bio potpuno pogrešno shvaćen u Jugoslaviji. Fokus je stavljen na organizaciju ilegalnih sindikata, dok su oni koji zahtevaju trenutni oružani ustanak proglašeni teroristima u partijskoj štampi.[21]

Smena rukovodstva KPJUredi

U narednom periodu, Kominterna neprestano mijenja sastav najužeg partijskog rukovodstva KPJ. Neko su vrijeme djelovala dva rukovodstva — jedno u zemlji, a drugo u Beču, dok je koordinator bio Jovan Mališić. Tako je formiran Polirtbiro u sastavu — Jovan Mališić, Viktor Koleša, Žika Pecarski, Blagoje Nikolić i Marko Mašanović, sa zadatkom da djeluje u zemlji, a u Zagranični biro su postavljeni — Filip Filipović, Đuro Salaj i, kao koordinator Jovan Mališić.[14]

U siječnju 1930. godine Kominterna je u Politbiro uključila Petka Miletića i Ristu Samardžića, a ubrzo zatim u zajedničko rukovodstvo kooptirani su i Antun Mavrak, Akif Šeremet, Nikola Kovačević i Karlo Hudomal. Samo nekoliko dana kasnije smijenjen je s funkcije sekretara Jovan Mališić, a obrazloženje — »sukob s cjelokupnim rukovodstvom«.[14]

Ocene i tumačenjaUredi

  „IV kongres je dao novo rukovodstvo, takozvano ’radničko rukovodstvo’. Kako se moglo i očekivati s obzirom na njegov slab sastav rukovodstvo nije imalo snage da se nosi sa zadacima koji su pred njega postavljali velike zahtjeve, posebno posle proglašenja vojno-fašističke diktature 6. januara 1929. g. Političko-taktička linija rukovodstva 1929. godine bila je, kako je poznato, ocijenjena kao pogrešna (IV partijska konferencija 1934).[10]

Za pojedine publiciste su odluke Drezdenskog kongresa dokaz dokaz kontinuiteta "antisrpske politike KPJ".[22] Ratko Dmitrović smatra da su odluke kongresa KPJ u Drezdenu uzrok svih kasnijih nevolja Srbije, i da su tamo donete odluke za "stalnu borbu protiv srpstva i pravoslavlja"[23]

Drugi autori podsećaju da odluke Drezdenskog kongresa o ustanku i rušenju Kraljevine SHS nisu posledica nikakve "antisrpske politike", već takozvane politike „Trećeg perioda“ u Kominterni, koju je odlikovalo viđenje da je kraj kapitalizma blizu i da će eskalacijom klasne i nacionalne borbe ubrzati izbijanje neminovnih socijalističkih revolucija u Evropi.[22] Kod jugoslovenskih komunista ovo uverenje je bilo ojačano vanrednom situacijom u domovini, gde je kriza izazvana atentatom na Stjepana Radića bila u punom jeku.[22] Gužvica zaključuje da je ova nacionalna politika, zasnovana na ideji da je Jugoslavija projekat velikosrpske buržoazije, značajno doprinela padu popularnosti komunista među Srbima.[22]

Odluke Drezdenskog kongresa su ubrzo formalno pobijene. Već krajem 1934. godine, na Četvrtoj zemaljskoj konferenciji u Ljubljani, KPJ poziva na oružani ustanak protiv režima, ali izostavlja poziv na rasparčavanje zemlje.[24] Ta odluka je potvrđena na Splitskom plenumu CK KPJ, juna 1935. godine, kao i na Sedmom kongresu Kominterne dva meseca kasnije. KPJ tada priznaje pravo na samoopredeljenje, ali ne insistira na raspadu Jugoslavije.[22] U narednim godinama, ovo gledište će se iskristalisati i KPJ će početi da se zalaže za federalnu Jugoslaviju, koja će biti izgrađena na politici Narodnog fronta, a ne na Drezdenskom kongresu.[22]

Vidi jošUredi

ReferenceUredi

  1. 1,0 1,1 1,2 Istorija SKJ (2)
  2. Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 60)
  3. [Projekat Rastko Gracanica] Dimitrije Bogdanovic: Knjiga o Kosovu (Pogovor)
  4. Istorija SKJ, 104-107. str.
  5. Istorijski arhiv KPJ - tom II Kongresi i zemaljske konferencije KPJ 1919-1937
  6. Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 60)
  7. Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 61), Cornell University Press, 1988.
  8. Petar Požar, Jugosloveni žrtve staljinskih čistki (str. 19), Beograd, 1989.
  9. R. J. Crampton, Eastern Europe in the Twentieth Century - And After (str. 155)
  10. 10,0 10,1 Petar Požar, Jugosloveni žrtve staljinskih čistki (str. 154-166), Beograd, 1989.
  11. 11,0 11,1 Petar Požar, Jugosloveni žrtve staljinskih čistki (str. 47-52), Beograd, 1989.
  12. 12,0 12,1 12,2 [Projekat Rastko Gracanica] Dimitrije Bogdanovic: Knjiga o Kosovu (Kosovo i albanska narodnost u novoj Jugoslaviji)
  13. 13,0 13,1 13,2 Rezolucija po ženskom pitanju, IV Kongres KPJ - Marks21 | Solidarnost
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 Petar Požar, Jugosloveni žrtve staljinskih čistki (str. 145-151), Beograd, 1989.
  15. Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 60)
  16. Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 60)
  17. Petar Požar, Jugosloveni žrtve staljinskih čistki (str. 192-206), Beograd, 1989.
  18. Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 61), Cornell University Press, 1988.
  19. Ivan T. Berend, Decades of Crisis: Central and Eastern Europe Before World War II (str. 328)
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Geoffrey Swain, "Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties," in Matthew Worley (ed.), In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period. Palgrave-Macmillan, 2004; pg. 131.
  21. Swain, "Wreckage or Recovery," pp. 133-134.
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 O „saradnji“ komunista i ustaša
  23. Ratko Dmitrović Zagrebačka epizoda Aleksandra Rankovića
  24. Pešić, Jugoslovenski komunisti i nacionalno pitanje, 264-265.

LiteraturaUredi

  • Pregled Istorije Saveza komunsta Jugoslavije. „Institut za izučavanje radničkog pokreta“, Beograd 1963. godina.
  • Hronologija Radničkog pokreta i SKJ 1919-1979. „Institut za savremenu istoriju“ Beograd i „Narodna knjiga“ Beograd, 1980. godina.
  • Istorija Saveza komunsita Jugoslavije. Istraživački centar „Komunist“ Beograd, „Narodna knjiga“ Beograd i „Rad“ Beograd, 1985. godina.

Vanjske vezeUredi